|

حرکت‌های اجتماعی خواب انقلاب می‌بینند

«عمر حسن البشیر»، رئیس‌جمهوری سودان، اخیرا خطاب به فعالان شبکه‌های مجازی که دعوت به یک عصیان مدنی کرده بودند، گفت: ‌«اگر بخواهید نظام را سرنگون کنید، به‌طور مستقیم در خیابان با ما رودررو شوید؛ اگر به خیابان بیایید مانند دفعات گذشته خواهید دید که چه می‌کنم». 27 نوامبر گذشته فعالان سودانی برای یک عصیان مدنی در خارطوم فراخوان داده و جوانان سودانی سه روز را برای اعتراض به مجموعه اقدامات ریاضتی دولت اعلام کرده بودند. دولت سودان هم‌اکنون به‌دلیل بحران‌های اقتصادی به‌شدت در تنگنا قرار دارد. بعد از آنکه بانک مرکزی سودان از تأمین ارز مورد نیاز برای خرید دارو امتناع کرد، قیمت دارو به‌شدت افزایش پیدا کرد و همین امر خشم مردم را در شبکه‌های اجتماعی به اوج خود رساند؛ به‌همین‌دلیل بعضی از داروها در سودان تا 300 درصد گران شدند. پشتیبانی دولت از دارو قبلا از طریق تأمین ارز مورد نیاز شرکت‌های عامل واردات دارو صورت می‌گرفت. یک دلار آمریکا در سودان 7.5 جنیه (واحد پول سودان) است. بانک مرکزی در گذشته 10 درصد از ارز خارجی تهیه‌شده از طریق صادرات غیرنفتی را به حمایت از قیمت دارو اختصاص داده بود، اما اکنون این یارانه متوقف شده است. بعد از این تصمیم بود که مصیبت بیماران سودانی چندبرابر شد. اتحادیه داروخانه‌داران خارطوم خواستار اجرای اعتصابی فراگیر و بستن داروخانه‌ها شد تا به‌این‌وسیله به دولت فشار آورد. این اعتصاب هم‌زمان بود با تبلیغات گسترده و بی‌سابقه در شبکه‌های اجتماعی که در نهایت دولت را مجبور به عقب‌نشینی کرد؛ دولت تسلیم شد و اعلام کرد دوباره بهای دارو را به همان قیمت سابق بر خواهد گرداند. این البته نخستین‌بار نیست که دولت سودان تحت فشارهای مردمی یا در نتیجه اعتصاب اتحادیه‌های کارگری از تصمیمات قبلی خود بازمی‌گردد یا اقدام به برخی اصلاحات می‌کند؛ مانند جریان اعتصاب پزشکان سودانی حدود دوماه پیش که سرانجام دولت تسلیم شد و به تعدادی از خواسته‌های پزشکان پاسخ داد. خارطوم استثنا نیست آن چیزی که به شعله‌ورشدن خشم مردمی کمک کرد، بازی شرکت‌هایی بود که پول‌های اختصاص‌داده‌شده به دارو را غارت کرده بودند. آنها درحالی‌که از بانک مرکزی دلار دریافت می‌کردند حاضر به واردات دارو نبودند. تردیدی وجود ندارد ناتوانی‌های سیاسی و اقتصادی دولت مانع انجام خیلی از سیاست‌ها می‌شود. اما دولت همیشه از ملت می‌خواهد فداکاری کرده و سختی‌ها را تحمل کند، زیرا برای مبارزه با فساد گسترده در کشور باید دست به اصلاحات اقتصادی زد. اما خارطوم استثنا نیست. همین خشم عمومی علیه دولت را در بسیاری از شهرها در کشورهای عربی می‌توان مشاهده کرد. این داستان در قاهره، طرابلس، بغداد، تونس و صنعا در حال تکرار است. در یک اقدام مشابه، سه هفته پیش بانک مرکزی مصر، نرخ پول مصری در برابر ارزهای خارجی را آزاد کرد. همین امر ابهامات و درعین‌حال خشم زیادی را در بین توده‌های مردم برانگیخت، زیرا تغییر نرخ ارز موجب افزایش بهای کالاها و خدمات می‌شد و به‌دنبال آن فشارهای اقتصادی بیشتری را بر شهروندان عادی تحمیل می‌کرد. به‌طور کلی ممکن است چهره شهرها، خیابان‌ها و آمدن‌ورفتن‌ها متفاوت باشد، اما تشابهات زیادی در مطالبات مردمی وجود دارد. هرازچندگاهی ما شاهد تظاهراتی مردمی در اینجا و آنجا هستیم که از دولت‌های عربی می‌خواهند به مسئولیت خود عمل کرده و دست‌کم نان، آب، برق، دارو و خطوط ارتباطی را برای همگان تأمین کنند یا در حوزه خدمات عمومی فعال باشند و زباله‌ها را جمع کنند و خدمات حمل‌ونقل را بهبود بخشند. مردم پیوسته خواهان مبارزه با فساد هستند و از گرانی اجناس گلایه دارند. اینها همه مطالباتی مشروع و قانونی است. حتی گاهی خشم مردم از اعتراض به ایجاد یک سد شنیده می‌شود زیرا اراضی کشاورزی عمومی را به‌نفع اشخاص دارای نفوذ مصادره می‌کنند، اما چند سال نوری لازم است تا دولت‌های عربی به فکر تأمین حقوق ملت‌های خود باشند؟ ناکامی اکثر کشورهای عربی در تحقق یک توسعه موزون و مطلوب ملت‌ها، انگیزه‌ای قوی را برای جنبش‌های اجتماعی به وجود می‌آورد؛ حرکت‌هایی که چند سال پیش منجر به قیام‌های مردمی از جمله قیام‌های موسوم به بهار عربی شد و توانست سطح آگاهی اجتماعی و ادراک ملت‌های عرب را به‌شدت بالا ببرد. این انقلاب‌ها برخی دولت‌ها را سرنگون کرد که سال‌ها با مشت آهنین بر مردم سیطره داشتند، اما هیچ‌کدام از رهبران این جنبش‌ها فکرش را هم نمی‌کردند روزی دوباره تحت تعقیب قرار گرفته یا از دولت‌های دیگر درخواست پناهندگی کنند یا سرنوشتشان پشت میله‌های زندان تا مرگ باشد! انقلاب‌های یادشده همچنین سطح آگاهی مردم را نسبت به حقوق شهروندی افزایش داد و درجه حساسیت مردمی را نسبت به کوتاهی یا اشتباهات دولت‌ها دوچندان کرد. موضوعاتی که تا دیروز یک واقعیت زندگی به‌شمار می‌رفت و شهروندان باید تسلیم آن می‌شدند و چشم‌وگوش‌بسته می‌پذیرفتند، امروزه در زیر چتر حقوقی معنا می‌شود که حق «داده نمی‌شود»، بلکه باید «آن را به چنگ آورد». هرچند درباره روستا صحبت زیاد می‌شود، اما این حرکت‌ها نشان داد هنوز شهرها نقشی مهم در تغییرات اجتماعی دارند. بیهوده نیست که می‌خوانیم یا مشاهده می‌کنیم صدها معترض به خیابان‌های پایتخت‌ها می‌ریزند تا به عملکرد دولت‌ها اعتراض کنند. باوجود برخی اصلاحات در برخی از کشورهای عرب، همچنان نرخ بی‌کاری بالاست و وضعیت معیشتی به‌خصوص در کشورهای بدون درآمدهای نفتی، اعتراض خیلی‌ها را به دنبال داشته است. تردیدی وجود ندارد مهم‌ترین مسئله‌ای که خشم ملت‌ها را برمی‌انگیزد، شانه‌خالی‌کردن مسئولان از یارانه‌ها و افزایش بهای کالاهای اساسی است. دولت‌های عربی برای مقابله با شکست‌های اقتصادی و فرار از بحران‌های مالی مکرر خود هیچ راه‌حلی بهتر از این نمی‌شناسند که قیمت‌ها را بالا برده یا یارانه‌های مربوط به کالاهای اساسی شهروندان را قطع کنند. درجه‌بندی شهرها همواره شهرها و پایتخت‌های جهان به لحاظ بهبود شرایط زندگی ارزیابی شده و بهترین تا بدترین شهرها درجه‌بندی می‌شوند؛ برای مثال، سالانه هیئت‌های مشورتی یا مجلات تخصصی، از جمله «اکونومیست» اقدام به درجه‌بندی این شهرها به لحاظ شرایط زیستی می‌کنند تا شرکت‌های جهانی بدانند کجا می‌توانند شعبات خود را دایر کرده یا چه امتیازاتی را باید به کارمندان‌شان بدهند. این نوع مطالعات بر 10 معیار متکی است؛ از جمله شرایط اجتماعی، اقتصادی و بهداشتی، زیرساخت‌ها، آموزش، مسکن، محیط‌ زیست، حمل‌ونقل عمومی و اماکن تفریحی. برای مثال، شهر وین در سال 2016 جایگاه نخست را در جهان کسب کرد. در این شهر 1.7‌ میلیون نفر زندگی می‌کنند. وین دارای کافه‌های فرهنگی، موزه‌ها، تئاترها و اوپراها بوده و درعین‌حال هزینه مسکن در آن بالا نیست. وسایل حمل‌ونقل در این شهر 24ساعته مشغول کار هستند و هزینه‌ای پایین دارند. اما در خاورمیانه، دوبی در مرتبه 75 جهانی قرار گرفت. حال آنکه چهار پایتخت عربی، از جمله صنعا، دمشق، خارطوم و بغداد در بین بدترین شهرهای جهان قرار داشتند. یک نکته درخور توجه اینکه در بیشتر شعارهایی که در این شهرها داده می‌شود سیاست به مسائل روزمره زندگی از جمله نان، آب، برق، خدمات بهداشتی و ارتباطات پیوند می‌خورد نه با مسائل اساسی و استراتژیک مثل آزادی، حقوق مدنی و دموکراسی. بااین‌حال، دولت‌های عرب حتی در کشورهایی که مردم به‌طور نسبی در رفاه به سر می‌برند، هنوز نتوانسته‌اند نظام‌های حکومتی را به سمت دموکراسی سوق داده یا کاری کنند که گردش قدرت در آنها به صورتی مسالمت‌آمیز جریان پیدا کند. بانک بین‌المللی در پژوهشی یادآور شد شهروندان خاورمیانه و شمال آفریقا از ضعف خدمات دولتی رنج می‌برند. این بانک عامل چنین معضلی را فقدان راهکارهای پاسخ‌گویی دولت‌ها دانست و گفت ضعف خدمات عمومی و وخامت آن موجب می‌شود شهروندان نسبت به دولت‌های خود بی‌اعتماد شوند و همین امر موجب می‌شود کمتر برای خدمات عمومی درخواست کنند و درنتیجه فشارهای کمتری به دولت برای پاسخ‌گویی وارد می‌شود و همین چرخه معیوب میزان خدمت‌دهی دولت‌ها را از این درجه‌ای که هست، پایین‌تر می‌برد. بدترشدن خدمت‌رسانی دولت، بار سنگین خود را بر دوش فقیران می‌اندازد نه ثروتمندان، زیرا فقرا هیچ جایگزینی ندارند جز اینکه یا از خدمت‌رسانی مطلوب دست بکشند یا آن را با قیمتی فراتر از قیمت واقعی آنان دریافت کنند که در بسیاری از موارد فراتر از درآمدهای آنها خواهد بود. برای مثال، هزینه آب مصرفی در یک خانواده در خارطوم بین 50 تا 75 جنیه سودانی است اما بحران‌های مکرر آب، شهروندان حاشیه‌نشین را مجبور می‌کند به دلیل قطع آب آن را به بهای بشکه‌ای معادل 75 جنیه خریداری کنند. این مسئله ساکنان شهرهای دیگر را با مشکل کم‌آبی یا قطع آب مواجه و وادار کرده تا گاه آب را به بهایی حتی گران‌تر از خارطوم تهیه کنند. مطالبات ساده، واکنش‌های خشن اما مسئله حیرت‌آور افراط دولت‌های عربی در نشان‌دادن واکنش‌های سریع و خشن به این نیازهای ساده مردمی است. آنها آماده‌اند هرگونه اعتراضی را به‌سرعت مهار کرده و حتی درصورتی‌که لازم باشد از زور برای سرکوب معترضان استفاده کنند، تا جایی که بارها دیده شده از گلوله‌های واقعی برای سرکوب اعتراضات مسالمت‌آمیز مردمی و برای مقابله با شهروندان بی‌سلاح استفاده شده است. حیرت‌آورتر از این، جسارت دولت‌ها در سرکوب خشونت‌بار مردم از یک طرف و از طرف دیگر، بی‌توجهی و بی‌مبالاتی آنها در انجام هرگونه عملی است که بتواند برطرف‌کننده بخشی از نیازهای مشروع مردم باشد. تردیدی وجود ندارد فقدان نظام‌های دموکراتیک در این کشورها موجب تضعیف پایه‌های حکومتداری خردمندانه و فروپاشی جوامع مدنی شده است و همین امر به فقدان راهکارهای پاسخ‌گوکردن دولت‌ها و عدم تقویت پایه‌های شفافیت و رعایت اصل عدالت اجتماعی منجر شده است. اساسا نخبگان حاکم در دولت‌های عربی از این فکر تبعیت می‌کنند که دولت تنها نهاد صالح است و سایر نهادهای جامعه، نهادهایی واهی و بی‌پایه هستند که قادر به تشخیص مصالح و منافع خود نیستند بنابراین باید با دولت به صورت یک حاکمیت كل تعامل کنند. شاید سخن مشهور رئیس‌جمهوری مخلوع تونس «زین‌العابدین بن‌علی» در یادها مانده باشد که وقتی در شرایطی بدی قرار داشت و می‌خواست انقلاب تونس را در همان روزهای نخستش آرام کند، گفت: «من حالا فهمیدم شما چه می‌گویید». این امر به‌سادگی و روشنی حالت آگاهی‌نداشتن و غفلت تام و تمام حاکمان و رؤساي کشورهای خاورمیانه و نیز شکاف وسیع بین طبقه حاکم و توده‌های مردم را در این منطقه نشان می‌دهد. با وجود نومیدی ناشی از عدم تغییر مثبت و قابل ملاحظه در کشورهای موسوم به بهارعربی - به استثنای تونس- مهم است مطالبات برای اصلاحات موردنظر همچنان باید ادامه داشته باشد و از مطالباتی موقتی به مطالباتی روشمند و درازمدت تبدیل شود. پس با اصرار تمام باید به‌دنبال رهایی از استبداد قدرت‌هایی بود که بر زندگی روزمره شهروندان اثر می‌گذارد. باید همچنان برای رهایی از جهل، فقر و بیماری که هم جزء عوامل به‌وجودآورنده استبداد و هم نتیجه و ثمره آن است، کوشید. منبع: الجزیره

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.