نگاهی انتقادی به روایت سیدجواد طباطبایی
اندیشه اسطورهای ایرانی به منزله فرزانگی ایران
یکشنبه گذشته پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با همکاری انجمن جامعهشناسی ایران نشستی برگزار کرد با عنوان «هماندیشی خواجهنظامالملک طوسی و تداوم فرهنگی ایران: نگاهی انتقادی به روایت سیدجواد طباطبایی». در این نشست کسانی چون داریوش رحمانیان، محمدعلی مرادی، قاسم پورحسن، حسن محدثی، سیدجواد میری، فرجالله علیقنبری، رحیم محمدی و حسین سراجزاده سخنرانی کردند. در ادامه بخشهایی از سخنرانی حسن محدثی را با عنوان «اندیشه اسطورهای ایرانی به منزله فرزانگی ایران» به نقل از خبرگزاری مهر میخوانید:
اولین مورد، نحوه نگارش کتاب «خواجهنظامالملک طوسی و تداوم فرهنگی ایران» است که در مقایسه با کتاب ابنخلدون بسیار بهتر است. انتظار از کتاب حاضر این بود که یک روال منطقی داشته باشد. تقریبا میتوان گفت که هیچیک از این انتظارات برای من برآورده نشد. مبانی نظری بحث روشن نشده است. مفاهیم کلیدی در کتاب وجود دارد که مشخص نشده است و خواننده باید تلاش کند تا آنها را در لابهلای متن دریافت کند. مثلا مفهوم تداوم فرهنگی یا مفهوم اندیشه سیاسی ایرانشهری از این موارد است که در متن کتاب آمده است. یا مفهوم نیروی پایداری ایرانی یا مفهوم فرزانگی ایرانی که هیچکدام مشخص نشدهاند. سؤال این است که این کتاب چگونه اثری است؟ آیا اثری محققانه است یا اثری است که میخواهد بحث ایدئولوژیک کند. از مفاهیم که بگذریم به مبانی نظری اثر میرسیم که متأسفانه هیچ بحثی از مبانی نظری نشده است. به نظرم آثار ایشان آثاری فرسایشی است. یعنی شما باید نیروی بسیاری صرف کنید تا بفهمید که با چه اثری مواجهید. لااقل این دو اثر نشان میدهد که ایشان با روش تحقیق آشنا نیست. بنابراین ناچاریم جستوجوهای شخصی کنیم. اما آنچه از مطالعه این دو اثر یافتم این بود که محور اصلی این بحث تداوم تاریخ ایران و تداوم فرهنگی ایران است. البته اینها با هم متفاوتند و برای ایشان روشن نیست. بنابراین به نظر میرسد موضع نظری این کتاب، نظریه تداوم فرهنگی ایران است. طبیعتا چون درباره مبانی نظری بحث نشده نمیتوان گفت چه کسانی قائل به تداوم فرهنگیاند. به نظرم در این اثر نظریههای دیگران عنوان شده و آنها را به نام خودشان نوشتهاند. مثلا نظریات ریچارد فرای در این اثر بسیار به چشم میخورد. نظریه تداوم فرهنگی ایران از نظریات ایشان است که مبنای نظری بحث آقای طباطبایی است. لااقل انتظار میرفت که نویسنده به صاحبان این نظریه اشاره میکرد. این چیزی است که من به آن انتحال نظری میگویم. انتظار دیگر درباره یک کار محققانه این است که به آثار دیگر درباره آن تحقیق اشاره شود. نکته مهم دیگر این است که یک پیشفرض در افکار آقای طباطبایی وجود دارد که به نظرم اندیشهگرایی است. به این معنا که گویی افکار هستند که تاریخ را میسازند و عمل و عملکرد انسانها تابع اندیشهها هستند. در بخشهای مختلف کتاب این اندیشه را میبینیم. ما بهعنوان جامعهشناس با این نگاه ایدهآلیستی به تاریخ مشکل داریم و معتقدیم تعامل دوسویه بین اندیشه و تاریخ وجود دارد و قائل به تعیین نسبی اندیشه هستیم. اگر خیلی به آن تخفیف دهیم قائل به تعامل بین آنها هستیم. لذا از این منظر نمیتوانیم بپذیریم که اندیشهها روند و کنش انسانها را تعیین میکنند. بههرحال طباطبایی با این نگاه به کتاب سیاستنامه خواجهنظامالملک پرداخته است. نتیجه این رویکرد طباطبایی تنش بین عمل و نظریه در متن کتاب است. در بخشهای مختلف کتاب بیان میشود که خواجهنظامالملک نظریهپرداز بزرگی است که نظریهای برای حیات نظام سیاسی تدوین کرده درحالیکه خود طباطبایی در نهایت در توجیه ناهمسازی بین عمل و نظر خواجه میماند. طباطبایی میگوید کتاب سیاستنامه وقتی منتشر شده که خواجهنظامالملک دیگر زندگی نمیکرده و حتی ملکشاه هم به قول خود خواجه فرمان الهی را اطاعت کرده و مرده است. پس باز با این تناقض جدی روبهرو میشویم که اگر نظریه خواجهنظام مبنای اداره سرزمین بوده باید از قبل در اختیار شاه قرار میگرفته است. با وجود این، باید اذعان داشت که کتاب سیاستنامه اثر بسیار جذابی است، هرچند خواجهنظام نمیتواند الگوی مناسبی برای من باشد. وقتی از نظم اجتماعی سیاسی صحبت میکنیم بر مبناهایی استوار است. در گذشته نظم اجتماعی مبتنی بر این بود که پادشاه جانشین خدا در روی زمین است و این خاص ایرانیان نیست. در جوامع مختلف یک مبنای تصوری برای نظم اجتماعی قائلند. در عصر مدرن، مبنای تصوری این است که پیوند قدسی قطع میشود و میگویند این پیوند را با عقلمان ایجاد میکنیم. اما در عصر گذشته، پیوند قدسی و فره ایزدی برقرارکننده این پیوند بود که ریشه اسطورهای دارد. بین وضع موجود و امر متعالی پیوندی برقرار میشود. بنابراین آنچه طباطبایی بهعنوان فرزانگی در ایران مطرح میکند در واقع همان بازپرداخت تفکر اسطورهای است که اختصاصی به ایرانیان نداشته و این ایده در عصری که تفکر اسطورهای حاکم بوده ایده مسلط بوده است. در این اثر مانند آثار دیگر طباطبایی ادعاهای بسیاری مطرح شده است که در حد ادعا باقی ماندهاند و شواهدی برای آنها ذکر نشده است. به نظرم یکی از خصوصیات ایشان مرعوبکنندگی است. درصورتیکه وقتی آثار محققان برجسته را میخوانیم نویسنده بسیار فروتنانه سخن میگوید و به ضعفهای خودش اشاره میکند و برای مخاطب اثر رعببرانگیزی نیست. آنچه در این اثر حاکم است یعنی تفکر اسطورهای فره ایزدی در ایران باستان، به یک تفکر افسانهای تبدیل شده است. طباطبایی این را بهعنوان بنیاد اندیشه سیاسی ایرانی در نظر گرفته که خواجه آن را بازخوانی کرده است. در صورتیکه بهنظرم روح خواجه از آن بیخبر است و اثر طباطبایی یک اثر ایدئولوژیک است تا علمی. مؤلفه اندیشه ایرانی در کتاب سیاستنامه دیده نمیشود. خواجهنظام فقط از شاهان عجم داستانپردازی میکند. اما طباطبایی به دنبال این است که از متن سیاستنامه تفسیر دلبخواهانه داشته باشد. با این نگاه در کتاب سیاستنامه چیزی از اندیشه ایرانی دیده نمیشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.