افغانستان دومین کشور ناامن خبرنگاران شد
اخترمحمد ماکویی: سازمان گزارشگران بدونمرز در تازهترین گزارش خود از افغانستان بهعنوان دومین کشور ناامن برای خبرنگاران در سال ۲۰۱۶ میلادی یاد کرده است. با فیصل کریمی، رئیس «انستیتوی تحقیقات و مطالعات رسانهای افغانستان»، درباره این گزارش گفتوگو کردهایم. با توجه به گزارش سازمان گزارشگران بدونمرز، وضعیت خبرنگاران افغانستان را چطور میبینید؟ براساس گزارش سازمانهای بینالمللی در افغانستان، افغانستان خطرناکترین جغرافیا یا مکان برای کارهای خبرنگاری است و این وضعیت در حال بدترشدن است. سالی که گذشت، مرگبارترین سال برای خبرنگاران در افغانستان بود که تعداد زیادی از خبرنگاران در سراسر افغانستان کشته، زخمی یا تهدید شدند و تعدادی هم به خاطر همین تهدیدها مجبور شدند کار خود را رها کنند یا به بیرون از کشور رفتند و از این تهدیدهای موجود فرار کردند. دلیل این افزایش خشونتها چیست؟ دلیل اصلی افزایش خشونت علیه خبرنگاران در افغانستان، جنگ و ناامنی است که وجود دارد؛ یعنی خبرنگاران با جریانها و گروههایی روبهرو هستند که اینها متخاصم و در قضایای افغانستان شدیدا دخیل هستند. از طالبان و گروه حقانی گرفته تا داعش و دیگر گروههای تروریستی، حتی مقامهای دولتی و شخصیتهای بانفوذ و فرماندهان زورگو در ولایتها. یعنی در جامعهای زندگی میکنیم که از گوشههای مختلف تهدیدها علیه خبرنگاران بهشدت وجود دارد؛ یکی ناامنی است، دیگری فساد در ادارههای دولتی و سوءاستفاده و زورگویی است؛ یعنی وقتی که خبرنگاران تلاش میکنند که از موارد فساد و سوءاستفاده در نهادهای دولتی پرده بردارند یا اینکه از خیانتهایی که افراد زورمند محلی را پردهبرداری کنند، با تهدید روبهرو میشوند تا جایی که مورد لتوکوب قرار میگیرند یا به قتل میرسند؛ یعنی وضعیت بد سیاسی، امنیتی، اجتماعی در افغانستان، دلیل اصلی این همه چالشها و موانع برابر کار خبرنگاری در افغانستان است. چرا در افغانستان نسبت به خبرنگاران این همه حساسیت وجود دارد؟ افغانستان دارای نظام آزادیگرای مطبوعات است، رسانههای زیادی ایجاد شدند و حق آزادی بیان دارند. وقتی که خبرنگاران تلاش میکنند تا با استفاده از حق آزادی بیان، از موارد فساد در افغانستان، از خیانتهاي گروههای تروریستی و... پرده بردارند؛ وقتی خبرنگاران در چنین شرایطی کار میکنند که از موارد فساد و جنایت و خیانت و خشونت پردهبرداری میکنند، قطعا با چالشهای بسیار جدی روبهرو میشوند، وقتی که مقام دولتی حیثیت و جایگاهش به دلیل فسادی که انجام داده است، به خطر میافتد. قطعا برای خاموشکردن صدای خبرنگار از تهدید شروع و حتی تا مرحله قتل و ترور هم پیش میرود. طالبان هم وقتی میبینند که فعالیتشان بازتاب پیدا نمیکند و حرف طالبان را خبرنگاران مدنظر نمیگیرند یا خیلی کم در نظر میگیرند، قطعا به خبرنگاران حمله میکنند؛ چون در برنامههای رسانهای جنایتهای طالبان بازتاب داده میشود و طالبان هم نمیخواهد که خبرنگاران بُعد منفی رفتار طالبان را بازتاب دهند. همچنین در نهادهای دولتی هم وقتی که سوءاستفاده یا فساد یک مقام دولتی افشا میشود؛ چون حیثیت و آبروي فرد به خطر میافتد، برای تلافیکردن، جایگاه و حیثیت خبرنگاران را به خطر میاندازد و آنها را تهدید میکند. همه موارد خشونتی که در این سالها در افغانستان انجام شده است، نشان میدهد که فرهنگ معافیت به شکل شدیدی همچنان وجود دارد، پروندههای خشونت علیه خبرنگاران تابهحال بررسی نشده است. تابهحال هیچکسی که عامل خشونت یا قتل خبرنگاران در افغانستان بوده، بازداشت یا شناسایی نشده است. پرونده کسی تابهحال به دادگاه یا دادستانی نرفته است تا ما خبرنگاران باور داشته باشیم که واقعا عاملان خشونت علیه خبرنگاران محاکمه یا مورد پیگرد نهادهای عدلی و قضائی قرار میگیرند. همیشه، هم موارد فساد هست و هم یک خبرنگار تا آنها را افشا کند. آیا قانون حاشیه امنی در این زمینه برای خبرنگاران در نظر گرفته است؟ اگرچه در قانون اساسی افغانستان در قانون رسانهها آمده که خبرنگاران در جریان کار حرفهای خود مورد حمایت دولت قرار میگیرند؛ اما متأسفانه قوانین حمایتی از خبرنگاران تا حالا اجرا نشده است. بهتازگی حکومت افغانستان کمیته تأمین امنیت و مصونیت خبرنگاران را در کشور و ولایتها ایجاد کرده که این کمیته بتواند مکانیسمهای امنیت خبرنگاران را در نظر بگیرد و شرایطی را فراهم کند؛ ولی ما تابهحال کار چشمگیری را از کمیته در زمینه تأمین امنیت خبرنگاران ندیدهایم. آنچه مهم است، این است که حکومت باید عاملان خشونت، تهدید و کشتار خبرنگاران را شناسایی و سپس بازداشت کند؛ بعد پروندههای آنها را برای بررسی عدلی و قضائی به دادستانی دادگاه بفرستد و محاکمه کند. خواست خبرنگاران و جامعه رسانهای از حکومت افغانستان این است که با کمیته و کمیتهبازی و کمیسیونبازی و کار بوروکراتیک قطعا نمیتوان اعتماد خبرنگاران را به دست آورد و مرهمی گذاشت بر دلهای خونین جامعه رسانه افغانستان. این کارهایی را که شما به آن اشاره کردید، اگر دولت انجام دهد، خشونت کاهش پیدا خواهد کرد؟ قطعا. اگر حکومت افغانستان باورمند است که دموکراسی و آزادی بیان وجود دارد، برای تضمین این حق اساسی مردم و جامعه رسانهای، باید قانون را اجرا کند. واکنش جامعه رسانهای افغانستان به اين گزارش چیست؟ با انتشار این گزارش ما نگران میشویم که جامعه رسانهای افغانستان ترس و هراس دارد که مبادا سال ۲۰۱۷ هم مثل امسال سال خونینی باشد. این گزارش نشان میدهد که افغانستان جای امنی برای فعالیتهای خبرنگاری نیست. موانع و تهدیدهای زیادی وجود دارد؛ هم از طرف دولت، هم از طرف طالبان و هم از طرف گروههای اجتماعی و فرماندهان زورمند محلی. حالا از سه بُعد وقتی خبرنگاران مورد تهدید قرار میگیرند، قطعا دیگر این گزارش ممکن است که تأثیر منفی روی روحیه و روان خبرنگاران در افغانستان بگذارد. وقتی خبرنگاری کشته میشود، دیگر وقتی خبرنگاران میبینند که مصونیتی وجود ندارد و معافیت به شکل شدیدی وجود دارد، در این صورت دیگر نمیتوانند بهدرستی کار کنند یا اینکه قطعا این فضای بد، زمینه خودسانسوری را در جامعه رسانهای افغانستان فراهم کرده است. من بهعنوان یک فعال رسانه معتقد هستم که خودسانسوری در فضای رسانهای افغانستان نسبت به چند سال گذشته بهشدت افزایش پیدا کرده است و این خودسانسوری ناشی از ترس و هراسی است که خبرنگاران از تهدیدهای مقامهای دولتی، طالبان و گروههای زورمند دارند. این باعث میشود که خبرنگاران خودسانسوری کنند؛ چرا؟ چون میفهمند که اگر خبرنگاری کشته شد، برای مجرمان معافیت وجود دارد. چنین فضایی آزادی بیان را با تهدید روبهرو میکند و در مجموع دموکراسی و مردمسالاری در افغانستان را با موانع جدی و تهدیدهایی روبهرو میکند. به نظر شما آینده این حرفه چگونه است؟ آینده فضای کار خبرنگاری بستگی دارد به ثبات و امنیت در افغانستان و بستگی دارد به توجهی که جامعه بینالمللی و حکومت افغانستان به آزادی بیان و آزادیهای رسانهای میکند. اگر به همین منوال پیش برود، من باور دارم که خیلی از رسانهها در افغانستان بسته میشوند. همین حالا تعداد زیادی از رسانهها در افغانستان به دلایل زیادی ازجمله منابع مالی تا بعضی مسائل دیگر بسته شدهاند. خیلی از رسانههای دیگر هم در وضعیت مناسبی نیستند و هر لحظه ممکن است که فعالیت خود را متوقف کنند. آن فضای بد امنیتی هم تأثیر منفی روی اقتصاد و درآمد رسانهها گذاشته است. اگر وضعیت به همین منوال پیش برود، فکر میکنم که وضعیت بدتر میشود و اگر وضعیت کار خبرنگاران و رسانهها بدتر شود، دیگر سوءاستفاده، فساد، دستبرد، خیانت و جنایت در افغانستان بیشتر خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.