حرکت آرام به سوي ساختار«چندقطبي» قدرت
فرشيد جعفري
«قطبيشدن» قدرت به عنوان يک چارچوب مفهومي براي تفسير ساختار سياست بينالملل تنها بعد از جنگ دوم جهاني و در متن جنگ سرد ميان بلوک شرق و غرب وارد ادبيات روابط بينالملل شد. آنگونه که «بري بوزان» روايت ميکند، حتي صدها سال قبل از جنگ دوم جهاني که سياست بينالملل نقشآفريني چهار قدرت بزرگ اروپايي را تجربه ميکرد، مفهوم قطبيشدن قدرت کاربردي نداشته است. مفهوم قطبيشدن به بيان بوزان حاصل ايده «دو قدرت بزرگ» سياست بينالملل در جنگ سرد يعني ايالات متحده و اتحاد جماهير شوروي بود. در جنگ سرد وقتي که «ساختار دوقطبي قدرت» مفهوم رايج متون دانشگاهي و رسانهها شد، تأمل درباره ساير ساختارهاي قدرت در گذشته و آينده شروع شد و درنتيجه مفاهيم ساختار «چندقطبي» و «تکقطبي» سياست بينالملل مورد توجه انديشهورزان قرار گرفت. با فروکشکردن جنگ سرد و فروپاشي اتحاد جماهير شوروي و محو يک قطب از دو قطب قدرت بينالملل، ساختار قدرت برمبناي قطبيشدن در هالهاي از ابهام قرار گرفت و حدسها و گمانها در باب ساختار قدرت بعد از جنگ سرد آغاز شد. ايالات متحده سرخوش از حذف رقيب مدعي بود تنها قطب قدرت سياست بينالملل است و بنابراين درصدد القای ايده ساختار «تکقطبي» قدرت بينالملل بود؛ قدامات يکجانبهگرايانه ايالات متحده در يوگسلاوي، افغانستان و عراق و شدت اين اقدامات عليه تروريسم بعد از واقعه يازدهم سپتامبر، ترديدها در باب ساختار تکقطبي قدرت بينالملل را در ذهن دولتمردان جهان به يقين تبديل کرد. اما ساختار تکقطبي سياست بينالملل، انديشه «موازنه قدرت» را که مبناي تفسير جنگ و صلح بود، با يک چالش جدي مواجه كرد. با توجه به وضعيت آنارشيک سياست بينالملل که همواره ميل به موازنه قدرت دارد، با ساختار تکقطبي، نميتوانست سازگار باشد و تجربه نيز درستي اين ادعا را ثابت کرد؛ به گونهاي که «ساموئل هانتينگتون» در سال 1999 در مقالهاي با عنوان «آمريکا: ابرقدرت تنها» مفهوم جديدي از ساختار قدرت بينالملل معرفي کرد. مدعاي هانتينگتون اين بود که ساختار قدرت بعد از جنگ سرد «يک- چندقطبي» است. در اين ساختار يک ابرقدرت و چند قدرت بزرگ وجود دارد. ايالات متحده تنها ابرقدرتي است که ميتواند اقدام دولتهاي ديگر را وتو كند. اما در کنار ابرقدرت، قدرتهاي بزرگ منطقهاي نيز وجود دارند. اين قدرتهاي منطقهاي عبارتاند از آلمان و فرانسه در اروپا؛ روسيه در اوراسيا؛ چين و تا حدي ژاپن در آسياي شرقي؛ هند در آسياي جنوبي؛ ايران در آسياي جنوب غربي؛ برزيل در آمريکاي لاتين؛ آفريقاي جنوبي و نيجريه در آفريقا. هانتينگتون ميگويد هر يک از اين قدرتهاي منطقهاي يک قدرت درجهدوم معارض نيز دارند. اين دولتهاي معارض عبارتاند از انگليس نسبت به آلمان و فرانسه در اروپا؛ اوکراين معارض روسيه؛ ژاپن در برابر چين؛ پاکستان در مقابل هند؛ عربستان در برابر ايران و آرژانتين نسبت به برزيل. در ساختار تکقطبي، ابرقدرت با چالشی عمده از سوي دولتهاي ديگر مواجه نيست؛ اما در ساختار يک- چندقطبي قدرتهاي بزرگ طالب ساختاري چندقطبي هستند و فشار لازم را نيز براي تحقق اين امر وارد خواهند کرد. هانتينگتون ساختار چندقطبي قدرت را براي قرن بيستويکم پيشبيني کرد. نشانههاي حرکت آرام ساختار سياست بينالملل به سوي ساختار چندقطبي را در تفسير گزارههايي که در سخنان «آنگلا مرکل»، صدر اعظم آلمان، تنها يک روز پس از نشست سران هفت قدرت اقتصاد جهان بيان شد، ميتوان دريافت: «اروپا ديگر نميتواند روي واشنگتن و لندن به طور کامل حساب کند. اروپا اکنون بايد خودش براي سرنوشت خودش تلاش کند». صدراعظم آلمان همچنين بر اولويت روابطش با فرانسه تأکيد کرده است. در پس اين جملات چه معنايي نهفته است؟ همزمان دو معني از اين جملات ميتوان استنباط کرد؛ از يکسو ميتوان گفت به دليل ناکامي در تجديد تعهد به پيمان تغييرات آبوهوايي پاريس در نشست گروه هفت، چنين گزارههايي معنايي جز نااميدي و ضعف قدرت اروپا ندارد. گويي با خروج آمريکا از اين پيمان که ازقضا در اول ماه ژوئن 2017 ميلادي از سوی ترامپ اعلام شد، اروپا اهرم قدرت خويش را براي همکاري بينالمللي از کف داده است. اما از سوي ديگر چنين سخناني معنايي جز قدرت اروپا با محوريت آلمان و فرانسه و استقلال قدرت اروپا از آمريکا و بريتانيا ندارد. شايد اگر شرايط دهه 90 ميلادي يا حتي دهه اول قرن بيستويکم بر سياست بينالملل حاکم بود، بههيچوجه چنين گزارههايي از زبان رهبران اروپا صادر نميشد. اما اکنون با شرايط متفاوتي مواجه هستيم. اروپا براي خود به لحاظ قدرت، هويتي مستقل از آمريکا و همسطح با قدرت آن کشور قائل است و اين شروع تثبيت ساختار «چندقطبي» قدرت در سياست بينالملل است؛ ساختاري که با قطبهاي انگليس-آمريکا، فرانسه-آلمان و عجالتا چين-روسيه مشخص ميشود. هريک از اين قطبهاي قدرت براي جلب قدرتهاي منطقهاي به سوي خويش رقابت سختي را پيشِرو خواهند داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.