احزاب، محور بازتعریف مفهوم توسعه
پروانه مافی.عضو کمیسیون شوراها و امور داخلی مجلس شورای اسلامي
جمهوری اسلامی ایران برای رسیدن به افق چشمانداز جامعه ایرانی 1404 نیازمند رفع مسائلی است که ثبات، توسعه و پیشرفت کشور در گرو تعیین تکلیف با آنهاست؛ اگرچه در سالهای اخیر با ورود مفاهیمی مانند توسعه پایدار و توسعه متوازن به عرصه نظریات توسعهیافتگی، انحصار آن به مفهومی اقتصادی از بین رفته؛ بااینحال اهمیت وجود تناسب و همگونی در سه بُعد اصلی آن یعنی توسعه اجتماعی، توسعه سیاسی و توسعه اقتصادی، همچنان در هالهای از ابهام باقی مانده است. برای رسیدن به توسعه همهجانبه و ایجاد یک دولت کارآمد و شایسته، توجه به بُعد سیاسی توسعه و شاخصهای آن ضرورت دارد. جامعه توسعهیافته از نظر سیاسی، ضمن برخورداری از ثبات سیاسی، دارای ویژگیهایی مانند کارآمدی، سطح پایین فساد، پاسخگویی، مشارکت مردم در امور مربوط به خود، نظام حزبی قوی و سازمانیافته و آزادی رسانههاست. به نظر میرسد با گذشت حدود چهار دهه از عمر انقلاب اسلامی باید توجه ویژهای به تقویت شاخصهای غیراقتصادی توسعه ازجمله ابعاد ثبات سیاسی، کارآمدی و حکومتداری مطلوب، مردمسالاری، حقوق و آزادیهای مدنی صورت گیرد. دراینمیان، وجود احزاب کارآمد و نظام حزبی قوی به عنوان مدخلی برای برقراری ارتباط مؤثر میان دولت و ملت، امری ضروری است. مسئله احزاب و توسعه، مسئلهای است که در سالهای اخیر به طور جدی در کانون مباحث سیاسی جامعه ما قرار گرفته است. بسیاری از بازیگران سیاسی در ریشهیابی مـشکلات اجـتماعی و اقـتصادی به ضرورت توسعه سیاسی اشاره میکنند و تشکیل احزاب را اساسیترین گام در این فرایند میدانند. حزب به معنای گروه سازمانیافته شهروندانی است که دارای نظریات اجتماعی، اقتصادی یا سیاسی مشترکاند و با عمل بـهمـثابه یک واحد مُتفق میکوشند عقاید و نظام فکری خود را در سطح گسترده رواج دهند، بر نهادهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی اثرگذار باشند و حتیالمقدور بر آنها تـسلط یابند؛ اگرچه در معنای عام، حزب را نمیتوان صرفا در قالب یکی از ساحتهای حیات جمعی مانند اقتصاد، اجتماع یا سیاست تعریف کرد؛ اما احزاب در معنای مصطلح و رایج خود بیشتر در حیطه سیاست تعریف شدهاند. تجربیات پیشین درباره احزاب، اغلب موجب بدبینی نسبت به نقش این سازمان سیاسی شـده اسـت؛ تـاآنجاکه حتی عدهای آن را با فرهنگ سیاسی ایرانی سازگار نمیدانند؛ هرچند درباره حـزب و ضـرورت آن بسیار سخن گفته میشود یا در برابر آن مخالفتهایی ابراز میشود؛ امـا این نـظرات مـعمولا در سطح منازعات سیاسی روزمره باقی مانده و کمتر به مباحث بنیادی در این زمینه راه مییابند. حال پرسش کلیدی آن است که در جریان توسعه سیاسی و متعاقب آن توسعه همهجانبه کشور، احزاب سیاسی چه نقشی ایفا میکنند؟ نخست آنکه احزاب، محل انباشت دانش و تجربهاند. هدف غایی احزاب و اساسا کار حزبی، اصلاح امور است. داشتن چنین هدفی نیازمند نظام فکری مشخص و حتیالمقدور منحصربهفرد به ازای هر حزب یا تشکل است. احزاب و تشکلهای ریشهدار، عمدتا با اتکا به دانش و تجربه انباشته خود که از مجموع نیروهای تشکیلاتی هریک از آنها ناشی میشود، بر مسائل کشور در ابعاد سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی و در سطوح ملی، منطقهای و محلی، تمرکز و تفکر کرده و آنها را اولویتبندی کردهاند. ازاینرو نوعا برای حل هرکدام از مسائل مبتلابه جامعه و کشور که مهم تلقی کنند، راه حل دارند. دوم آنکه احزاب، محلی برای تمرین کار جمعی بهعنوان حلقه مفقوده توسعه کشور هستند. اصلیترین و ریشهایترین مسئله کشور ما که مورد توافق عمده صاحبنظران نیز هست، مسئله نبود فرهنگ کار جمعی است؛ بنابراین ازآنجاکه از یک سو فعالیت حزبی نیازمند وجود تشکیلات است، تمرینی مناسب برای تقویت فرهنگ کار جمعی خواهد بود. سوم آنکه احزاب میتوانند به نهادینهشدن و تعمیق باور به مفهوم دموکراسی کمک کنند. احزاب ذاتا واسط میان ملت و دولتاند و اصلیترین کارکرد آنها تجمیع دانش و تجربیات گروههای جامعه و اثرگذاری بر نظام تصمیمگیری کشوری به واسطه کاربست آن دانش و تجربیات است. در چنین شرایطی است که مردم حق اعمال نظر خود در تصمیمات مهم جامعه را باور خواهند کرد. چهارم آنکه تلاش سازمانیافته و بابرنامه احزاب برای حلوفصل مسائل مهم کشوری، گامی مؤثر برای تکمیل فرایند تحزب است. یکی از مسائل عمده کار حزبی در ایران، فصلی پنداشتهشدن آن است، به این معنا که اندکی پیش از انتخابات ریاستجمهوری و مجلس شورای اسلامی فعالیتهای حزبی آغاز شده و پس از آن نیز خاتمه مییابد؛ درحالیکه حزب باید در تمام سال و به طور مستمر، مسائل جامعه و کشور در حوزههای مختلف را رصد کرده، روی آنها تفکر و برای حل هریک، راهحلهای مستند و کارآمد ارائه کند. احزاب میتوانند نقش مؤثری در افزایش مشارکت مردم در انتخابات ایفا کنند. تجربه همواره نشان داده که هرچه مشارکت مردم بیشتر باشد، خروجی صندوقهای رأی نیز مطلوبتر خواهد بود. به همین سبب میتوان گفت که هرچقدر میزان مشارکت مردم در انتخابات شوراها افزایش یابد، شهرها و روستاها بهتر اداره خواهند شد و کیفیت زندگی مردم بالاتر خواهد رفت. ایجاد فضای رقابتی سالم و تزریق شور و شعور انتخاباتی به جامعه، عنصر مهمی است که بخش عمدهای از آن به واسطه فعالیت منسجم و بابرنامه احزاب و تشکلها رقم خواهد خورد. واقع امر آن است که در نظام جمهوری اسلامی ایران، احزاب سیاسی نقش مؤثری در مدیریت عقلانی و جمعی کشور بر عهده ندارند و در نبود احزاب واقعی، پایدار، فراگیر و نظاممند، اَدوار انتخابات تا حد زیادی کاندیدامحور شده است؛ بهگونهایکه شهروندان امکان انتخاب برنامههای کارآمد را ندارند و مجبورند به انتخاب اشخاص مبادرت ورزند. به تعبیر دیگر در شرایط فعلی، برنامهمحوری جای خود را با شخصمحوری عوض کرده است. قانون فعلی احزاب کشور که سرمنشأ پدیدآمدن مناسبات حاکم است، مصوب سال 1360 بوده و با گذشت بیش از سه دهه از تصویب آن، پاسخگوی پیچیدگیهای امروز جامعه ایران نیست و با توجه به تکمیل فرایند رشد سیاسی جامعه، بازنگری در آن با هدف بسترسازی برای ظهور احزاب قدرتمند، مؤثر و کارآمد، بیشازپیش احساس میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.