در باب «صدایی که شنیده نشد»:
در دفاع از علوم اجتماعی در حاشیه
آرمان ذاکری
بهتازگی به همت نشر نی منتشر شده است، با عنوانی عمیقا سیاسی و کِشنده؛ کدام صدا شنیده نشد؟ و از آن مهمتر چرا شنیده نشد؟ «صدایی که شنیده نشد؛ نگرشهای اجتماعی-فرهنگی و توسعه نامتوازن در ایران» عنوان گزارشی است از یافتههای مجموعه طرحهای پژوهشی صورتگرفته با عنوان «طرح آیندهنگری» که بیش از چهار دهه پیش (اوایل دهه 50) به همت مجید تهرانیان و علی اسدی انجام شدند. پژوهشهایی که تا همین چند هفته پیش برای تعداد کمی از دانشجویان علوم اجتماعی شناخته شده بودند و برای تعداد کمتری در دسترس. حاشیهای در میدان علوم اجتماعی؛ اکنون به همت محسن گودرزی و عباس عبدی این حاشیه به متن آمده است، با یک عنوان جنجالی. کتاب از دو بخش اصلی و یک مقدمه بسیار مهم تشکیل شده است. فصل اول با عنوان «رسانهها، توسعه ملی و توسعه فرهنگی» خلاصهای است از متنی به قلم مجید تهرانیان که «نقش محور اصلی و پایه را برای سایر پژوهشها دارد» (25). پژوهشهایی مانند «نقش رسانهها در پشتیبانی توسعه فرهنگی» و «نقش رسانهها در پشتیبانی توسعه ملی» در کنار پیمایش ملی «گرایشهای فرهنگی و نگرشهای اجتماعی در ایران» که تا جایی که آرشیو اجازه میدهد، نخستین پیمایش ملی در تاریخ پژوهش اجتماعی ایران است و گزارش آن در فصل دوم این کتاب آمده است (صص 61-279). بااینهمه شاید بهتر بود به دلیل حفظ سندیت تاریخی، «اصل گزارشها» بهگونهای منتشر شود. این اتفاق درباره «پیمایش ملی گرایشهای فرهنگی و نگرشهای اجتماعی در ایران» رخ داده؛ اما درباره سایر پژوهشها به ارائه گزارشی از آنها بسنده شده است. نشر دیگر بخشهای این مجموعه بهویژه تکرار پیمایش «گرایشهای فرهنگی و نگرشهای اجتماعی در ایران» که در سطح تهران در سال 1358 از سوی مرحوم علی اسدی صورت گرفت، میتواند گامهای بعدی این پروژه باشد. همچنین نشر گزارش موج بعدی این پژوهش که عینا در سال 1383، به همت محسن گودرزی تکرار شده و امکانات مقایسه تحولات فرهنگی در یک روند 30ساله را فراهم آورده است و از آن پژوهش نیز تنها گزارش محدودی در دست است، میتواند در تداوم انتشار این اثر تعریف شود. این پژوهشها با پروبلماتیک معین «آینده توسعه فرهنگی در ایران» شکل گرفتند، ترکیبی از روشهای تجربی را به خدمت گرفتند، با انجام نمونهگیریهای ملی یا هدفمند (میان سه قشر جوانان، سرشناسان و نخبگان) به سراغ واقعیت اجتماعی رفتند، در باب مصرف فرهنگی و نگرشها و رفتارهای اجتماعی و فرهنگی پرسش کردند و سرانجام گزارشی از پژوهشهای خود را در همایشی در شیراز ارائه کردند. این گزارش در حقیقت مستندی است از انجام پژوهش جدی با پروبلماتیکهای محلی و با استفاده از روشهای معمول جهانی، در پاسخ به کسانی که فکر میکنند جامعهشناسی ایران کسانی مانند مارکس و وبر و دورکیم ندارد؛ پس هرگز هیچ نداشته است و باید حتما از نو آفریده شود. گزارشهای مستخرج از مجموعه پژوهشهای «طرح آیندهنگری» بهوضوح حکایت از شکافی جدی میان سیاستگذاری فرهنگی وقت و خواستههای مردم و بهویژه جوانان داشت. تنها برای نمونه در بخشی از پژوهشِ «نقش رسانهها در توسعه فرهنگی» که به کمک نمونهگیری هدفمند میان سه قشر جوانان، سرشناسان و نخبگان انجام شده، از این سه قشر چنین سؤال شده است: «برخی معتقدند که شریعت مقدس اسلام پاسخگوی تمام احتیاجات زندگی انسان در سطح فردی و اجتماعی است و اگر همه از آن حقیقتا پیروی کنند، دیگر احتیاجی به وضع قوانین ناقص بشری برای حلوفصل مسائل نخواهد بود. عقیده شما چیست؟».
62.1 درصد از جوانان با این گزاره موافق بودهاند، درحالیکه تنها 29.6 سرشناسان و 30.3 کارگزاران رادیو-تلویزیون ملی با آن اعلام موافقت کردهاند. مرحوم علی اسدی در تحلیل این یافته مینویسد «نتیجه بهدستآمده قابل تعمق است. بین آرای سرشناسان و کارگزاران رادیو-تلویزیون از یک سو و جوانان از سوی دیگر یک شکاف عقیدتی مشاهده میشود» (ص 43). پیوست مختصر و ناشناخته اما بسیار مهم این گزارش با عنوان «بررسی کوتاهی از رسانهها، مراکز و سازمانهای مذهبی» که به همت محمدباقر نجفی تهیه شده، حاوی اطلاعات ارزندهای در باب وضعیت مذهب در جامعه ایران است؛ ازجمله اینکه «در عرض 14 سال (1340-1354) مساجد شهر تهران در حدود پنج برابر شده است» (ص 53). در مدت 9 سال (1345 تا 1354) درآمد آستان قدس حدودا 10 برابر شده و در تهران در رمضان 1353 بیش از 12 هزار هیئت مذهبی وجود داشته که اغلب پس از 1344 به وجود آمدهاند. میزان درآمد موقوفات در مدت هفت سال (1345 -1352) حدود 3.5 برابر شده است (صص 54-55). آشنایی با مجموعه یافتههای این پژوهش، علاوه بر اینکه فصلی از تاریخ جبران علوم اجتماعی ایران است... به سبب انسجام مفهومی، پروبلماتیک معین نظری و مفصل بند مناسب «نظر» و «پژوهش» از یک سو و همچنین یافتههای ارزندهای که یکی از منابع محدود جامعهشناسی ایران برای پایهگذاری تحلیلهای روندی متکی بر دادههای تجربی است، از سوی دیگر برای هر دانشجوی علوم اجتماعی ضرورتی جدی است؛ یافتههایی که اگرچه در مقام این نبودند که حادثهای مانند انقلاب را پیشبینی کنند و میتوان نقدهایی مانند دستکمگرفتن اهمیت و تأثیر جریانات چپ و گفتارهای عدالتخواهانه در ارزشها و نگرشهای اجتماعی را بر آنها وارد کرد؛ اما برخی روندهای اجتماعی و فرهنگی را بهدرستی پیشبینی کردند و بههمیندلیل است که چهار دهه پس از نگارش، همچنان برای ما اهمیت دارند. توصیف یافتهها به کنار، بر اساس آنچه در مقدمه اثر آمده است، در همایش شیراز براساس یافتههای همین پژوهشها، هرمز مهرداد از «بیگانگی سیاسی» طبقه جوان و تحصیلکرده سخن میگوید و تأکید میکند «تحقیقاتی که به وسیله انستیتوی تحقیقات مطالعات اجتماعی دانشگاه تهران از مجموعهای از دانشجویان به عمل آمده است نشان میدهد 90 درصد دانشجویان، سیاستمداران ایرانی را ناصالح تشخیص دادهاند و این نتیجه بیگانگی سیاسی است» (ص 18). محمدباقر نجفی در همین همایش به نارضایتی مراجع تقلید و متفکران روحانی و اسلامی از رسانهها اشاره و تأکید میکند که آنها رسانهها را غیرمعنوی و غیراخلاقی میدانند (ص 20). در نهایت داریوش همایون در سخنرانی خود به این نکته اشاره میکند که «اصل قضیه این است که جوانان تعلق خاطری به وضع موجود ندارند و در ضمن منفعت مستقری هم در حفظ آن نمیبینند»(ص 21). در نهایت مجید تهرانیان در سخنرانی خود در پاسخ به منتقدانی که علوم اجتماعی وقت را در همان همایش متهم به «داوری غلط و روش آماری بیپایه و ناصحیح»، «صدور احکام کلی ناجور با کشور ما» و «بیان توسعه سیاسی با ضوابط غربی» میکردند، به این جمله ویرژیل خطاب به دانته هنگام ورود به جهنم اشاره میکند که «در این جهنم حقیقت مطلق حکمفرماست... تحقیق و علم به منزله ورود به جهنم است»(ص 22). «طرح آیندهنگری» از آن زمان تاکنون همواره در حاشیه بوده است؛ نهتنها برای علوم اجتماعی که حتی برای سیاستگذاران. مهم نبود که این پژوهش درونبخشی از دستگاه رسمی وقت انجام میشد، مهم این بود که کارگزاران حکومت پهلوی «صدای حقیقت» را از «جهنم پژوهشهای حاشیهای علوم اجتماعی» نشنیدند، همچنان که صدای بازرگان را در بیدادگاههای خود نشنیدند و منتظر ماندند تا به ناگاه، مردم در کوچه و خیابانها برای آنها جهنمی واقعی ساختند. جهنمی که روی دیگرش یکی از انسانیترین انقلابهای سدههای اخیر بود. این روزها خوبهای علوم اجتماعی در ایران از «گسیختگی اجتماعی»، «بیاعتمادی»، «زوال همبستگی» و گسترش «فردگرایی خودخواهانه» سخن میگویند. واقعیت آن است که پژوهش علوم اجتماعی امروز دیگر در ابتدای راه نیست، به یُمن مجموعه تحقیقات انجامشده و عمدتا درحاشیهمانده این سالها، آنقدرها فقیر هم نیست. برخی جامعهشناسان ایرانی، اینجا و آنجا و از جمله در تحلیل واقعه پلاسکو، «احساس بیپناهی»، «نگرانی نسبت به آینده» و «فقدان امنیت» را به عنوان ویژگیهای اصلی جامعه ایران در شرایط کنونی برشمردهاند. بر همین اساس یک دعوت است: دعوتی برای عبور از نزاع بر اصل موجودیت جامعهشناسی و بحث بر سر کیفیت پژوهشهای آن و نقد یافتههای آنها. پژوهشهایی که عمدتا خوبهای آن در حاشیهترند. دعوتی برای شنیدهشدن صدای جامعهشناسی در حاشیه؛ بیش از همه برای جامعه ایران آنها بیش از بقیه نخبگان به خاطر نشنیدن صدای «جامعهشناسی در حاشیه» مسئول هستند. «صدایی که شنیده نشد» صدای جامعهشناسانی است که نگران آینده ایران هستند. در میانه قیلوقال اقتصاددانان و بومیسازان و روشنفکران محافظهکار و از همه بدتر بخش ناکارآمد و مسلط علوم اجتماعی فعلی، آنقدرها جایی برای آنها نیست. خواندن متن کتاب را به همه علاقهمندان به مباحث علوم اجتماعی و خواندن مقدمه آن را به همه آنها که نگران آینده مردم هستند، توصیه میکنم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.