تحصن خانواده همافران در کاخ دادگستری
بهمن کشاورز. حقوقدان
پس از اینکه همافران نیروی هوایی به دیدار امام(ره) رفتند و این موضوع در روزنامهها منعکس شد، رژیم اقدام به دستگیری تعداد زیادی از آنان کرد. خانواده این دستگیرشدگان و شاید خانواده دیگر همافرانی که هنوز آزاد بودند، به کانون وکلا که در آن زمان در کاخ دادگستری بود، آمدند و در آنجا متحصن شدند. هیئتمدیره کانون وکلا ترتیبی داد تا این افراد که تعدادشان نیز کم نبود، از نظر خورد و خوراک و وسایل آسایش، تا حد امکان مشکلی نداشته باشند و در عین حال، ترتیبی داده شد که همواره حتی در ساعات شب تا صبح، تعدادی از ما وکلا در کانون حضور داشته باشیم و بهنوعی نگهبانی دهیم تا تعرضی به این افراد نشود. قرار بود وکلا با ردای وکالت، دورادور کاخ دادگستری، حرکت و به مظالم رژیم اعتراض کنند، اما گویا خبر این قضیه به نوعی به گوش مقامات حکومت نظامی رسیده بود و در زمان موعود افراد مسلحی دورادور کاخ دادگستری حضور یافتند و اقدام به شلیک مکرر تیر هوایی کردند و در نهایت این برنامه انجام نشد. وکلای دادگستری از طیفها و عقاید گوناگون در انقلاب 22 بهمن نقشی داشتند که اینک یا بهکلی فراموش یا بسیار کمرنگ شده است. اولین حرکات با جمعکردن امضا از وکلا و قضات شروع شد که بیانیهها و اعلامیههای مفصلی را در رد مواضع نظام شاهنشاهی و مخالفت با سیاستهای آن تنظیم میکردند. وقتی کار رفتهرفته بالا گرفت و با تظاهرات خیابانی و حمله جوانان دانشجو به بانکها و مؤسسات توأم شد، نیروی انتظامی برای دستگیری دانشجویان حملهکننده اقدام و پرونده آنها را به دادگاههای آن زمان ارجاع کرد. در این شرایط، نقش وکلای دادگستری بهعنوان وکلای مدافع این افراد جلوه بیشتری پیدا کرد؛ وکلا -ایضا باز هم از طیفهای مختلف سیاسی- با تنظیم وکالتنامه ولی بدون دریافت حقالوکاله به دفاع از این دانشجویان میپرداختند و جالب اینکه دادستانهای پروندهها عمدتا با استفاده از قاعدهای که در حقوق فرانسه درخصوص دادسراها و دادستانها وجود دارد، ضمن اینکه بهطور مختصر و مجمل به کیفرخواست اشاره میکردند، بهطور مفصل و مستوفی عملا به دفاع از متهمان پرداخته و در واقع به وکلا کمک میکردند و در اغلب موارد هم دادگاهها در نهایت با استدلالها و معاذیر گوناگون، این دانشجویان را تبرئه و رها میکردند. از میان وکلایی که در آن زمان دفاع دانشجویان را برعهده داشتند، نام این افراد به یادم مانده؛ آقای «سیدمحمد خامنهای» که با لباس روحانیت وکالت میکرد، آقایان «سیدرضا زوارهای»، «محمد زارعی»، «لاهیجی»، «مرحوم شاملو»، سفیر، «صدر واثقی»، «محمدباقر میرسراجی»، «محمدرضا نیکویی»، «شهرام مدرسگیلانی» و البته بنده هم افتخار همراهی با این دوستان را داشتم و از قضاتی که در آن زمان به نحوی که گفته شد، عملا دانشجویان انقلابی را تبرئه و رها میکردند، اسم مرحوم «بابا صفوی» و «امیر بقایی» را به یاد دارم. البته وکلا و قضات به اینها محدود نبود و از جمله دادستانی را در شعبه چهار جنایی به یاد دارم که اهل لرستان بود و بهنفع متهمان و ضدحکومت داد سخن میداد که متأسفانه نامش را فراموش کردهام. قاعدهای که عرض کردم، این است که «آنجا که قلم، بنده است، زبان آزاد است». منظور این است که دادستان مکلف است کیفرخواست را اعلام و برای متهم تقاضای مجازات کند اما درعینحال، آزاد است که نظر شخصی خود را هرچه باشد، بگوید. از نقش کانونهای وکلا و وکلا در مسیر انقلاب باز به یاد دارم کمیسیونی به نام کمیسیون حقوق بشر در کانون وکلای دادگستری مرکز تشکیل شده بود؛ اعضای آن تا آنجا که به یاد دارم، آقای «کوروش کاکوان»و «دکتر عبدالکریم انواری» بودند و بنده هم افتخار همراهی با آنها را داشتم. با تصویب هیئتمدیره ما شمارهتلفن شخصی خود را در روزنامهها اعلام کرده بودیم تا خانواده زندانیان سیاسی و آنها که مورد ظلم واقع شده بودند، بتوانند مستقیما موضوع را با ما مطرح کنند. پیگیریها و اقدامات این کمیسیون و البته هیئتمدیره کانون وکلا نهایتا به آنجا رسید که آقای نوربخش، که در آن زمان اگر اشتباه نکنم معاون دادستان تهران بود (دادستان آقای مدرس اصفهانی بودند) به کانون وکلا آمد و فهرست کسانی را که باید عفو و آزاد میشدند با مقامات کانون بررسی و تکمیل کرد و این افراد آزاد شدند. درعینحال باید این را هم اضافه کنم؛ برای اولینبار دو نفر از قضات مرحوم «مروجی اصل» و همکار دیگری که نامش را به خاطر نمیآورم، اقدام به جمعکردن امضا علیه حکومت کردند. البته بعدا وقتی بارقه انقلاب شعله بیشتری کشید، مرحوم «شاه علیزاده» اقداماتی از همین قبیل انجام داد. همچنین وکلایی بودند که وکالت روحانیون انقلابی را در دادگاههای آن زمان برعهده میگرفتند؛ این توضیح لازم است که احتمالا از حدود سال 56 حضور وکلای غیرنظامی در دادگاههای دادرسی ارتش، مجاز تلقی شده بود. البته مواردی از بمبگذاری در دفاتر وکلا یا تخریب اتومبیل آنها نیز دیده شد. در تنظیم متن اولیه قانون اساسی نیز مرحوم استاد ناصر کاتوزیان و دکتر لاهیجی و مرحوم دکتر حسن حبیبی و شاید برخی دیگر از وکلا که نامشان را به خاطر ندارم، دخالت داشتند؛ البته متن تنظیمی آنها بعدا تغییر کرد. بههرحال، نقشی که کانون وکلا و وکلا در انقلاب بازی کردند، با آنچه که بعد از پیروزی انقلاب به این حرفه و اصحاب آن رفت، تناسبی نداشت. به یاد دارم آقای سیدمحمد خامنهای میفرمودند: «پیش از انقلاب، زمانی که من به وکالت اشتغال داشتم، مرحوم آیتالله بهشتی و مرحوم آیتالله هاشمیرفسنجانی به من میگفتند در میان ماها، کسی که مهمترین خدمت مردمی را انجام میدهد؛ شما هستید». ایشان این مطلب را در یکی از مسائلی که پیش آمده بود به مرحوم بهشتی یادآوری کرده بودند. سخن آخر اینکه حضرت امام(ره) پس از ورود به ایران در سخنرانیای که در فرودگاه مهرآباد فرمودند از گروههایی با ذکر عنوان تشکر کردند که در آن میان بنده، قضات، استادان دانشگاه و وکلا را به یاد دارم و فایل صوتی فرمایش ایشان نیز موجود است. البته واضح است که وکلا و کانونهای وکلا نه مطالبهای داشتند و نه دارند اما گمان نمیکنم بدهکار باشند. واللهاعلم
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.