تا چه اندازه ميتوان روي سمنها حساب کرد؟
عصر آموزشوپرورش دولتساخته پاياني ندارد
در سالهاي نه چندان دور، بسياري از کارشناسان معتقد بودند حضور نهادهاي مدني در امر آموزشوپرورش به دليل ناآگاهي آنها نسبت به نقش، جايگاه و مسئوليتشان از يک سو و ساختار به شدت متمرکز و غيرمشارکتي وزارت آموزشوپرورش از سوي ديگر از موانع بزرگ دگرگوني در امر آموزشوپرورش محسوب ميشود. نهادهاي مدني فعال در حوزه آموزشوپرورش با روش آزمون و خطا هرکدام سعي کردند تأثيرگذاري در عرصه آموزشوپرورش داشته باشند. تئوري مشخص و ثابتي براي فعاليت خود نداشتند و هرکدام بهصورت کاملا فردي به نظر خود نقصي را در سيستم آموزشوپرورش درک کرده و از همان زاويه شروع به ترميم سيستم و فعاليت خود را آغاز کردند. برخي مدرسهساز شدند و بعضي در حوزه تربيت معلم و مربي فعاليت کردند. تعدادي براي تجهيز امکانات مدارس گام برداشتند و برخي ديگر در تأمين ساير مايحتاج دانشآموزان و خانوادههاي آنها همت ورزيدند. در اين مسير پرفرازونشيب برخي سازمانهاي مدني متوقف شدند و ريزش کردند و تعدادي به مسير خود ادامه دادند. تعدادي نيز با استفاده از تجربه ديگر سازمانها، تازهنفس به ميدان آمدند و ادامه دادند. اما مسئله حضور سازمانهاي مردمنهاد در امر آموزشوپرورش به همين جا ختم نميشود. وزارت آموزشوپرورش نيز در سالهاي اخير تغيير رويکرد جدي براي تمرکززدايي از امر آموزشوپرورش داشته است. اين مسئله فرصتي شد تا فعاليت سازمانهاي مردمنهاد در عرصه آموزشوپرورش نقش جديتر و پررنگتري داشته باشند. حضور فعال سازمانهاي مدني داخلي، در سطوح بينالمللي و تبادل تجربه با ديگر کشورها منجر به جلب اعتماد مردمي در سطح کشور شده است. مسئله اينجاست که آيا آموزشوپرورش با همين ساختار متمرکزي که دارد، ميتواند به کارکرد واقعي خودش در جامعه بپردازد يا به مرور وظايفش به نهادهاي مدني ديگر واگذار خواهد شد؟ در همين رابطه با «سيدحسن الحسيني» از اعضاي شوراي مرکزي «انجمن اسلامي معلمان ايران» و معاون سابق وزارت آموزشوپرورش گفتوگو کردهايم:
با وجود اينکه مدت زيادي از تجربه حضور سازمانهاي مردمنهاد در حوزه آموزشوپرورش نميگذرد اما دستاوردهاي مهم و تأثيرگذاري داشتهاند و در مواردي توانستهاند از دولتها پيشي بگيرند. ارزيابي شما از جايگاه سازمانهاي مردمنهاد در ساختار آموزشي کشور چيست؟ سازمانهاي مردمنهاد ساختارهاي نوپديدي هستند که مأموريت آنها حل مشکلات مردم به وسيله خود مردم است. اين سازمانها در کشورهاي توسعهيافته سابقه تاريخي درخشانتر و کارکردهاي بهتري دارند و در کشورهاي توسعهنايافته با توسعهنيافتن سازمانهاي مردمنهاد هم روبهرو هستيم. به نظر من پنج نقش براي سازمانهاي مردمنهاد اصل است؛ اول اينکه از قدرت متمرکز دولت ميکاهند. دوم، مکمل دولت در بخش خدماترساني به مردم هستند. سوم، در تربيت و ظهور شهروند مسئول نقش مهمي دارند. چهارم برخي از امور فراموششده در افکار عمومي را ميتوانند زنده کنند. پنجم، يکي از ارکان دموکراسي را در کشور ايجاد ميکنند. رابطه سازمانهاي مردمنهاد با يک خدمت ملي به نام آموزشوپرورش جايگاه و معناي خاص خودش را پيدا ميکند. اگر بپذيريم آموزشوپرورش متولي آموزشهاي عمومي در کشور است، در آن صورت وظيفه قطعي و حتمي دولت، تأمين و پشتيباني آموزشوپرورش از جهت بودجه و امکانات است. ما در کشوري زندگي ميکنيم که سرانه تحصيلي دانشآموزانمان به مراتب کمتر از متوسط جهاني است و اين به تربيت دانشآموز جهاني منجر نخواهد شد. حتما اگر ميخواهيم آموزشوپرورش يک شهروند جهاني باشد، بايد بتوانيم متوسط استانداردهاي جهاني را در تخصيص بودجههاي لازم به آموزشوپرورش داشته باشيم. در واقع سهم آموزشوپرورش از GDP مطابق استانداردهاي جهاني باشد. آموزشوپرورش تا چه اندازه ميتواند با استفاده بهينه از بودجه در توليد ناخالص ملي نقش تأثيرگذاري داشته باشد؟ آموزشوپرورشها در عمل دو نقش دارند؛ يکي اينکه فقط مصرفکننده باشند و ديگر اينکه آموزشوپرورشها ميتوانند توسعهگرا باشند و در توليد ناخالص ملي و افزايش آن نقش مهمي ايفا کنند. اگر نگاهمان ايجاد آموزشوپرورش توسعهگرا باشد، بسياري از چالشهاي کنوني آموزشوپرورش ديگر موضوعيت ندارند و حل ميشوند. براي تربيت شهروند جهاني تا چه اندازه ميتوان از فرصت حضور سازمانهاي مردمنهاد در نظام آموزشي استفاده کرد؟ دولتها عمدتا محافظهکارهستند. به همين دليل بازشدن پاي مردم به آموزشوپرورش از سوي سازمانهاي مردمنهاد ميتواند به بهبود رويکردها و کارکردها منجر شود. اگر اين کارآمدي اتفاق بيفتد، در آنصورت آموزشوپرورش ميتواند آينده روشنتري براي کشور رقم بزند. با توجه به تمرکزگرابودن آموزشوپرورش به نظر شما دوره آموزشوپرورش دولتساخته تمام نشده است؟ من اين ديد افراطي را ندارم. حتما دولتها همچنان بايد در آموزشوپرورش ايفاي نقش کنند اما به اين معنا که پشتيباني کنند، نه اينکه هدايت و برنامهريزي و اجرا کنند. حتما بايد سهمي از GDP به آموزشوپرورش اختصاص پيدا کند که اين سهم حداقل متناسب با آن متوسط جهاني باشد و حالا با توجه به اينکه ما عقبافتادگي مزمن هم داريم، بايد اين سهم بيشتر هم باشد تا بتوانيم به حد متوسط جهاني برسيم. پس سهم دولتها را در آموزشوپرورش نميتوانيم ناديده بگيريم. اکنون در دموکراتترين کشورها، دولتها نقش ايفا ميکنند اما اين نقش محدود به پشتيباني است، نه مثل کشور ما که تا نهايت اجرا نقش دولت تعريف ميشود. به نظر من اجرا بايد به شوراهاي شهر سپرده شود. اجرا بايد به سازمانهاي مردمنهاد و حتي خود مدرسه سپرده شود. تشکلها يا سازمانهاي مردمنهاد که هرکدام در ساختار آموزشوپرورش نقشي را برعهده دارند چگونه ميتوانند عمل کنند تا تأثيرگذاري بيشتري داشته باشند؟ سازمانهاي مردمنهاد و تشکلها در کشور ما هيچکدام نقش و جايگاه واقعي خودشان را پيدا نکردهاند. دلايل زيادي هم دارد. در يک کشور با سابقه محدوديتهاي سياسي و اجتماعي حتما تشکلهاي مردمي با مشکلاتي روبهرو هستند، اما مسئله اين است که تشکلها در کشور ما چندان تشکلهاي جدياي نيستند. اولين اشکال به خود تشکلها برميگردد. در کشوري که بيش از 350 تشکل وجود دارد حتما تشکلها بينقشند. کمبودن تشکلها نشان از مهمبودن آنهاست. درواقع تشکلها بهقدري تکثر پيدا کردهاند که عملا يکديگر را خنثي ميکنند. در آموزشوپرورش تشکل جدي نداريم، به همين دليل حجم فراگيري و شموليت آنها بهشدت پايين است. تکثر و تعدد ميتواند به افزايش مطالبهگري مردم کمک کند؟ تعدد تشکلها از تعدد خواستها پيروي نميکند. در کشور ما تعدد تشکلها از اين مسئله سرچشمه گرفته است که افراد نميتوانند با هم کار کنند. خواستها بايد متمرکز باشند و جهت خاصي را تعقيب کرده و به سمت تحقق آن پيش بروند؛ درصورتيکه در ايران تعدد و تکثر تشکلها از اين مسئله پيروي نميکند. من معتقدم آموزشوپرورش برخلاف سازمانهاي ديگر بايد بسيار شفاف عمل کند و ازسوي مردم اداره شود، اما اين به معناي حذف ضرورت حضور دولت نيست. درواقع ما به حضور دولت براي تحقق عدالت اجتماعي نيازمند هستيم، اما بايد در سطح پشتيباني حضور داشته باشد. چشمانداز حضور سازمانهاي مردمنهاد در آموزشوپرورش چگونه خواهد بود؟ به نظر من اين آينده، هم بستگي به کنشگريهاي طرفين دارد، هم به نحوه اداره آموزشوپرورش و سياستهاي آموزشوپرورش برميگردد و هم به برنامههاي آينده آموزشوپرورش بستگي دارد. ما هرچقدر به سمت آموزشوپرورش دموکراتيک برويم، حتما نقش سازمانهاي مردمنهاد در آن بيشتر خواهد بود. اگر سازمانهاي مردمنهاد تلاش خود را براي تأثيرگذاري جدي داشته باشند و بهعنوان مطالبه جدي خودشان مطرح کنند حتما توفيقاتي خوهند داشت. يک تلاش دوجانبه نياز دارد. از يکسو اصلاح سياستگذاري و خوشبيني به مردم و سازمانهاي مردمنهاد باشد و از سوي ديگر تلاش جدي اين سازمانها براي مطالبه نقش وجود داشته باشد. در اينصورت ميتوان آينده آموزشوپرورش را درخشان ديد و به تحول در آموزشوپرورش اميدوار بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.