مروری بر اجرای نمایش «پیغام بذارین...» کاری از گروه تئاتر ده- یک
انسان به رسم جهان تنهاییاش
محمود معتقدي
و من تعطیل امروز ای فرشته ناگهانی لطفا پیغام بذارین... شاید روزی، ساعتی، لحظهای خدا را چه دیدی، شاید دوباره زنده شدم و پیامت را نوش کردم!... پیغام بذار فرشتهجان شاید بیفایده نبود!» (فرازی از متن نمایشنامه پیغام بذارین) 1. شکی نیست که دنیای سیال و لغزنده ادبیات نمایشی، بهویژه چشمانداز اجرای یک درام تئاتری خود فرصت دیگری، در جهت ارتقاي هنر نمایش در اینجا و اکنونِ زمانه ما. چراکه در قلمرو همنشینی زبان گفتوگوها از یکسو و پدیده تجربه بازیگری از سوی دیگر، خود میتواند دستمایه هنر نمایشی را همواره به مخاطبانش یادآور شود که سرچشمههای آگاهیبخشی از دال به مدلول، خود فرصتی در بهرهگیری از نشانه، در جهت آفرینش و دوبارهدیدن واقعیتها از منظر مناسبات و کارکردهایی که هنر نمایش میتواند حضور و دامنه صحنه را به بازگویی بینامتنیت و بازاندیشی هستیشناسانه و زیباییشناختی، به کار گیرد و چه بسا از این رهگذر است که عناصر و موتیفهای ساختاری در زمینه ادراک و لذت هنری، به کنشی ساختمند پیام اساسی و نشانهشناسی آن را، بیواسطه به مخاطبان یک متن و اجراي آن یادآور میشود. 2. و اما از پی اشاراتی که گفته آمد، میرسیم به چشمانداز نمایش «پیغام بذارین...» که از سمت یک تئاتر واقعگرا به صحنه میآید. سخن از چند زاویه میتواند مخاطب را به پستوهای یک هستی تباهشده و به عبارتی به یک مجموعه از «گسست» در حوزه زندگی انسانی، در اینجا و آنجای این روزگار بکشاند. مادری میميرد، اما از دل فضای مردگان برمیخیزد و با همسرش دورادور از درون زندگی میگوید و مدام نگران دختر و کودکیهایش است که با چه سرنوشتی در آینده درگیر میشود. این گفتوگو بهگونهای نمادین از واقعیت صحنه شروع ميشود و در فضاهای سمبولیک ادامه مییابد و این شروع، میرسد به زندگی و هنجار دختری که اینک در آن طرف آبهای جهان، تنها، بار هستی خود را بر دوش میکشد. گفتنی است که از آن پس، باز گفتوگوها از طریق موبایل یکطرفه بوده و این دختر جامانده از خود و دیگران، مدام به دوستان مرد خود زنگ میزند و از روزمرگیهایش سخن میگوید. از شوخی و جوک، پر و خالی میشود، اما در دلش غوغایی از حسرت و دورماندن از خود زندگی و دوستداشتن دیگران، جریان دارد. بیگمان بنمایه این هستی توفانی، همانا تقابل سنت و مدرنیته است که نسل مهاجر این سالها را در برابر هم قرار داده و میدهد، چراکه دامنه ارتباطات با بهرهگیری از تکنولوژی روز، تو گویی دوستی و نفرت را در کنار هم به نمایش میگذارد. در این متن، اتفاقات بزرگ همانا داستان «شکست» و «گریز» است که انسانها، پیوسته پوست عوض میکنند یا زیرپوستی به هنجار و روزگار دیگری وابسته میشوند که بهگونه ناموزونی سعی دارد دست به شورشی پنهان بزند و به شکلی به فرهنگ مسلط، پاسخ بدهد و این بار سنگین، بیش از هرکسی در منش و رفتار دخترک دیده میشود و صدالبته در لایه بیرونی با حرکتهای خاصی خود را نشان میدهد و اما در لایه درونی، خود غوغایی ناگفته از حسرت و تنهایی را بر دوش میکشد. در این فضای فراهم، چشماندازی از همخوانی درام و تراژدی در کنار هم این هستی لغزان را بازمیسازند، چراکه نوع ادبیات و دیالوگپردازی، خود نشان از این فضاهای ملتهب و پر از سوءتفاهم و گریز از خود را، با خود دارد. ظاهرا آدمهای درون متن، هیچکدام نامی از خودشان ندارند. تنها در صحنهای به گوش هم گرد آمدهاند. برادر در وطن بر سر قبر مادر مینشیند و از گذشتهها میگوید و از منظر دیگری با خواهرش (دختر) در آنسوی مرزها به گفتوگو مینشیند و دراینمیان تداخل صداهای دیگری هم فضای گفتوگو را عوض میکند که خود میتواند عوارض شرایط زندگی در اینجا و اکنون را تداعی کند. شاید بتوان گفت که یکطرفهبودن تلفنها، خود نشانه غایببودن و مغلوببودن دیگرانی را هم با خود دارد، عشق و دوستی مدام در همین گفتوگوها، کمرنگ و کمرنگتر میشود و گاه میل خودکشی و مرگاندیشی برآمده از فشار تنهایی هم از زبان دختر شنیده میشود. دلواپسی و رنج مهاجرت و تحمیل فرهنگ دنیای مقصد، خود رنج این تنهایی و بیاعتمادی و شکست را دوچندان میکند و دنیای برزخی تو گویی بسیاري از راههای خودبودن را بسته است. خودباختگی و فروپاشی خانه و خانواده و جریان مرگ، بیآیندگی و... همهوهمه حکایت از این دارند، تو گویی کسی حاضر نیست بهسادگی به تلفنها جواب بدهد و مخاطبان همه حرفهای آنسوی سیم را از زبان گوینده اینجایی میشنوند، چرا که رنج غربت و بیانگیزگی دامن بسیاری را گرفته و میگیرد و اما در جریان اجرا و گفتوگوها، این مخاطب است که با بغض تاریخی خود، به همنوایی با دختر و دردهای بزرگش خود را در صحنه میبیند و این حسآمیزی شاید همان «درد مشترک» است که از تجربههای ناکام و دنیای برزخی خبر میدهد. شاید هم مخاطب در این عرصه تنگ با اهالی صحنه نوعی همذاتپنداری را تجربه میکند. قصه بر سر بخشهایی از تاریک-روشنی یک زندگی به ظاهر ساده عاطفی است که نمیتواند پایدار و تأثیرگذار باشد، انگار چیزهای زیادی سر جایشان نیستند و عمق فاجعه هم در همین فاصله، خود را نشان میدهد و بوی آسیبپذیری و لهشدن، بیش از اینها، دستگیر تماشاگر میشود. بیشک «نماد» رسانهای (موبایل) دراینمیان، در فروپاشی این زندگی چندوجهی، نقشي اساسی دارد، چهبسا بهگونهای میتواند بگوید همه آسیبها و گسستها از همین تکنولوژی ساده ارتباطی شروع شده و میشود. بنابراین همه نشانهها در این اجرا حکایت از تکهتکهشدن یک هستی تباهشده را با خود دارند و زاویه دید مخاطب در این رهگذر با شنیدن و لمس حرفها و هنجارها، این پیام را برای کارگزاران صحنه میگذارد. از سوی دیگر، هرآینه اگر از منظر مردمشناسی بخواهیم به این دایره بسته نزدیک شویم این متن و اجرا، خود بهنوعی بهنقدکشیدن منظر اجتماعی و اخلاقی روزگار اینجا و اکنون است که خود میتواند بخشی از روان تماشاگر را به دغدغه وادارد. بهعبارتی این هنجارها، خود بخشی از آن بغض فروخورده، ازدستدادگی و فراموشی انسان در گذر زمانه است. اندکی توجه به گفتههای دختر در جواب تلفن این و آن، نشان میدهد خبری از زندگی و آینده در آن دیده نيست و تنها تجربههای ازدسترفته عشقهای ازدسترفته، فصل مشترک بسیاری از گفتهها و ناگفتههاست. در نمایش «پیغام بذارین...» کسی خود را لو نمیدهد و مدام درصدد این است که ثابت کند بیتقصیر است و میخواهد کسی را هم دوست داشته و غم دیگران را بخورد، اما چنین سازوکاری در اختیار ندارد. زیرا ذهن و زبانش از کارکرد دیگری تبعیت میکند. در این جایگاه باید گفت در «پیغام بذارین...» اتفاق بزرگ دیگر، آمیختگی دامنه سرنوشت به سمت سرگذشت انسانی است که کسی نمیداند هرکدام چه منظری برای رفتار و شناخت انسان با خود دارد. صدالبته مقوله روانشناختی و جستوجو در گذشته آدمها، در یک متن نمایشی، میتواند به شناخت دیگر زمینهها کمک فراوانی کند، چراکه منظر شناخت و معرفتشناسی در این حوزه، خود به تحلیل رفتار و اندیشهها و جهانبینی تیپ و شخصیتهای نمایشی، ابعاد تازهای به نمایش میگذارد. 3. گفتنی است که از گذشتههای نهچنداندور، تئاتر در حوزههای دانشگاهی، همواره جایگاه نیمهحرفهای و چهبسا حرفهای درخشانی را بههمراه داشت که یکی از این گروههای نمایشی «گروه تئاتر ده-یک» است که در کارنامه کاریاش تاکنون نزدیک به 10 اثر نمایشی را به صحنه آورده و بسیاری از عوامل آن لزوما درس تئاتر نخواندهاند، بلکه از دریچه علاقههای شخصی و مطالعاتی به دنیای تئاتر راه یافتهاند و امروزه در تالارهای تجربی و کوچک به کار تئاتر میپردازند. نویسندگی و کارگردانی بسیاری از نمایشنامهها، از جمله همین نمایش «پیغام بذارین...» بر عهده سیدعلی معتضدی بوده و بازیگران آن: شقایق مسافر، نگار ملاکی، ساینا رضانژاد و محمدرضا محمودپور با صدای گرم استاد بهزاد فراهانی بودهاند. لازم به ذکر است که تعداد عوامل جانبی؛ از موسیقی، مدیر صحنه، منشی صحنه، روابط عمومی، بروشور/ تیزر، عکاس و فیلمبردار و دیگر همکاران در تهیه و آمادهسازی این اجرای خوب نیز سهم فراوانی دارند. و نکته آخر: یادآوری این نکته که بازی درخشان ساینا رضانژاد در این اجرا دارای اجرا و حسآمیزی درخشانی بوده است که در کنار دیگر بازیگران، توانسته نقش بههنگامی را بازی کند که احساس میشد آنچنان در نقش خودش غرق شده که برای مخاطبان یک یادمان خوبی را بههمراه داشته است. دست همهشان روشن! و دیگر اینکه حرکت، میزانسن و شیوه بیان بازیگران با همه محدودیت جا و زمان اندک نمایش بهخوبی ارائه شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.