|

بزرگداشت کیمیایی، کشاورز، خلج، مرادی‌کرمانی و بهزادی

شب ستاره‌بارانِ فرهنگ و هنر

حمیدرضا محمدی : چهارشنبه‌شب 31 خرداد و در آخرین ساعات بهار، مجتمع «دیدی بود» در حوالی میدان منیریه تهران، میزبان آیین بزرگداشت محمدعلی کشاورز، اسماعیل خلج، مسعود کیمیایی، هوشنگ مرادی‌کرمانی و بهروز بهزادی، پنج چهره تأثیرگذار فرهنگ و هنر ایران بود. در این برنامه که از لحظه افطار و شام آغاز شد و تا حدود یک ساعت پس از بامداد پنجشنبه ادامه داشت، اکبر رحمتی درباره محمدعلی کشاورز که پزشک، خروجش از منزل را قدغن کرده و از حضور، عذر خواسته بود، گفت: «بدشانسی‌ام این است که همکاری چندانی با استاد کشاورز نداشتم اما خوشبختم که دوستی عمیقی خارج از محیط کار با او پیدا کردم؛ دوستی با هنرمند گران‌مایه‌ای مانند او برای هرکسی سعادت است. کشاورز کارنامه پرباری دارد که به اصطلاح آدرس سرخود است. ممکن است سال‌ها کار کرده باشی اما در یاد مردم نمانی و برای یادآوری‌ات بسیار بگردند اما محمدعلی کشاورز در ذهن‌ها و خاطره‌ها مانده است و می‌ماند تا همیشه...». سپس «اصغر همت»، مدیر خانه تئاتر، پشت تریبون حاضر شد تا برای حاضران از اسماعیل خلج بگوید. او ضمن اشاره به این نکته که در این جمع، تنها کسی که شایسته بود تا درباره خلج سخن بگوید، اکبر رحمتی بود، گفت: «اولین‌بار در ابتدای دهه 50 وقتی به تهران آمدم و دانشجوی دانشگاه تهران شدم، نام اسماعیل خلج را شنیدم. زمانی که او در حال ریشه‌گرفتن بود و برنامه‌هایش را عملی می‌کرد. در همین اثنا، بهرام بیضایی در کلاس نمایش‌نامه‌نویسان معاصر، وقتی به نام خلج رسید، از «گلدونه‌خانوم» و «حالت چطوره مش‌رحیم؟» به‌عنوان آثاری بی‌بدیل یاد کرد و او را ستود. اواخر دهه 50 زمانی بود که او از راهی که در تئاتر ایران در حال گام‌برداشتن در آن بود، گرفته شد. شاید هم خودش خواست امتناع کند. همت اضافه کرد: او به جای آنکه در همان ادبیات نمایشی بماند، از شعر و نقاشی سراغ گرفت. خلج طبع لطیفی دارد و همه این حوزه‌ها نشان از آن دارد. امیدوارم که دوباره او را در عرصه تئاتر ببینیم و برایمان از همان نمایش‌نامه‌های ماندگارش بنویسد...». در ادامه نوبت به مسعود کیمیایی رسید تا «جواد طوسی» درباره‌اش، دقایقی با حاضران سخن بگوید. او اشاره کرد: «خلج و کیمیایی، مردانی بودند با ریشه‌های اصیل تهرانی که به آنها جفا شد. کارگاه نمایش اواخر دهه 40 و اوایل دهه 50 برای رسیدن به شرایط مدرنیسم و آوانگاردِ متکی به فرم ایجاد و خلج در همین راستا به کار گرفته شد. او که نوآوری و پایبندی به سنت، دو بال کارهایش بود و کاش که «قمر در عقرب»ش، منتشر شود که حس و حال همان دهه را با آمیختگی به ناتورالیسم و رئالیسم دارد. کیمیایی هم چنین است و موقعیت تاریخی را از منظر دیگر در ساحت سینما دارد. با وجود آنکه در تمام دورانی که در مقاطع حساس طی کرده و فیلم ساخته ولی کارنامه کاری‌اش در کانون سوءتفاهم‌ها قرار می‌گیرد». او سپس از روی متنی که نوشته بود، خواند: «آدمی تابلوشده مثل من که حرف حساب هم بخواهم در مورد فیلم‌ساز و نویسنده‌ای در جایگاه مسعود کیمیایی بزنم باز با سوء‌تفاهم مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. چه باید بگویم که حق مطلب را به درستی ادا کند، تعلق خاطر بنده نسبت به آثار مسعود کیمیایي و دنیا و جهان‌بینی‌اش جلوتر از رفاقت و سلام‌ علیک با خود سینما پیوند خورده و می‌خورد. مشاهده چندباره قیصر در دوران نوجوانی برای من یک اتفاق غیرمترقبه و درعین‌حال پرجذبه بود. در جامعه ملتهب آن سال‌ها و تداخل و کشمکش میان تجدد و آرمان‌خواهی و عدالت‌طلبی یکباره با جنس خاص و متفاوتی از قهرمان سازش‌ناپذیر رو‌به‌رو می‌شویم که باورپذیر است و حدیث نفس زمانه خودش را دارد. با قیصر، سینمای بی‌جان و هویت‌باخته ما جانی تازه می‌یابد و قصه، روایت، ستاره، موسیقی متن و لوکیشن در یک اثر سینمایی سروشکلی دیگر پیدا می‌کند که تا آن زمان مشاهده نشده بود. ویژگی بارز مسعود کیمیایی در آن دوران تشخص دوگانه‌اش در ساحت سینما و عرصه اجتماعی بود. در پی همین اصل او یک نمونه استثنایی در میان فیلم‌سازان ایرانی بود که نامش مثل یک بازیگر شناخته‌شده تضمین‌کننده فروش فیلم بود. این بازی هنرمندانه با سینما و دستمایه‌های اجتماعی را به وضوح در فیلم‌های قیصر، رضاموتوری، بلوچ، خاک، گوزن‌ها و سفر سنگ می‌بینیم. نکته بارز دیگر زمانه‌شناسی و شرف جامعه‌نگری مسعود کیمیایی است که در گوزن‌ها به اوج خود می‌رسد و در ادامه مسیر و در سفر سنگ همراه با یک حرکت خودجوش اجتماعی می‌شود اما سایه روشن افتاده بر این دوران سینمای کیمیایی حکایتی دیگر دارد و بحث جداگانه‌ای می‌طلبد. او با فیلم‌هایي چون خط قرمز، دندان مار، گروه‌بان، سرب، رد پای گرگ، اعتراض، سلطان، جرم و همین قاتل اهلی که هنوز به نمایش عمومی درنیامده، زمانه‌شناسی، کاربلدی و تعهد بی‌تکلف اجتماعی‌اش را به اثبات رسانده اما آثار دیگر این سال‌هایش که در قد و قواره فیلم‌های نام‌برده‌شده قرار نمی‌گیرند. همچنین «همایون اسعدیان» به ذکر خاطره‌ای کوتاه از آشنایی با کیمیایی که به واسطه اسفندیار منفردزاده رخ داد و بعد در ساخت فیلم «سِفر سنگ» به همکاری پرداخت، اشاره کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.