|

تجربه نظري در ساخت جامعه

آنتونی گیدنز جامعه‌شناس بریتانیایی به نظریه ساخت‌یابی و دیدگاه جامع‌نگر خود به جوامع مدرن شهره است و بیش از 30 اثر در جامعه‌شناسی منتشر کرده که به زبان‌های مختلف ترجمه شده است. آثار او به فارسی نیز برگردانده شده و در ایران چهره‌ای شناخته‌شده است. به‌تازگی کتاب «ساخت جامعه» او با ترجمه اکبر احمدی به بازار آمده. پیشینه این کتاب در مجموعه‌ای از پیشرفت‌های مهمی قرار دارد که در یک‌دهه‌ونیم گذشته در علوم اجتماعی اتفاق افتاده است. این پیشرفت به میزان زیادی در نظریه اجتماعی تمرکز یافته و مخصوصا به خطرناک‌ترین و محرک‌ترین علوم اجتماعی، یعنی جامعه‌شناسی مربوط است. «ساخت جامعه» رهیافتی به نظریه اجتماعی را از نوع بسیار معینی شروع می‌کند که ترکیبی است از شرحی دقیق از کارکردگرایی و مفهومی طبیعت‌گرایانه از جامعه‌شناسی. نوشته‌های پارسونز این دیدگاه‌ها را با تفصیل نسبتا زیاد بسط دادند؛ اگرچه تأکید داشتند که کنش انسانی، صفات بسیار خاص و متمایزی دارد، علم اجتماعی روی‌هم‌رفته در چارچوب منطقی مشابهی با علم طبیعی سهیم است. بر‌اساس آنچه مؤلف در مقدمه می‌گوید، نظریه ساخت‌‌یابی بر این قضیه بنا می‌شود که این دوگانگی باید به‌عنوان دوسویگی- دوسویگی ساختار- مفهوم‌سازی مجدد شود. اگرچه او می‌پذیرد معنای چرخش زبانی، ترجمه روش تأویل یا جامعه‌شناسی تفسیری نیست، مادامی که تأیید می‌کند جامعه خالق سوژه‌های فردی نیست؛ از هر مفهومی از جامعه‌شناسی ساختاری دور است؛ هرچند گیدنز تلاش مفهومی زیادی دارد تا توضیحی منسجم از عاملیت انسانی و مطالبات ساختار را صورت‌بندی کند. شرحی از این دیدگاه‌ها در فصل اول كتاب ارائه و در فصل‌هاي بعدي بسط داده می‌شود. این تفسیر مستقیما به موضوعات مهمي مانند مطالعه روابط فضا- زمان مي‌پردازد و نشان مي‌دهد ویژگی‌های ساختار نظام‌های اجتماعی تا آنجا وجود دارند که اشکال رفتار اجتماعی پيوسته در فضا و زمان بازتولید ‌شوند. بر این اساس می‌توان ساخت‌یابی نهادها را درک کرد که چگونه فعالیت‌های اجتماعی به سراسر گستره وسیع زمان - فضا كشيده مي‌شوند. گيدنز در بخشی از کتاب مي‌نويسد: «نظریه ساخت‌یابی تا اندازه زیادی از طریق انتقاد درونی خودش - ارزیابی انتقاد انواع مکاتب اندیشه اجتماعی معمولا رقیب - فرمول‌بندی شد. به ‌جای اینکه اجازه بدهم برخی از این مواجهه‌های انتقادی به بخش‌های اصلی متن تحمیل شوند، آنها را به‌عنوان ضمائم به آن فصولی افزودم که به‌طور واسطه‌تری به آنها مربوط‌اند. (یادداشت‌های پیوسته به آنها به ‌طور یکسانی در پی یادداشت‌هایی می‌آیند که به فصول مربوط، متعلّق‌اند). خواننده‌ای که مایل است خط اصلی بحث را تا اندازه‌ای بدون زحمت دنبال کند، می‌تواند از آنها چشم‌پوشی کند؛ ولی آنها برای کسی سودمندند که یا علاقه‌مند است به اینکه دیدگاه‌هایی که من از آنها دفاع می‌کنم، چگونه از دیدگاه‌های دیگران متفاوت‌اند یا به توضیح موضوعات مورد بحث به شیوه‌ای خلاصه در کانون هر فصل علاقه‌مند است. انواع اصطلاحات جدید در این کتاب استفاده می‌شوند و من فرهنگ اصطلاحاتی از آنها را در پایان گنجانده‌‌ام». در فصل اول كتاب، شرح مختصری از مفاهیم اصلی مستلزم نظریه ساخت‌یابی ارائه مي‌شود. فصل بعدي به بحث درباره آگاهی، ناآگاهی و ساخت زندگی روزمره مي‌پردازد. در نظر گيدنز عوامل یا کنشگران انسانی در حين انجام كاري توانایی درک آن را دارند. او تأكيد دارد توانایی‌های بازتابی کنشگر انسانی مشخصا مستلزم سبکی پیوسته با جریان رفتار روزمره در زمینه‌های فعالیت اجتماعی است؛ اما بازتابندگی فقط تا اندازه‌ای در سطحی گفتاري به کار می‌رود. او آگاهی را عملی مرکب از همه کارهایی مي‌داند که کنشگران به ‌طور ضمنی از آنها آگاه‌ هستند. معنای آگاهی عملی از موضوعات مهم کتاب حاضر است كه از آگاهی گفتاري و همچنين ناآگاه متمایز مي‌شود. گيدنز در صورت‌بندي نظریه ساخت‌یابی از دوگانگی مرتبط با عینیت‌گرایی و ذهنیت‌گرایی نيز فاصله مي‌گيرد. همچنين نويسنده مي‌كوشد به مقولاتي مانند فشار در نظریه اجتماعی بپردازد و نشان دهد با این اصطلاح چه معانی گوناگونی در نظریه ساخت‌یابی مطرح است. گیدنز ضمن تأكيد بر اينكه فردگرایی روش‌شناختی را نيز نمی‌پذیرد، نشان مي‌دهد شناخت ماهیت و معنای فشار ساختاری به معنای تسلیم‌شدن به جاذبه‌های جامعه‌شناسی ساختاری نیست. ساختار در نظریه ساخت‌یابی به معنای چیزی متفاوت از کاربرد معمول آن در علوم اجتماعی است. از‌اين‌رو، كتاب حاضر به مفاهیم ديگري در اين زمينه مي‌پردازد و مي‌كوشد ضرورت آنها را نشان دهد. يكي از مهم‌ترین اين مفاهيم ایده اصول ساختاری است که ویژگی‌های ساختاری جوامع عام یا کلیت‌های جامعه‌ای هستند. همچنین گيدنز نشان مي‌دهد که از طریق مفهوم اصول ساختاری مي‌توان مفهوم تناقض را به‌عنوان مفهومی کاربردی برای تحلیل اجتماعی استفاده كرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.