معناکاوی فضای مصنوع به واسطه دانش
نگین نجار ازلی . معمار و پژوهشگر معماری
در مقاطع مختلف و متفاوت تاریخ ما، شهرهایی مختلف با خصوصیاتی کاملا متفاوت نمایانگر اندیشه و روحیه ایرانی و قدرت برد و شعاع و تلألو آن بوده است. برای مثال قزوین در دوره صفوی، مرکز تحرکات افراطی سیاسی بوده [همان افراطگرایی که سبب ایجاد قلعه الموت و داستانهای پس از آن شد]، در دوره حکومت مغولها، تبریز تجلیگاه اندیشه ادغام و همگونی مردم، خاصه آن دسته از کسانی بود که غیر از مناطق دیگر آذربایجان، به این نقطه مهاجرت کرده بودند. تقابل دو اندیشه شیعی و سنی، هویت بیگانه، آداب و رسوم و سنتهای بهمراتب بیگانهتر خود را در آن سرزمین رواج دادند. با شروع قاجاریه تهران چنان شهری شد که مردم گشادهروی آن، مظهر روح ایرانی شدند. اگر در گوشهای از تهران نمادی دیدید که مردم را از طیفهای مختلف به دور هم جمع میکند، سبب اتحاد آنها میشود و فریاد آنها را برای استقلال و آزادی به عرش میرساند، دورانی را به یاد میآوریم که میدان تبدیل به میعادگاهی شد برای انقلاب و تغییر هر آنچه پایبستش بر ظلم باشد و درادامه تغییر چهره تهران و ایران. اگر چنین میدانی با چنین نشانهای وجود نداشته باشد، باید آن را ساخت. همانگونه که بهپاکردن ارگ علیشاه، مشروطهخواهان و داوطلبان را برای شرکت در جنگ تمامیتخواهی و حفظ هویت بسیج میکند، دوران گذشته و تبریز مهآلود را به خاطر میآورد، میدان آزادی یادآور عصری است که میتواند «کل ایران» و نهتنها «تهران» نامیده شود. اینچنین نیست که تحولات فضایی همیشه متأثر از تحول در عناصر فناورانه شکلدهنده فضا بوده باشد؛ این تحولات هرچند به عنوان ابزار برای بیان معمارانه کارایی ماهوی خود را داشتهاند ولی آنچه در این نوع نگاه فناوریمدار همواره به فراموشی سپرده میشود، مهمترین بخش کنش انسانی یعنی تفکر و اندیشه است. بسیار سادهلوحانه مینماید که پیشرفت معماری در معنای متعالی شکلدهنده فضایی آن (که بعضا حتی تکیه بر تقدس و سرچشمهگیرنده از اندیشه والای انسانی در جایگاه هنری آن است)، به مسائلی مانند اختراع قوس آجری، اختراع گنبد، یا اختراع چهار طاقی و... (آنچنان که بعضی دوست دارند بباورانند) منوط شود؛ چراكه، صرفنظر از اینکه مواردی اینچنینی خود منشعب از تفکر انسانی است، قسمت عمده بار پیشرفت بیان و انتقال مفاهیم در فضا در سایه تعالیجویی فطری انسان و جستوجوگری ذاتی وی در راستای شناخت حقیقت شکل گرفته است. بیانصافی است که حتی درباره معماری مدرن نیز تولید صنعتی فولاد ساختمانی و بتون مسلح را دلیلی بنیادین در بیان معمارانه این نوع نگاه بدانیم و از روند شکلگیری چند صدساله اندیشههای خردگرایانه به طرفهالعینی چشم بپوشیم. باید گفت آنچه امروزه محتوای اطلاعات و در معنایی فراختر جوهره اصلی «دانش روز» را شکل میدهد، نمیتوان در دنیایی یافت که انسان بدون آگاهی از گذشته و چگونگی شکلگیری هویت و معنا در آن به زیست ادامه میدهد. شاید بد نباشد در اینجا گریزی بزنیم به سخن داریوش شایگان. او در بخشی از نوشته خود به نام «در جستوجوی فضاهای گمشده» اشاره میکند که درک پاریس دوران هوسمان [ژرژ اوژن اوسمان یا هوسمان، ۱۸۰۹ - ۱۸۹۱، طراح شهری فرانسوی است که به خاطر طرح نوسازی پاریس مشهور است] بدون توجه به آرمانهای امپراتوری که شالوده آن را تشکیل میدهد، امکانپذیر نیست. همچنین معماری باشکوه «رینگ اشتراس» وین [خیابانی که چون کمربندی منطقه مرکزی وین را دربر گرفته است]، بدون در نظرگرفتن نقش بورژوازی با ارزشهای والای آن، یعنی حقوق و فرهنگ، غیرممکن است. اگر دوران پیشامدرن را دورهای بدانیم که شهر با تکیه بر پیشینه اسطورهای خویش ساختار یافته و معنا مییافت، در دوران مدرن شخصیت مرکزی از شهرها گرفته و الگوی روایی شهرها حذف شد؛ مسئلهای که باعث بروز خلأ و کاستی در زمینه یا بافت پایدار شده و در ادامه در ذهن فهمنده شهری موجب القای ناپایداری میشود. حال سؤالی مطرح میشود؛ در دنیای امروزی چگونه میتوانیم معنا را به معماری جدیدمان بازگردانیم؟! نشانهها هرچند واقعیت را به طور تماموکمال بازنمایی نمیکنند [و حتی در مواردی ممکن است به صورت عمدی آن را بپوشانند]، اما از واقعیت نیز هرگز گسسته نبودهاند. در این معنا رابطه میان این دو را میتوان رابطهای دیالکتیکی نامید. شهرسازان و معماران معاصر میکوشند تا در عین حال که بر ماهیت غیرنمایانه اندیشه نمادین تأکید میکنند، از طریق بررسی نشانهها و چگونگی انتقال اطلاعات به وسیله آنها، روابط شهری نوین را درک کنند. مادامي که زبانهای نمادین تجربه اجتماعی را به رمز درمیآورند [و خود بخشی از آن تجربه هستند]، استفاده از تحلیل دانشمدار و دانشبنیان چهبسا ما را در آفرینش این هویت منطبق با امروز و آینده یاری رساند. کوتاه سخن اینکه رابطه میان فرهنگ و شهر مانند رابطه بین آزادیخواهانی است که با قطعیت وارد میدان شده و بنایی را که علیه هویت مردمی ساخته شده بدل به یک عنصر آزادی میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.