گفتوگو با محمدهادی کریمی، کارگردان «کمدی انسانی»
روانشناسی خشونت در پیچش تاریخ
فرانک آرتا: محمدهادی کریمی، نهفقط به عنوان کارگردان، بلکه در مقام فیلمنامهنویس به سینمای ایران خدمت کرده است. او کسی است که فقط فیلم نمیسازد، بلکه به دیگران هم برای رسیدن به جایگاه مناسب در سینما کمک میکند. معمولا فیلمهای او پر از بازیگرانی است که سینمای ایران میتواند روی آنها به عنوان سرمایه هنری حساب باز کند و به اینها اضافه کنید دغدغههای شخصی و اجتماعیاش که در سرایش شعرهایش هم دیده میشود. با او به بهانه نمایش فیلم «کمدی انسانی» در بخش مسابقه سینمای ایران جشنواره فیلم فجر گفتوگو کردیم که میخوانید:
چرا عنوان فیلم را «کمدی انسانی» نامگذاری کردید. آیا این نکته واکنشی است به «کمدی الهی» ِ دانته؟ همچنین به نظر میرسید فیلمتان کمدی باشد، اما بسیار جدی بود! علت تضاد میان نام و داستان چیست؟ هر نویسندهای که این نام را برمیگزیند، میخواهد تعریضی داشته باشد به داستان منظوم «دانته» و بگوید خرقعادتهایی که در روایت دوزخ و بهشت برخلاف سنت پیشینیان به مخاطب نشان میدهد، حالا بروز و ظهور دراماتیکتری در جامعه انسانی دارد. «کمدی انسانی»، یک کمدی موقعیت از تکرار ناتمام وضعیت تراژیک مشابه برای یک فرد از جامعه انسانی است. همین کافی بود که نام «کمدی انسانی» در پی این concept به ذهن خطور کند؛ هجویهای توأم با تلخخند و زهرخند از موتیفهای صعود و سقوطهای پیدرپی سیزیفوار که در یک نمای دیگر و از زاویه دیگر شاید تراژیک جلوه کند. آقای دکتر کریمی! چرا هرچه در فیلمسازی پیش میروید، رویکردتان به مسائل اجتماعی بیشتر میشود؟ رویکرد من به مسائل اجتماعی همیشه از کریدور و کانال روانشناختی است. «کمدی انسانی» فیلمی است پیرامون زندگی یک فرد و به واسطه آنکه هر زندگی در ادوار و دهههای مختلف امتداد مییابد، داستان ما هم در چند دهه رخ میدهد و این به معنای تاریخیبودن داستان نیست؛ گرچه برای نشاندادن هر دهه، تصاویر باید منطبق با حالوهوا و فضای آن دهه باشد؛ از بافت معماری و لباس گرفته تا اشیای صحنه و رخدادهای اجتماعی ویژه آن دهه، ولی «کمدی انسانی» میتواند یک فیلم جامعهشناختی باشد و نه تاریخی. حتی میتوانم بگویم بیشتر روانشناختی است یعنی از خلال بُعد روانشناختی رشد یک پسر در خانواده، مدرسه و در کل پیرامونش، به یک نگاه کلی از جامعهای که او در آن بزرگ شده و نیز اثری که او در بزرگسالی بر پیرامونش میگذارد میرسیم. باز اینجا چیزی که برای من مطرح است، روانشناسی خشونت است، چرا خشونت نهادینه میشود و چطور میتوان از آن پرهیز کرد. دلیل اینکه همیشه از بازیگران جوان و درعینحال به اصطلاح روی بورس استفاده میکنید، چیست؟ من از بازیگرانی استفاده میکنم که توانمند و باانگیزه باشند و به اصطلاح شما اگر هم در بورس باشند، این همان کمال مطلوب است، اما در کل معیارم در انتخاب بازیگران که خوشبختانه همه انتخابهای اولم بودند، نزدیکی به نقش و نیز تواناییهای حرفهایشان بود. خوشبختانه گروه بازیگری کمدی انسانی بسیار قدرتمند و درعینحال همگن و همسنگ ظاهر شده و یکدستی بازی تیم بازیگران از امتیازات آن است. به هرحال این قرارگرفتن چهار نسل بازیگری در کنار هم جذابیتها و درعینحال سختیهایی دارد. جذابیتش در وهله نخست استفاده از بهترینهایی بود که هر کدام تجربههای خاص خود را در این سالها اندوختهاند و به خاطر نوع زیست متفاوتی که به خاطر تعلق به دهههای خاص دارند، نحوه حضورشان حین ایفای نقش با یکدیگر متفاوت است و سختی کار این بود که بازی متوازنی از گروه بازیگری بگیری، مانند اینکه همنوایی سازهای مختلفی که هر کدام شکل و صدای مختلفی دارند، به خلق یک قطعه درست از لحاظ موسیقایی منجر شود. در طراحی فیلم پلههای پیچدرپیچ و فضاهای اکسپرسیونیستی وجود دارد. چرا به این نتیجه رسیدید؟ در فیلم چند موتیف داریم که به خلق فضاهایی که برای روایت بهتر داستان نیازمندشان هستیم، کمک میکند؛ دستگاه تایپ که احکام مختلف را تایپ میکند و پلههایی که باعث سقوط و صعود میشود، از آن جملهاند. در تکتک پلانهای فیلم ارجاعات فرامتنی وجود دارد. آیا دلیل آن گستره مطالعهتان است؟ حتی اگر فرمایش شما درباره بنده فیلمساز صادق باشد، فراموش نکنید که هر فیلمی تازه در ذهن مخاطبش شکل میگیرد و کامل میشود؛ یعنی به تعداد تماشاگران یک اثر هنری، آن اثر به گونههای مختلف در اذهان جعل و ساخته و باز نشر میشود. حرف «کمدی انسانی» جدای از خود فیلم یعنی فرم و محتوا و ظرف و مظروفی که متحدا «کمدی انسانی» نام گرفتهاند، نیست، حرف فیلم را هرکس پس از دیدن فیلم، بسته به سن و حالوهوا و تجربههایی که از سر گذرانده، متفاوت برداشت میکند؛ یعنی نتیجهگیری خودش را خواهد داشت، نتیجهای که چهبسا سالها بعد با دیدن مجدد فیلم به دیدگاهی جدا از نتیجه قبلی منجر شود. مهم برای من این بود که صد دقیقه تمام قصه بگویم و قصهام را هم خوب بگویم، حرف و پیام، جایی خارج از این قصه نیست و فیلم مانیفست نمیدهد. اینکه ارجاعات فرامتنی کار را دریافتهاید، بیش از من فیلمساز به وسعت مطالعات و نوع زیست هنری خودتان باز میگردد. جشنواره امسال را چگونه ارزیابی میکنید؟ امیدوارم و آرزو میکنم جشنوارهای باشد که چه به لحاظ نظم و چه از نظر داوریهای منصفانه، زبانزد همگان شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.