تأثیر تحریمهای مختلف کشور بر ارتباطات بینالمللی علمی
در جستوجوي راهی برای جبران عقبماندگیها
محمدمهدی شیخجباری.استاد پژوهشكده فیزیک پژوهشگاه دانشهای بنیادیش
یکی از مواردی که به انحای مختلف در کشور ما مستقیم یا غیرمستقیم مورد تحریمهای بینالمللی قرار گرفته، ارتباطات علمی دانشمندان کشور با مجامع علمی بینالمللی است. امید آن میرفت که مراودات علمی بینالمللی نیز در فضای امیدوارکننده ایجادشده پس از برجام، روندی رو به رشد داشته باشد. تحولاتی که حتی پیش از تصویب نهایی برجام آغاز شده بوده و چشمانداز نتایج انتخابات اخیر آمریکا، نشان از رفعنشدن موانع موجود برای ارتقای تعاملات علمی کشور دارد. در این مقاله با ارائه تصویری از فضای موجود تحقیقات علمی در کشور، درباره چرایی لزوم مراودات و ارتباطات علمی بینالمللی بحث میکنیم. سپس با توجه به فضای موجود به راهکارهایی که میتواند برای جبران تأثیرات منفی تحریمهای کشور بر مراودات علمی ما مفید باشد، خواهیم پرداخت.
در بیانی ساده، امروزه علوم به مجموعه دانستههای بشر درباره پدیدههای گوناگون گفته میشود که عموما با گذشتن از محکهای آزمایشی و مشاهداتی به صورت مدون درآمدهاند. ساختهشدن و گردآوری این مجموعه موجود، حاصل کار و تلاش دانشمندان در تمام دنیا و در قرون متمادی است. علوم از دو بعد اهمیت دارند؛ اول، بعد فردی و ارضای حس کنجکاوی بشر است. این حس کنجکاوی از بنیادیترین و اصیلترین وجوه طبیعت و فطرت انسانی است. دیگر، بعد اجتماعی علوم و نتایج مترتب از این دانش است. علوم، پایه ساخت ابزارها و کالاهای مختلف و فناوریهای گوناگون است. این ابزارها به نوبه خود باعث برتری صاحبان آن بر بقیه میشود. از این حیث، علم بهمثابه سرمایهای راهبردی است که باید از آن مراقبت کرد، به آن افزود و از منافع آن بهره جست. آزمون و خطا در طول تاریخ بشری، به شکلگیری روششناسی مشخصی برای مطالعه پدیدهها و استنتاج مدون علوم منجر شده است. این روششناسی که خود یکی از دستاوردهای مهم بشر است، در بوته عمل تاکنون بسیار سربلند و کارآمد ظاهر شده و رشد شتابان علمی چند سده اخیر، مرهون تثبیت این روششناسی است. با تکرار، ممارست و تمرین این روششناسی در مراکز تولید علم، راهکارهای بهعملرساندن و پیادهکردن این روششناسی هم در قالب فرهنگ علمی- دانشگاهی (فرهنگ آکادمیک) نهادینه شده است. این روششناسی و راهکارهای عملی آن به عنوان یکی از اهداف جنبی آموزش علوم مدونشده در دانشگاهها آموزش داده میشود. یکی از جنبههای شاخص این راهکارها بسط، تعمیق و گسترش علوم از طریق عرضه یافتههای علمی در مجامع دانشگاهی و به بوته نقد گذاردن نظرات و نظریات علمی است. در واقع این نقد باعث صیقلخوردن آرا و نظریات و اصلاح آنها میشود. یکی از ملزومات پذیرش نظریات علمی، اجماع صاحبنظران موضوع بر آن نظریه و ساختهشدن و دستیابی به علوم در گرو تشریک مساعی و تضارب آرای دانشمندان است. در فرهنگ آکادمیک روشهای مختلفی برای در معرض نقد قراردادن نظرات و نظریات علمی وجود دارد که یکی از متداولترین آنها، انتشار مقالاتی است که پس از داوری در مجلات علمی معتبر به چاپ میرسند و در اختیار و در معرض نقد دیگر دانشمندان نیز قرار میگیرند. روش دیگر، ارائه شفاهی نتایج پژوهشی در همایشها و مجامع علمی مختلف به صورت سمینار است. همچنین در فرهنگ آکادمیک، مرسوم است که اعتبار یک نظریه، ایده یا نتیجه جدید به نام کسی که اول بار آن را مطرح کرده، ثبت میشود و اگر کسی بعدا از آن استفاده کند، به شخص اول ارجاع میدهد و به این صورت حق این شخص به رسمیت شناخته میشود. رعایت دقیق ارجاعات علمی در مقالات و سمینارها یکی از وجوه مهم فرهنگ علمی است و دانشمندان را ترغیب میکند نتایج خود را ارائه کنند. این مهم متضمن ادامه تضارب آرا بین دانشمندان، اصلاح نظرات و نظریات و در نتیجه پیشبرد علوم است. از منظری دیگر، باید تأکید کرد ارتباطات علمی برای مجامع علمی کشورهایی نظیر ایران که فرهنگ جاافتاده و تثبیتشده دانشگاهی ندارند، از دو بعد آموزشی نیز حائز اهمیت است؛ یکی آموزش و یادگیری علوم جدید، بخشهای پیشرو در علوم و دستیابی به مرزهای دانش و دیگری یادگیری نُرمها و استانداردهای فرهنگ و اخلاق آکادمیک. لازم به ذکر و تأکید مجدد است که بخشهای درخورتوجهی از فرهنگ دانشگاهی و محیطهای علمی در طول سالها و بر اساس اقتضائات پیشبرد علمی و دامنزدن به تضارب آرا و همکاریهای علمی شکل گرفته است و از این لحاظ، دانستن و احترام به آنها شرط ورود و ماندن در جرگه دانشمندان و همراهشدن با سیر تحولات علمی است. گذشته، حال و آینده مجامع دانشگاهی ما و مراودات علمی بینالمللی به استناد آمار و معیارهای معمول علمسنجی، دانشگاهیان ایرانی تاکنون سهم ناچیزی در تولید علم داشتهاند. این نکته البته با توجه به نوپابودن نظام دانشگاهی در ایران کاملا قابل درک و طبیعی است. بیشتر تلاش دانشگاههای ما (بهویژه تا حدود 20 سال قبل)، معطوف به انتقال دانش از مبادی تولید آن، عموما کشورهای صنعتی و پیشرفته، به داخل کشور بوده است. این انتقال دانش بیشتر در قسمتهای مدونتر علوم و نه در مرزهای دانش اتفاق میافتاد. برای این مرحله از فعالیتهای دانشگاه مراودات علمی بینالمللی بیشتر محدود به فرستادن افراد (دانشجویان) به دانشگاههای معتبر و کسب دانش دست اول از آنجا و انتقال آن به کشور بود. ملزومات این نوع مراوده در وهله اول دانستن زبان کشور مزبور (نوعا زبان انگلیسی) و حداکثر شناخت شخصی از برخی استادان آن دانشگاهها بود. در وهله بعد، در برخی موارد به ویژه مواقعی که علوم تجربی و آزمایشگاهی مد نظر بود، نیاز به تهیه وسایل آزمایشگاهی نیز وجود داشت که عمدتا از طریق خرید از شرکتهای خارجی ساخت اینگونه وسایل تأمین میشد. از حدود 20 سال پیش و با سرعتگرفتن ورود دانشمندان ایران به جرگه تولیدکنندگان مقاله، نوع مراودات علمی کشور با مجامع بینالمللی نیز وارد مرحله جدیدی شد. در این مرحله دانشمندان و دانشجویان شروع به یادگیری بخشهای مدوننشده و نزدیکتر به مرزهای دانش کردند. این بخشهای علوم نه در کلاسهای دروس متداول و معمول، بلکه در قالب کارگاهها، همایشها و دورههای ویژه کوتاهمدت آموزشی-پژوهشی یا آزمایشگاههای تحقیقاتی بحث و ارائه میشوند؛ پس نیاز به یک نوع مراوده علمی بینالمللی دیگر نیز ایجاد شد: حضور در همایشهای علمی بهعنوان شرکتکننده و برای تکمیل و بهروزکردن دانستهها. دو مرحله بعدی که هنوز کاملا به آنها وارد نشدهایم و در امتداد طبیعی و منطقی متصور برای رشد علمی کشور است و انشاءالله در آینده (نزدیک) به آن وارد خواهیم شد، حضور در مجامع و همایشهای بینالمللی به عنوان سخنرانهای مدعو و کلیدی و دیگری حضور دانشمندان مطرح و مؤثر خارجی در همایشهای علمی است که در کشور برگزار میشود؛ مرحلهای که بعد از این دو مرحله متصور است، حضور مؤثر و همتراز با دیگران در همکاریهای علمی بینالمللی و داشتن همکارانی از اقصانقاط دنیا و بهویژه از مجامع معتبر علمی است. خوشبختانه این مراودات با وسایل ارتباطی کنونی و اینترنت بهشدت تسهیل شده است. علاوه بر حضور در مجامع علمی، پژوهشهای تجربی و آزمایشگاهی نیازمند وسایل و ادوات آزمایشگاه است؛ هرچند در زمینه ساخت ادوات آزمایشگاههای پژوهشی در داخل کشور، فعالیتهای مختلفی شروع شده است، هنوز خرید این وسایل از سازندگان معتبرتر خارجی و بینالمللی روشی مرسوم و مطلوب برای تأمین آنهاست. در مرحله فعلی و آینده، احتمالا هنوز بخش مهمی از مراودات علمی بینالمللی ما معطوف به اینگونه خریدها خواهد بود. مراودات علمی بینالمللی و تحریمها در بخش قبل، چشماندازی از نیاز این مرحله و مراحل بعدی ما به مراودات علمی بینالمللی ارائه کردیم. با توجه به بحثهای بالا، یکی از مهمترین موانع حضور دانشمندان کشور در مجامع بینالمللی خارجی، بحث ویزا است. متأسفانه با سختگیریهای بسیار در زمینه دریافت روادید کشورهای پیشرفته و صنعتی (که عموما بخشی از فشارهای سیاسی-اجتماعی بینالمللی روی ایران و از تبعات غیرمستقیم تحریمهاست)، محدودیتها و فشارهای درکنکردنی و فراتر از توصیف به دانشمندان ایرانی تحمیل میشود. به نظر نگارنده، اعمال این محدودیتها از جانب این کشورها، عموما اهداف ایذایی بر دانشمندان ایرانی را دنبال میکنند. دیگر محدودیتی که تحریمها بر مراودات علمی ما گذاشتهاند، محدودیتهای پذیرش دانشمندان ایرانی در دانشگاهها و همایشها در رشتههای خاص و به نظر تحریمکنندگان «علوم حساس» است. محدودیت دیگر که به واسطه تحریمها و به طور عمومیتر نشاندادن نمایی تیره و منفی از ایران در جوامع غربی بر مراودات علمی ما سایه سنگینی افکنده، بیرغبتی یا ترس و هراس کاملا بیاساس از سفر دانشمندان خارجی به ایران برای حضور در مجامع و همایشهای علمی کشور است. این سیاهنماییها که بعضا با عملکرد ناپخته بعضی دستگاههای داخلی نیز تأیید و تشدید میشوند، متأسفانه با ِاعمال طیف مختلفی از قوانین ضدایرانی «تکمیل» میشوند. بارزترین این اقدامات «تکمیلی» قانونی است که آمریکا در اواخر سال 2014 و قبل از تصویب نهایی برجام ابلاغ کرد: مطابق این قانون، افرادی که بعد از سال 2010 به ایران سفر کرده باشند، برای سفر به آمریکا نیازمند گرفتن ویزا هستند؛ حتی اگر دارنده گذرنامه از کشورهایی باشند که قرارداد لغو روادید با آمریکا دارند و در موقع گرفتن ویزای آمریکا باید توضیح دهند که چرا به ایران سفر کردهاند. باوجود اینکه این قانون، درباره همه ازجمله به گردشگران خارجی نیز اعمال میشود، به طور خاص میهمانهای علمی ما را تحتتأثیر قرار میدهد. علاوهبراین، از تبعات جنبی تحریمها که هنوز هم باقی است، بسیاری از دانشمندان کشورهای دیگر (بهویژه اروپایی) به علت ترس از گرفتارشدن به جریمهها و اخطارهای کشورهای متبوع خود، درباره برقراری ارتباط با همتایان ایرانی خود، با اکراه و محتاطانه برخورد میکنند. تحریمهای مالی و بانکی و پولی نیز بر مراودات علمی به انحای گوناگون تأثیر منفی بر جای گذاشته است: مثلا هزینه ثبتنام در همایشها معمولا از طریق شبکه بانکی بینالمللی و به صورت برخط انجام میگیرد که برای دانشمندان یا دانشجویان ایرانی ممکن نیست. بهعلاوه خریدهای آزمایشگاهی و مربوط به لوازم علمی پژوهشی نیز با موانع گوناگون مالی-اسنادی مواجه است. چه میتوان کرد؟ روند شرایط و تحولات بینالمللی چشمانداز خوشبینانهای از اجرای برجام ارائه نمیدهد و به نظر نمیرسد که تحریمهای کشور (بهویژه تحریمهای نَرم) بهزودی برطرف شود. شاید اصلا انتظار رفع اینگونه تحریمها با برجام بجا نبوده و برجام که صرفا بر مسائل هستهای متمرکز است، از این حیث، فقط هدف جنبی کنترل فضای ضدایران و ضدایرانی را دنبال میکرده است. بههرروی، گرچه رشد علمی کشور در فضای تشدید تحریمها کند شد، این روند متوقف نشد و همانطور که ذکر شد، مرحله فعلی و آتی رشد علمی کشور گسترش و تعمیق مراودات علمی بینالمللی ما را طلب میکند. نکتهای که جامعه علمی کشور باید به آن توجه کند، این است که بههیچروی بهویژه در بخشهایی از علوم که مستقیما به تولید کالای فناورانه مربوط نیستند، نباید به هیچ بهانه و استدلالی دچار خودارجاعی شود و خود را از جامعه علمی همتایان بینالمللی منفک کند. در مجموع ما نباید به بهانههای مختلف با دامنزدن به فضای موجود، وارد فضای «خودتحریمی» شویم و با عملکرد خود، آثار این تحریمها یا فضا را تشدید کنیم؛ پس سؤال این است که با فضای موجود در صحنه سیاسی جهانی چگونه و با چه راهکارهایی میتوان نیازهای مراودات علمی کشور را مرتفع کرد. پاسخ به این سؤال در وهله اول به خود دانشمندان ما برمیگردد: آنها باید با درک اهمیت ویژه حفظ و گسترش مراودات علمی، باوجود تمامی مشکلات و موانع موجود، تلاش مضاعفی به این مهم اختصاص دهند. البته یکی از نکات مهم در این مسیر، آن است که دانشمندان ما با توجه بیشتر به کیفیت کارهای علمی خود (بهویژه مقالات تولیدی)، به همگنان بینالمللی خود نشان دهند کارهای دانشمندان ایرانی درخور توجه است و نباید سرسری و صرفا مبتنی بر آدرس مقاله، از آنها گذشت. البته این مهم نیازمند تغییر نگاه به مقالهنویسی بین دانشمندان ایرانی است: مقاله، گزارش کار تحقیقاتی و برای نقدکردن پژوهش و نتایج آن نگاشته میشود و نه ارتقای شغلی. در وهله بعد، به مسئولان ایرانی برمیگردد: مسئولان وزارت علوم و دانشگاههای ما باید تلاش ویژهای برای برقراری ارتباطات و عقد تفاهمنامهها و قراردادهای مبادلات علمی دو یا چندجانبه با دیگر دانشگاهها و مراکز علمی بینالمللی داشته باشند. این قراردادها و توافقات میتوانند بازکننده فضا و تسهیلکننده برقراری یا گسترش رفتوآمد علمی به کشور باشند. امکان تعریف پروژههای مشترک علمی که از سوی طرفین تشویق و تأمین اعتبار میشوند، باید در این موافقتنامهها دیده شوند. حال که به عنوان یکی از تبعات تحریمها و فضای موجود، مسافرت دانشمندان (و کلا اتباع ایرانی) به کشورهای دیگر محدود شده، مسئولان وزارت خارجه و سایر دستگاههای ذیربط باید در ورود دانشمندان خارجی به کشور تسهیلات ویژه قائل شوند. اقدام درخور تقدیر دو سال اخیر، ایجاد و گسترش امکان روادید فرودگاهی در کشور است. شاید مناسب باشد این اقدام با تسهیلات بیشتر و ویژهای به دانشمندانی که قصد سفر به ایران را دارند، تکمیل شود. امید است با تلاش دانشگاهیان و کمک و درایت مسئولان، ایران به جایگاه درخور و شایسته خود در تولید علمی دنیا دست یابد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.