خرابی ساختمان پلاسکو و راهکارهای پیشگیری از تکرار آن
دکتر سعید محجوبی*
با گذشت چند روز از واقعه تأسفبار خرابی ساختمان پلاسکو و شهادت جمعی از آتشنشانهای فداکار و فرونشستن تبوتاب اولیه حادثه، سؤالهای زیادی در اذهان عمومی جامعه ایجاد شده است که بازتاب آنها در شبکههای اجتماعی مشاهده میشود. با توجه به تخصصیبودن بحث خرابی سازه پلاسکو، در این مجال سعی شده پاسخهایی به این سؤالات با زبانی که فهم آن برای عموم مردم ممکن است، داده شود و راهکارهایی برای جلوگیری از تکرار حوادث مشابه در آینده پیشنهاد شود. برای بسیاری از افراد، سؤال بوده که چگونه آتشسوزی طبقات بالا میتواند باعث خرابی همه سازه شود. چهبسا دانستن پاسخ این سؤال میتواند باعث شود افراد از ورود به ساختمان در حال آتشسوزی خودداری کرده و تلفات در این قبیل رویدادها کمتر شود. در پاسخ باید به بحث خرابی پیشرونده در مهندسی سازه اشاره کرد؛ این نوع خرابی وقتی اتفاق میافتد که یک جزء از سازه مانند یک ستون فولادی خراب میشود و دیگر نمیتواند بار وارده را تحمل کند. در این حالت، بار آن ستون به ستونهای دیگر منتقل میشود و اگر ستونهای دیگر نتوانند بار افزایشیافته را تحمل کنند، خرابی به آنها هم منتقل میشود و همه سازه مانند یک دومینو تخریب میشود. علت خرابی اولیه میتواند برخورد جسمی مثل هواپیما یا اتومبیل، انفجار، آتشسوزی، بارگذاری بیش از تحمل عضو و ... باشد. درباره ساختمان پلاسکو، علت اصلی خرابی، ضعیفشدن ستونها و تیرهای طبقات بالا بر اثر آتشسوزی بوده که باعث ریزش سقفهای بالایی روی طبقات پایینی شده و خرابی پیشرونده در نهایت همه سازه را در زمان کوتاهی تخریب کرده است. مشابه این اتفاق قبلا در ساختمانهای دیگر نیز روی داده بود که مهمترین آنها، ساختمانهای برجهای دوقلوی تجارت جهانی در 11 سپتامبر 2001 بوده است. دراینزمینه، برخلاف تصور عمومی، برخورد اولیه هواپیما در نهایت باعث خرابی ساختمان نشد و دو ساختمان با وجود آسیب شدید، توانستند برخورد اولیه را تاب بیاورند. در نهایت این آتشسوزی گسترده ناشی از پخششدن حجم زیادی از بنزین هواپیما در طبقات بالایی بود که در کنار ضعف شدید سازه ناشی از برخورد اولیه، باعث خرابی دو برج شد. خرابی برجهای دوقلو و ساختمان پلاسکو شباهتهای زیادی به هم دارند که ناشی از مفهوم خرابی پیشرونده است که در بالا توضیح داده شد. در اینجا لازم است توضیحی درباره اثر آتش بر ساختمانها آورده شود. وقوع آتشسوزی در یک ساختمان، بهتدریج باعث افزایش دمای اسکلت ساختمان شده که این امر، در ساختمانهای فولادی باعث نرمشدن اسکلت فولادی و در ساختمانهای بتونی باعث ترکخوردگی و ضعف شدید بتون پوستهای میشود که هر دو مورد، باعث ضعف تدریجی اسکلت ساختمان برابر بارهای موجود و در نهایت تخریب پیشرونده آن میشوند. در اینجا به چند نکته باید توجه داشت؛ اول اینکه مقاومت ساختمانهای بتونی برابر آتشسوزی بهتر از ساختمانهای اسکلت فولادی (مشابه ساختمان پلاسکو) است که برای جبران این ضعف در ساختمانهای فولادی، میتوان از پوششهای محافظ مقابل آتش استفاده کرد. دوم اینکه هیچ ساختمانی نمیتواند تا ابد در برابر آتش مقاومت کند و معمولا بسته به نوع و سیستم اسکلت سازه، نحوه طراحی سازه مقابل حریق و شدت و دمای حریق، بین کمتر از یک تا بیش از چهار ساعت (از زمان شدتگرفتن حریق) را میتوان برای دوام یک ساختمان برابر حریق در نظر گرفت؛ این فرصتی است برای خاموشکردن آتش و جلوگیری از خرابی همه ساختمان. نکته سوم اینکه قدیمیبودن ساختمان تأثیر زیادی در خرابی آن نداشت، کمااینکه طرح بسیاری از ساختمانهای فولادی جدید هم بدون پوشش محافظ آتش اجرا شدهاند و دقیقا همین اتفاق میتواند درباره بسیاری از ساختمانهای دیگر در تهران و شهرهای دیگر رخ دهد. علت اصلی خرابی را باید در کاربری طبقات بالا که عملا به انبار کالاهایی با قابلیت اشتعال بالا در حجم وسیع تبدیل شده بودند و نبود پوشش ضدحریق روی اسکلت فلزی و سیستم اطفای حریق در ساختمان جستوجو کرد. با توجه به اینکه کاربری اولیه ساختمان با کاربری فعلی آن متفاوت بوده، وقوع این حادثه دیر یا زود اجتنابناپذیر بوده است. به نظر میرسد درباره همین ساختمان اگر طبقات بالای ساختمان مثلا کاربری اداری داشتند، آتش در زمانی پذیرفتنی اطفا میشد و ساختمان پابرجا میماند. در ویدئوهای پخششده از حادثه، حالتی شبیه انفجار در طبقات وسط و پایین در هنگام خرابی مشاهده میشود که برای بسیاری از افراد سؤالبرانگیز بوده است. علت اصلی این اتفاق، همان بحث خرابی پیشرونده است که در نتیجه خرابی ناگهانی، اجزاي سازه به بیرون پرتاب میشوند. علت دیگر این اتفاق، فشردهشدن هوای موجود در طبقات به علت خرابشدن سقفها و افتادن آنها روی هم است که باعث میشود هوا با فشار از پنجرههای ساختمان خارج شده و حالتی شبیه انفجار رخ بدهد. براساس مطالب گفتهشده، پیشنهادهایی به شرح زیر برای پیشگیری از اینگونه حوادث در آینده ارائه میشود: 1- افزایش درخورتوجه بودجه سازمان «آتشنشانی و خدمات ایمنی» و گسترش یا تأسیس بخش مهندسی سازه در این سازمان، با هدف بررسی آسیبپذیری ساختمانهای بالای شش طبقه در آتش با اولویت ساختمانهای بالای 10 طبقه و دادن مشاوره به فرمانده عملیات درباره امکان تخریب ساختمان در هنگام آتشسوزی و صدور دستور تخلیه ساختمان از آتشنشانها. 2- اخطاردادن به مالکان ساختمانهای آسیبپذیر و دادن زمان برای رفع نواقص، ایجاد سیستم اطفای حریق یا تغییر کاربری ساختمان و پلمبکردن ساختمان بعد از زمان تعیینشده در صورت رفعنکردن نقص؛ چراکه خطری که بر اثر حریق ایجاد میشود، نه فقط مالکان و مستأجران ساختمان، بلکه مراجعان را هم تهدید میکند. 3- جلوگیری از کاربریهای صنعتی، تولیدی و انبار تولیدی در طبقات بالاتر از طبقه سه ساختمان. 4- ارتقای کیفی و کمّی تجهیزات ایمنی (شامل تجهیزات آواربرداری و اطفای حریق) در شهر تهران و آموزش تیمهای متخصص آواربرداری و استقرار آنها در داخل و اطراف تهران برای مقابله با رویداد زلزله احتمالی. در پایان، جا دارد یادآوری شود هنگام زلزله احتمالی نسبتا شدید که وقوع آن در تهران کاملا محتمل است، تعداد زیادی ساختمان مانند پلاسکو در تهران فرو خواهند ریخت و بسیاری از آنها بر اثر نشت گاز ناشی از شکست لولهها دچار حریق خواهند شد که با تجهیزات موجود، حفظ جان شهروندان زیر آوار مانده راحت نخواهد بود. در این راستا، مهمترین اصل، مقاومسازی ساختمانهای موجود و تأسیسات آنها در مقابل زلزله است تا به این طریق بتوان با جلوگیری از خرابی ساختمانها در هنگام زلزله، جان شهروندان را حفظ کرد که این بخش نیاز به همکاری همهجانبه دستگاهها شامل شهرداری، نظام مهندسی ساختمان و وزارت راهوشهرسازی دارد. *عضو هیئت علمی واحد علوم و تحقیقات و کارشناس رسمی دادگستری *دکترای سازه و زلزله از دانشگاه صنعتی شریف
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.