راههای همگانیکردن علم در گفتوگو با یکی از بنیانگذاران «جایزه چراغ»
ارتباط متقابل ترویج علم در جامعه و توسعه علمی
گروه علم: هرچند وضعیت کنونی ترویج علم در ایران چندان تعریفی ندارد، اما بسیاری از کارشناسان بر این باورند که وضعیت کنونی نسبت به 20 سال و 30 سال پیش، بسیار بهتر است. بهبود وضعیت ترویج علم و افزایش تلاشها برای همگانیکردن علم، چندین دلیل دارد که از جمله آنها میتوان به ورود تعداد زیادی از جوانان تحصیلکرده و علاقهمند با ایدهها و افکار تازه به عرصه علم، اشاره کرد. سالهاست انجمن ترویج با اهدای جوایزی، از فعالان ترویج علم ایران تقدیر میکند، اما گویا آنقدر فعالیتهای ترویجی در ایران متنوع شده است که هماکنون گروهی دیگر نیز با همان هدف حمایت و تشویق فعالیتهای ترویجی، جایزه دیگری را نام «چراغ» بنیان گذاشتهاند که برندگان آن در شب یلدا معرفی شدند و هفتم دیماه جوایز خود را دریافت کردند. بنیانگذاران این جایزه بر این باورند که فعالیتهای ترویجی در ایران بسیار متنوع شده است و اکنون روزنامهنگاران علم ایران باید به دنبال راهکارهایی برای ارتباط نزدیکتر و صمیمانهتر با هم باشند. گفتوگوی ما با «سیاوش صفاریانپور» را بخوانید. جایزه چراغ چیست و بنیانگذاران این جایزه، با اهدای این جایزه چه هدفی را دنبال میکنند؟ هدف اصلی «جایزه چراغ» معرفی چهرههای فعال در حوزه ترویج علم و قدردانی از فعالیتهای آنان است. من و دکتر «محمدرضا نوروزی» که موضوع ترویج و عمومیسازی علم، علاقه و دلمشغولی هر دو ماست، به این نتیجه رسیدیم که باید برای پربارترشدن فعالیتهای ترویج علم باید فعالیتهای بسیاری انجام داد و بهتر است شروع اینگونه فعالیتها، با اهدای جایزه چراغ همراه باشد. امیدواریم اهدای «جایزه چراغ» آغازی باشد بر مجموعهای از فعالیتهای دیگر که بتواند گروه فعالان ترویج علم را به یکدیگر پیوند دهد و در نهایت موجبات تقویت این گروه و فعالیت آنان را پدید آورد. یکی از اهداف اهدای این جایزه آن است که افراد شاخص در زمینه ترویج علم را به مردم معرفی و از تلاشهای آنان تقدیر کند و چه روشی بهتر از اهدای جایزه برای شناسایی و تقدیر از فعالیتهای چشمگیر افراد. به بیان دیگر، اهدای جایزه هم موجب معرفی این افراد به عموم مردم جامعه و هم تقدیر از تلاشهای آنان میشود. ارزیابیتان از وضعیت کنونی «ترویج علم» در ایران چیست؟ فضای ترویج علم در سالهای اخیر دگرگون شده است. بخشی از این اتفاق نتیجه توسعه علمی ایران است و بخشی دیگر از آن، نیاز توسعه علمی است. به این معنی که در سالهای اخیر، صحبتهای بسیاری درباره توسعه علمی در کشور مطرح میشود. برای تحقق اهداف توسعه علمی به مردمی نیاز داریم که به موضوع علم علاقهمند باشند، کسانی که مایل باشند در رشتههای مختلف علمی تحصیل و فعالیت کنند. امروزه تعداد کمی از دانشآموزان و دانشجویان به رشتههای علوم علاقهمند هستند و برای آنکه تعداد علاقهمندان به رشتههای علوم و بهویژه علوم پایه را افزایش دهیم تا بتوانند نیاز کشور در حوزه توسعه علمی را برآورده کنند، لازم است علم را در جامعه گسترش دهیم. ما درباره اهمیت ترویج علم صحبت کردیم، اما تعریفش را بیان نکردیم. تعریفتان از مفهوم «ترویج علم» چیست؟ منظور از ترویج علم در اینجا این است که ما فارغ از آموزشهای رسمی (که در مدرسه و دانشگاه صورت میگیرد)، دستاوردهای جدید علم و فناوری را برای مردم بازگو و به این روش مردم را به تحصیل در رشتههای علمی دعوت کنیم. ما به این روش میتوانیم تحصیل علوم را برای دانشآموزان و دانشجویان جذاب کنیم. ما با انجام این فعالیتها، به دو هدف مهم میرسیم: اول اینکه افرادی تربیت میشوند که در آینده وارد چرخه پژوهش و مطالعات علمی میشوند. جنبه و دستاورد دیگر فعالیتهای ترویج علم این است که به ما کمک میکند در زندگی روزمره و رفتار اجتماعیمان، تفکر علمی را لحاظ کنیم. داشتن تفکر علمی چه فایدهای برای افراد عادی جامعه دارد؟ داشتن مهارت تفکر علمی به تصمیمگیریهای درست منجر میشود؛ برای مثال ما با استفاده از ابزاری مانند تفکر علمی میتوانیم میزان اتلاف انرژی را کاهش دهیم، رفتوآمدهای روزانه در شهر را بهینه کنیم و موارد بسیار زیاد دیگری که در نتیجه باعث بالابردن کیفیت زندگی میشود. چه عواملی این ایده را در ذهن شما شکل داد که با اهدای جایزه، از فعالیتهای ترویجی حمایت کنید؟ به باور من برای یک جامعه، ترویج علم، پدیده بسیار مهمی است. با توجه به اینکه در ایران هم در حدود یک دهه گذشته تغییرات بسیار زیادی در حوزه علم و ترویج صورت گرفته است، شاهد چهرههای جدید و نوظهوری در زمینه عمومیسازی علم هستیم که روشهای آنان تا حدود زیادی با روشهای سنتی ترویج علم تفاوت دارد. در گذشته، بیشتر معلمان در فعالیتهایی مانند فوقبرنامه به کار ترویج علم میپرداختند، ولی امروز فعالان بسیار دیگری وارد عرصه ترویج علم شدهاند و بههمیندلیل هم این نیاز پدید آمده است که این گروهها با هم ارتباط برقرار کنند و بهتر همدیگر را بشناسند و از این مهمتر، بتوانند راحتتر و بهتر فعالیتهای یکدیگر را رصد کنند. بههمیندلیل کمکم این ایده در ذهن ما شکل گرفت که چیزی شبیه به باشگاه مروجان علم داشته باشیم که کارشان دیدهبانی ترویج علم در ایران است. تشکیل چنین باشگاهی میتواند دستاوردهای زیادی داشته باشد، از جمله اینکه این افراد میتوانند جلسات منظمی را تشکیل دهند و با کارها و فعالیتهای یکدیگر آشنا شوند. در ادامه، تشکیل گروهی برای مبادله ایدهها و افکار در زمینه ترویج علم و موضوع اهدای جایزهای در همین فضای فکری نیز مطرح شد. در پاسخ پرسشهای قبل گفتید که فعالیتهای ترویج علم در سالهای گذشته گسترش بسیاری یافته است. این گسترش، هم در تعداد و هم در محتوا و عمق بهخوبی قابل مشاهده است، اما بااینهمه، هنوز این پرسش وجود دارد كه این فعالیتها آنقدر گسترشیافته و متنوع هست که لازم باشد برای شناخت ابعاد مغفولمانده آن، فعالیتی مانند اهدای یک جایزه صورت گیرد؟ اهدای یک جایزه اهداف بسیار متفاوتی دارد. یکی از مهمترین اهداف جایزه ما، شناسایی و قدردانی از چهرههای فعال و تأثیرگذار در این زمینه است. یکی از سختترین و زمانبرترین کارهاي ما، انتخاب برندگان سه بخش جایزه امسال بوده است. زیرا تعداد افرادی که در این زمینه فعالیت میکنند برخلاف تصور برخی افراد، اصلا کم نیست. اگر ما وضعیت کنونی ترویج علم ایران را برای مثال با یک دهه قبل مقایسه کنیم، میبینیم چهرههای فعال و پرانرژی و با ایدههای بسیار جالبی وارد این حوزه شدهاند. شاید یکی از مشکلات ما در حوزه ترویج علم، نبود پایش درست فعالیتهای ترویج علم در کشور و در نتیجه شناختنداشتن درست از این فعالیتهاست و در نتیجه بهاشتباه گمان میکنیم این فعالیتها پررنگ یا متنوع نیست. شاید یکی از دلایل پدیدآمدن این تصور اشتباه آن باشد که ما متأسفانه فقط فعالیتهایی را که در شهر تهران انجام میشود، میبینیم درحالیکه در جایجای ایران و در بسیاری از مناطق دوردست، فعالیتهای ترویجی بسیار ارزشمندی انجام میشود که بسیار شایسته تقدیر هستند و فقط دوری از مرکز باعث گمنامی آنها شده است. بسیاری از این افراد با فروتنی بسیار، کارهای علمی درست، ارزشمند و اصولی انجام میدهند که برعهده ماست آنها را شناسایی و به جامعه معرفی و از آنها تقدیر کنیم. شاید یکی از سهلانگاریهای ما در سالهای گذشته همین نکته بود که برای شناسایی و معرفی این افراد، اقدام درخور و شایستهای انجام ندادیم. چه موردی مدنظرتان است؟ موارد که زیاد است و فقط یک مورد را محض نمونه خدمتتان عرض میکنم. ما زمانی که فعالیتهای مروجان علم در کشور را بررسی میکردیم، با خانم معلمی آشنا شدیم که با هزینه شخصی خود یک موزه دیرینهشناسی را در کرمان راه انداخته و در شهر خود فعالیت میکند و بهاینترتیب، علاقه و دلمشغولی خود به علم را ترویج میکند، بدون آنکه از بودجه یا امکانات خاصی برخوردار باشد. جالب آنکه وی با کارشناسان و استادان این رشته در ارتباط است و درستی و نادرستی همه اطلاعاتی را كه در این زمینه منتشر میشود، از صاحبنظران میپرسد تا اطلاعات نادرست به مخاطبان منتقل نشود. به باور ما این نمونه بسیار خوبی از ترویج علم است که فردی در گوشهای از کشور و فارغ از سروصدا و هیاهو به کار خود مشغول است و ممکن است سالها بگذرد و افراد دیگر نقاط کشور از فعالیتها و دستاوردهای وی باخبر نشوند. پس یکی از کارکردها و هدفهای جایزه چراغ، جستوجو و یافتن چهرههایی است که در عین گمنامی، در حوزه عمومیسازی علم بسیار اثرگذار هستند. راهحل این مشکل چیست؟ برای حل این مشکل میتوان راهحلهای گوناگونی ارائه داد، اما شاید یکی از راهحلهای مؤثر و کارآمد این باشد که ما فارغ از بوروکراسی و مقررات و چارچوبهای دستوپاگیر اداری، به شناسایی و معرفی مروجان فعال در سراسر کشور اقدام کنیم. شاید فراهمآوردن فضای غیردولتی و دوستانه که متشکل از افراد فعال در حوزه ترویج علم است، همانند جایزه چراغ، راهحل مناسبی برای رصدکردن و پایش فعالیتهای ترویج علم در سراسر کشور و درنهایت، حل این مشکل باشد. فعالیت ترویج علم، چگونه میتواند به توسعه علمی کشور منجر شود؟ امروزه ملاک بیشتر افراد برای تحصیل در یک رشته خاص، درآمد و جایگاه اجتماعی فارغالتحصیلان آن رشته است. امروزه کمتر فردی، براساس علاقهمندی یا استعداد خود، رشتهای را انتخاب میکند. امروزه شاید تعداد افراد کمی با عشق و علاقه شخصی علوم پایه و بهویژه رشتههایی مانند فیزیک، شیمی و زیستشناسی را انتخاب کنند. شاید اگر این روند ادامه یابد، تعداد افرادی که در یک یا دو دهه آینده در این رشتهها تحصیل میکنند، از این هم کمتر شود. در نظر داشته باشیم که پژوهشگران نسلهای بعد از میان همین افراد پدید میآیند. در همه دنیا نیز وضعیت به اینگونه است که کارشناسان هر حوزه با فعالیتهای ترویجی، افراد مستعد و علاقهمند را جذب رشته خود میکنند؛ برای مثال کارشناسان حوزه علوم و فناوری فضایی، با نگارش داستانهای علمی- تخیلی یا انتشار مقالههای علمی عمومی، حضور در مجامع ترویج علم و ارائه سخنرانی، علم را برای همه آحاد جامعه و بهویژه برای جوانان و نوجوانان آنقدر شوقانگیز میکنند که برخی افراد مستعد و علاقهمند تصمیم میگیرند در آن حوزه خاص تحصیل کنند. اگر ما مشتاق توسعه علمی هستیم، در درجه اول باید به دنبال تربیت نیروی انسانی مورد نیاز این توسعه باشم. یکی از بهترین راهها برای تربیت نیروی انسانی کارآمد، پرورش شوق و اشتیاق در جوانان و تربیت استعدادهای این افراد است. این مؤثرترین راهکار برای دستیابی به توسعه علمی است. در اهمیت، کاربرد یا فواید علم برای جامعه شکی نیست، اما ترویج علم بین مردم عادی چه اهمیتی دارد؟ اصلیترین شاخص برای توسعه علمی کشور، علاوه بر ایجاد زیرساختهای لازم و بسترسازیها برای امکانپذیری اهداف توسعه، وجود پژوهشگران و دانشمندان شاخص است. برای آنکه دانشمندان زبده و خبرهای تربیت شوند، لازم است که کل جامعه علم را مهم و تأثیرگذار بدانند، اما در جامعهای که علم و پژوهشهای علمی را غیرضروری یا غیرکاربردی ارزیابی کند، هیچگاه دانشمندان و پژوهشگران ارزنده و شاخصی پدید نمیآیند. معمولا در بسیاری از جوامع، افراد باهوش و مستعد بهدنبال تحصیل در رشتههایی هستند که درآمد بیشتری دارد یا فارغالتحصیلان آن جایگاه اجتماعی ممتازتری دارند. یکی از مهمترین کارهای مروجان علم، تکریم و بزرگداشت علم است. آنان به توضیح و تشریح علم و اهمیت و کاربردهای آن برای مردم میپردازند. درنتیجه تلاشهای مروجان علم است که توجه مردم به علم و پدیدههای علمی و همچنین لزوم پرداختن به آنها بیشتر میشود. درنتیجه اگر قرار باشد زمانی در کشور ما پژوهشی در زمینه موضوعات علم و فناوری انجام شود و مثلا پروژهای در حد رصدخانه ملی در کشورمان به اجرا درآید، شناخت مردم از اهمیت و جایگاه این پروژه سبب تسریع کارها از جمله تأمین بودجه میشود. به بیان دیگر، در اثر فعالیتهای مروجان علم است که تحقیق و پژوهش و درنتیجه توسعه علمی به یک مطالبه عمومی تبدیل میشود. بههمیندلیل است که میتوان گفت اگر جامعه ما به قدر کافی به توسعه علمی دست یافته بود، بسیاری از مردم از مدیران علمی ما میپرسیدند چرا بودجه کافی در اختیار رصدخانه ملی قرار نمیگیرد تا کار ساخت آن به اتمام برسد و تحقیق و پژوهش در آن آغاز شود. خلاصه آنکه برای دستیابی به توسعه علمی، لازم است با مبانی تفکر علمی هم آشنا شویم. انجام این کار نیز با نیروی انسانی ورزیده و خبره ممکن است. ترویج یا همگانیکردن علم چه کارکردهایی میتواند داشته باشد؟ یکی از کارکردهای ترویج علم این است که با تشویق و ترغیب، عدهای را که بسیار مشتاق علم هستند، به دانشمندان بزرگ و برجستهای تبدیل کند. علاوه بر این، با ترویج علم میتوان ذهنیت علمی را در مخاطبان تقویت کرد. اگر آحاد جامعه با سازوکار و در حقیقت با ماهیت و چگونگی شکلگیری نظریههای علمی آشنا شوند، دیگر بهسادگی هر حرف و نظر و خبری را نمیپذیرند، بلکه برای ارزیابی هر حرف و نظری به منابع مراجعه میکنند. اگر این موارد و موارد دیگری مانند این انجام شود موجب توسعهیافتگی کشور خواهد شد و درنتیجه ما میتوانیم در جامعهای بهتر زندگی کنیم. در صحبتهای خود بر اهمیت و نقش تفکر علمی در جامعه اشاره کردید و گفتید یکی از کارکردهای رسانههای علمی و مروجان علم این است که تفکر علمی را در جامعه گسترش دهند اما در عمل میبینیم بسیاری از رسانههای علمی فقط در کار انتشار اخبار آخرین دستاوردهای علم و فناوری هستند و کمتر به موضوع تفکر علمی یا تفکر انتقادی میپردازند. بله، این انتقاد تا حدودی درست است ولی در نظر داشته باشید بخش کوچکی از رسانههای علمی و فناوری به این موضوعی که اشاره کردید، میپردازند اما تمرکز اصلی بسیاری از فعالان ترویج علم نیز در حقیقت در زمینه ترویج تفکر علمی و تفکر خلاقانه و نیز تفکر انتقادی است. برای مثال، «شهر ریاضی» که آقای دکتر «مجید میرزاوزیری» (دانشگر مروج علم و برنده جایزه چراغ)، برپا کرده، جایی است که مردم هنگام ورود به آن همه سختیها و تلخکامیهای و خاطرات ناخوشایند یادگیری ریاضی در مدرسه را کنار میگذارند و درعوض آموختن ریاضی برای آنها به یک موضوع شیرین و دلپذیر، رضایتبخش و شوقانگیز تبدیل میشود. به باور من، در چنین مکانهایی میتوان بهخوبی و به بهترین وجه تفکر علمی را در جامعه گسترش داد و نهادینه کرد. شما برای انتخاب و معرفی برندگان، ملاک و معیارهای خاصی داشتید؟ این ملاکها کدامها هستند؟ جایزه چراغ را دو مروج و علاقهمند به ترویج علم پایهگذاری کردند و بههمیندلیل تا حدودی جایزهای شخصی به حساب میآید. ما با شناختی که از فعالان ترویج علم ایران داشتیم، دست به انتخاب زدیم و البته این انتخاب با همفکری و مشاوره فعالان و کارشناسان حاصل شده است. باور ما این است که چون این جایزه بیرون از چارچوبهای دولتی اهدا میشود و درحقیقت فعالان ترویج علم، اهداکننده این جایزه هستند، بهتر با وضعیت جاری ترویج علم ایران آشنا هستند و میتوانند انتخابهای بهتری داشته باشند. در نظر داشته باشید برندگان هر سال در هیئت انتخاب برندگان سالهای بعد، حضور و نقش پررنگی دارند و درنتیجه میتوان امیدوار بود با سپردن کار انتخاب برگزیدگان به مروجان علم، کار انتخاب ما دقیقتر صورت گیرد. آیا این جایزه میخواهد با جایزه «انجمن ترویج علم ایران» رقابت کند؟ قرار ما این نیست که با این جایزه رقابت کنیم، کارکرد و حتی شیوه گزینش برندگان جایزه چراغ متفاوت از جایزه انجمن ترویج علم ایران است. برای مثال دیگران، نامزدهای جایزه ترویج علم را معرفی میکنند اما در جایزه چراغ، خود افراد دخیل در این جایزه، رصدگر فعالیتهای مروجان علم خواهند بود. بههمیندلیل هم است که ما فراخوانی برای اهدای جایزه چراغ نخواهیم داشت. پس هرچند سوژه هر دو جایزه، مروجان علم هستند اما در عمل، ما رویکردها و شیوههای متفاوتی داریم. بااینهمه، باز هم در نظر داشته باشید ممکن است در سالهای آینده برخی از برندگان جایزه ترویج علم، برنده جایزه چراغ شوند یا برنده جایزه چراغ، در سالهای آینده برنده جایزه ترویج علم شود، چهبسا که ممکن است از اعضای انجمن ترویج علم ایران برنده جایزه چراغ شوند و بههمیندلیل هم من هیچگونه رقابتی بین این دو جایزه علمی نمیبینم. هرچند باز هم تأکید میکنم ما در جایزه چراغ به دنبال بهترینها در حوزه ترویج علم هستیم. شاید بهتر باشد تأکید کنم گذشت زمان نشان خواهد داد که این دو جایزه هیچ رقابت یا مغایرتی با یکدیگر ندارند. انتظار دارید اهدای این جایزه چقدر در دلگرمکردن فعالان ترویج علم تأثیرگذار باشد؟ به باور من، زمانی که فعالان ترویج علم یکی از همکاران و همقطاران خودشان را بهعنوان برنده جایزه انتخاب میکنند، حتما برای برنده جایزه، شیرین و دلپذیر خواهد بود، زیرا داوران و گزینشگران این جایزه، فعالان ترویج علم هستند که در این حوزه صاحبنظرند. همه ما نیاز داریم مخاطبان به فعالیتهای ما توجه و علاوه بر این صاحبنظران و همکاران، درباره فعالیتهای ما اظهارنظر کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.