مشروطه از محافظهکاری ضربه خورد نه تندروی
در سالگرد 111 سالگی فرمان مشروطیت خبرگزاری ایلنا گفتوگویی با سهراب یزدانی، جامعهشناس سیاسی، تاریخنگار اجتماعی و دانشیار گروه تاریخ دانشگاه خوارزمی انجام داده است. یزدانی برخلاف بسیاری از ایدئولوگهای راستگرا انقلاب مشروطه را نه شکستخورده بلکه ناتمام میداند. از آثار او میتوان به «کسروی و تاریخ مشروطه ایران»، «صوراسرافیل: نامه آزادی»، «مجاهدان مشروطه»، «اجتماعیون عامیون» و بهتازگی «کودتاهای ایران» اشاره کرد. در ادامه گزیدهای از پاسخهای یزدانی را میخوانید:
مشروطیت ایران را نمیتوان تنها با تأکید بر تقابل بین سنت و مدرنیته (تجدد) شرح داد. به سخن دیگر، مشروطیت را نباید به عرصه مدرنیته محدود کرد. از زمان جنگهای ایران و روس در دوره سلطنت فتحعلیشاه آرزوی کارآمدساختن سازمانهای نظامی و اداری در میان ایرانیان جوانه زد. اما در آن دوران شرایط جامعه بهگونهای بود که این خواسته به گروهی کوچک از حکومتگران محدود ماند. با گذر زمان آرزوها و خواستههای دیگری هم به میان آمد و در میان طیفهای گوناگون جامعه گسترده شد. ایرانیان در درجه نخست خواهان حفظ استقلال کشورشان بودند که با پیشروی فزاینده سیاسی و اقتصادی روسیه و انگلیس و ناتوانی و بیکفایتی دولتمردان ایرانی به خطر افتاده بود. این اندیشه که حاکمان ایران کشور را به دولتهای بیگانه میفروشند، در جامعه قوت داشت... در آن میان گروههایی از ایرانیان نیز به دستاوردهای مدرنیته (تجدد) اروپایی چشم دوخته بودند. آنان میخواستند نظام سیاسی کشور قانونمند باشد، قدرت بیحدومرز و خودکامانه شاه و حکومتگران زیردست او محدود شود، مردم دارای حق رأی باشند، نمایندگان خود را در مجلس گرد بیاورند، مجلس از حق قانونگذاری برخوردار باشد، بر کارهای اجرائی دولت نظارت کند، دولت در برابر این مجلس مسئول باشد و... برقراری رشته آزادیهای سیاسی و مدنی نیز آرزوی گروهی از ایرانیان بود. آزادیهایی مانند حق ایجاد انجمن و جمعیت، انتشار مطبوعات آزاد، آزادی افکار و حق نشر اندیشه سرانجام به متمم قانون اساسی راه یافت. در دوره مجلس اول حزب سیاسی قانونی و آشکار به وجود نیامد. تنها حزب فعال آن دوره، فرقه «اجتماعیون عامیون» بود که تعداد اعضایش محدود بود و فعالیت پنهانی داشت. در دوره مجلس دوم دو حزب نسبتا بزرگ دموکرات و اعتدالی سربرآوردند و احزاب کوچک اتفاق و ترقی و ترقیخواهان جنوب نیز تشکیل شدند. در میان این احزاب، حزب دموکرات فعالیت دامنهداری داشت و میکوشید از احزاب سیاسی اروپایی نمونه بگیرد. اما احزاب سیاسی، مانند هر پدیده سیاسی دیگر، یکباره شکل نمیگیرند. در ایران تجربهای در زمینه کارکرد احزاب وجود نداشت. این موضوع درباره رهبران احزاب، اعضای آنها و نگاه نظام سیاسی به احزاب صدق میکرد. برای نمونه، جناحهای نیرومند سیاسی - ازجمله ناصرالملک نایبالسلطنه - کمر به نابودی حزب دموکرات بسته بودند. گروههایی از ایرانیان نیز احزاب را مایه تفرقه اجتماعی میدانستند یا با دشمنی به برنامه آنها مینگریستند. میتوانیم بگوییم که احزاب ما موقعیت مناسب برای رشد قانونی نداشتند. از میان آنها حزب دموکرات و در حد کمتر اتفاق و ترقی کوشیدند دامنه فعالیت اجتماعی خود را گسترش دهند و به امور فرهنگی بپردازند. این پرسش که آیا حرکت جناحهای تندرو (رادیکال) بر مشروطیت ضربه زد یا خیر، مبحثی پیچیده است. مورخان بر پایه دیدگاه خود پاسخهایی متفاوت دارند. بهطورکلی میتوان گفت که در همه انقلابها و جنبشهای سیاسی پدیدارشدن تندروها امری طبیعی است. به عقیده مورخی مانند کرین برینتون، در دورهای از روند انقلاب، حاکمیت سیاسی نیز به دست تندروها میافتد. این پدیده در ایران رخ نداد. تندروها اقلیتی کوچک بودند و گروهی اندک از آنها در فرقه اجتماعیون عامیون گرد آمدند که سازمانی غیرمتمرکز بود و حتی رهبری سیاسی یکپارچهای نداشت. تندروها کوشیدند با تدوین برنامه، انتشار روزنامه، پشتیبانی از خواستههای طبقات فرودست در درون و بیرون مجلس بر روند رویدادها اثر بگذارند. در چند مورد به ترور دست زدند. آنها بیش از اندازه سازمانی خود بر سیر رویدادها اثر گذاشتند، اما نتوانستند روند مشروطیت را به طور بنیادین دگرگون کنند. در دوره مجلس دوم حزب دموکرات تا حدی جانشین فرقه اجتماعیون شد. اینبار تندروها با احتیاط بیشتر از گذشته رفتار کردند و کوشیدند از سازوکارهای پارلمانی برای پیشبرد نفوذ خود بهره بگیرند. اینبار هم نام آنان در چند ترور سیاسی به میان آمد. البته دستداشتن آنها را در ترورها نمیتوان با قطعیت پذیرفت یا رد کرد. بههرحال، ترورهای دوره مجلس دوم بر حزب دموکرات ضربه زد و بهانه به دست زمامداران محافظهکار - مانند ناصرالملک - داد که بنیادهای مشروطیت را سست کنند. این را هم بیفزاییم که تندروی صرفا به معنی کشتوکشتار و رفتارهای تند و بیمنطق نیست. همانگونه که محافظهکاری یا میانهروی به معنی قانونگرایی و رفتارهای منطقی نیست. پشتسر این گرایشها، اندیشهها و علائقی وجود دارد که در برنامههای سیاسی آنها نمود پیدا میکند. اگر برنامه بهدرستی و با صداقت تنظیم شده باشد و در اختیار افکار عمومی قرار بگیرد، ماهیت گرایشهای سیاسی را نشان میدهد. برای نمونه، برنامه تقسیم زمین میان دهقانان که اجتماعیون مطرح کردند و به صورت تعدیلیافته در برنامه دموکراتها نیز آمد، در زمانه خود طرحی پیشرفته بود. در این مورد با نمونه مثبت رادیکالیسم سیاسی روبرو میشویم. بههرحال، داوری من این است که مشروطیت ایران به علت تندروی گروه کوچک تندرو ضربه ندید، بلکه از محافظهکاری طبقه حاکم و پشتیبانان مستقیم یا غیرمستقیم این طبقه به ناکامی رسید. کامیابی یا شکست مشروطه را نمیتوان بر پایه دو رویداد استبداد صغیر و استبداد رضاخانی سنجید. ایرانیان با نبرد مسلحانه شاه خودکامه را از تخت سلطنت برداشتند، به عمر استبداد صغیر پایان دادند و نظام مشروطه را به کشور بازگرداندند. دوره رضاشاهی نیز به پایان رسید و بیدرنگ پس از سرنگونی دیکتاتوری سلطنتی، مبارزه سیاسی جامعه را فراگرفت و سرانجام به نهضت ملیکردن صنعت نفت انجامید که یکی از اهدافش احیای آزادیهای سیاسی و مدنی بود. این مبارزه با افتوخیز ادامه یافت تا کار به سرنگونی نظام پادشاهی انجامید. شاید داوری درست این باشد که مشروطه را انقلاب سیاسی ناتمامی بدانیم که ظرفیت تبدیل به انقلاب اجتماعی را نیافت. ایرانیان به برخی از اهداف خود دست یافتند. جامعه تکان سختی خورد و دیگر هرگز به دوران پیش از مشروطه برنگشت. از سوی دیگر، ایرانیان نتوانستند نظام آرمانی خود را در جامعه برقرار سازند. اما آرزوهای پیشین بر باد نرفت. آرزوی اینکه میتوان جامعهای آزاد و قانونمند داشت که در آن شهروندان از حقوق انسانی برخوردار باشند و در کشوری مستقل و پیشرفته زندگی کنند. انقلاب مشروطه گام نخستین برای رسیدن به این هدفها بود. در همین حد نیز در کشوری مانند ایران، با پیشینه چندهزارساله خودکامگی، باید بر آن انقلاب ارج گذاشت و نام و آوازه ایرانیانی را که صدوخوردهای سال پیش برای ایجاد جامعهای پیشرفته مبارزه میکردند، زنده نگاه داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.