اهمیت روابط علمی بینالمللی در توسعه کشور
راهبردی برای پیشرفت علمی ایران
مهدی زارع. استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، عضو وابسته فرهنگستان علوم
در ماههای اخیر و با تحولاتی که در دنیا رخ داده، سؤالات مهمی در زمینه نحوه و راهبرد ارتباطهای علمی بینالمللی ایران مطرح شده است. شاید دو نقطه مهم از این تحولات جهانی اخیر را بتوان رأی مثبت مردم بریتانیا در همهپرسی به خروج از اتحادیه اروپا (برگزیت) در تاریخ سوم تیر 95 و دومی انتخاب «ترامپ» در انتخابات ریاستجمهوری ایالات متحده در تاریخ 18 آبان 1395 دانست. در پی این دو اتفاق (بهویژه انتخابات در آمریکا)، گفتوگوهایی بهویژه در جامعه علمی ایران درگرفت که در آینده تحولات ارتباطات بینالمللی علمی ایران چگونه خواهد بود و راهبرد درست چه میتواند باشد؟ در ابتدا باید تأکید کرد که در سه سال اخیر و بهویژه در فضای پس از برجام، امکان تبادلات علمی بینالمللی گستردهتر شده و ارتباطهای علمی در فضایی راحتتر انجام شده یا حداقل مورد گفتوگو قرار گرفته است. تا قبل از تصویب برجام در کشورهای اتحادیه اروپا، گرچه ممنوعیتی برای همکاری علمی با ایران نبود، ولی از سوی دولتهای این اتحادیه سیاست و توصیه بر بهحداقلرساندن ارتباط و سرمایهگذارینکردن در ایران بود. از زمان تصویب توافق هستهای در 23 تیر 94 تا روز اجرائیشدن برجام در 26 دیماه 94، روند ارتباط علمی بهتدریج با تسهیلات بیشتری دنبال شد و از آن پس نیز با همین روند مثبت، این تبادلات صورت گرفته است. البته باید اشاره کرد که در زمستان گذشته با تصویب قانون منع لغو روادید آمریکا برای کسانی که به ایران (و چند کشور دیگر) سفر کرده باشند، عمدتا اتباع کشورهای اروپایی با محدودیت جدیدی از نظر سفر روبهرو شدند و لطمه بزرگی به تبادلات علمی از سوی طرف آمریکایی وارد شد، چراکه بسیاری از دانشمندان که کشورشان، مقررات لغو روادید با آمریکا دارد در موقعیتی قرار گرفتند که چنانچه به ایران سفر کنند، با قانون جدید (که از اول بهمن 94 اجرائی شد)، باید درخواست ویزا را به صورت مسافری معمول از آمریکا (و با طی مراحل گوناگون و با دردسرهای زمانی و هزینهای خاص) داشته باشند و همین موضوع عملا موجب شد تا لطمه غیرمستقیم ولی مهمی به روابط بینالمللی علمی ما که در حال رشد نیز بود، زده شود و بسیاری از دانشمندان ترجیح بدهند یا به کشور ما سفر نکنند یا گروههای محدودتر برای سفر و ارتباط با ایران اشتیاق نشان دادند. بههرحال و بهویژه بعد از شرایط جدید در حاکمیت بریتانیا و آمریکا، نکتههای ذیل درباره توسعه ارتباطهای علمی ایران در سطح بینالمللی به نحوی که متضمن منافع ملی ایران باشد، به نظر میرسد: 1- در هر شرایطی، ارتباط علمی که با انتخاب کشورهای گوناگون توسعه یابد، میتواند بهنفع توسعه علمی و جامعه آکادمیک و دانشگاهی ایران باشد. این ارتباط متنوع و با کشورهای گوناگون، هم فرصت بهرهگیری از تجربیات متنوع را برای دانشمندان ایرانی فراهم میکند و هم خطر وابستگی به یک مکتب آکادمیک خاص را از بین میبرد. ضمنا در تغییر شرایط در کشورهای دیگر، میتوان مقصد ارتباطهای علمی را بهسوی کشور دیگری بهتدریج تغییر داد. 2- با توجه به جهت غالب در مهاجرت نخبگان، کشور ما متأسفانه در سالهای اخیر مبدأ سفر بسیاری از نخبگان به مقصد دنیای صنعتی و پیشرفته بود و این مهاجرت از نخبگان درجهیک در سالهای اخیر به لایههای پایینتر از طبقات تحصیلکرده و نیروی کار (در قسمتهای مختلف) گسترش نیز یافته است. باید مراقب باشیم که تعریف ارتباط بینالمللی به صورت عقد تفاهمنامه از سوی دانشگاهها و پژوهشگاههای خارج با همکاران و همتایان داخلیشان، برای معرفی دانشجوی نخبه و درجهیک به دانشگاههای کشورهای صنعتی درنیاید! در این صورت مهمترین بخش وظیفه دانشگاههای داخل از دید طرف خارجی، یافتن نخبگان و آمادهسازی و انتخاب اصلح برای ارسال به لابراتوارهای تخصصی بینالمللی خواهد بود. این کار هرچه باشد، اولا همکاری و ارتباط علمی بینالمللی برای انجام کار مشترک علمی در جهت منافع ملی ایران نیست و همچنین حاصلش تهیترکردن کشور از نیروهای انسانی نخبه و درجهیک خواهد بود. البته بدیهی است که بدون این همکاریهای علمی نیز امکان مهاجرت نخبگان و نیروهای تحصیلکرده وجود دارد و متأسفانه همچنان این نیروها کشور را ترک میکنند، ولی منظور نگارنده آن است که باید مراقب باشیم در قالب و به بهانه این برنامههای جدید، تحت عنوان همکاری بینالمللی علمی، عملا به تسهیلگر مهاجرت نخبگان تبدیل نشویم. 3- باور به علم و توان دانشمندان ایران برای حل مشکلات کشور، راه برونرفت از تنگناهاست. برای بهرهگیری از این توان باید هم به دانشمندان اعتماد کرد و هم دست آنها را باز گذاشت. بازبودن دست البته به دراختیارقراردادن امکانات و فرصتهای مالی برای توانمندسازی این نیروی مهم کشور، بهویژه هنگامی که در ارتباطهای بینالمللی حضور و مشارکت دارند، بستگی خاص دارد. 4- در برقراری ارتباطهای بینالمللی بهویژه در سطح کلان، مشارکت و بهرهگیری از توان و امکانات فرهنگستانهای ایران، بهویژه فرهنگستان علوم، هم در ارتقای سطح ارتباط علمی و حفظ و حراست از جایگاه و شأن علمی کشور میتواند راهگشا باشد و هم از نظر جامعیت و اولویتسنجی و نگاهی راهبردی و کلان در توسعه علم، فرهنگستانها جایگاهی مناسب در آینده توسعه ارتباط علمی در جهت منافع ملی ایران در دنیای پرتلاطم کنونی دارند. 5- علم و تسلط بر آن منشأ قدرت نرم کشور و نظام جمهوری اسلامی در دنیای کنونی است. هرچه در این زمینه قویتر باشیم، قدرت گفتوگو و چانهزنی کشور در همه زمینهها و تبادلات بینالمللی کشور بالاتر خواهد رفت. 6- همکاریهای علمی بینالمللی، فرصت و امکان تبادلات صلحآمیز را فراهم کرده و به توسعه ارتباطهای بینالمللی کمک میکند. این زمینهای است که در دنیای پرمناقشه و پرچالش کنونی میتواند به دیپلماسی کشور کمک فراوان کند. 7- کشور ما در زمینههای گوناگون زیرساختی، نیازمند بهروزرسانی امکانات خود است. از فرصت همکاریهای علمی میتوان و باید در بهروزرسانی زیرساختها و توانمندترکردن کشور استفاده کنیم. 8- نکته آخر و البته مهم آنکه همکاری علمی بینالمللی موقعی معنیدار و مؤثر و مفید به حال کشور خواهد بود که به صورت همکاری در قالب پروژهای تعریف شده و با سپردن انجام بخشی از کار به گروه علمی ایرانی تعریف شود. این حالت، هم به همکاری از موضع برابر کمک فراوان میکند و هم امکان توسعه زمینه علمی در کشور را فراهم میکند و هم آنکه با این نوع همکاری، منفعت حاصل از همکاری تا حد بالایی به داخل کشور میرسد و امکانات (نیروی انسانی و زیرساختهای دادهای و فنی) را در داخل ایران ارتقا میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.