خانههای ابری و آفتاب تابان نیمروز
محمدحسن خدایی
نمایش «خانه ابری» به کارگردانی مشترک سیامک احصایی و حمید پورآذری، یادآور نوعی از زیست اردوگاهی/ کارخانهای/ کنترلی افرادی است که در یک مکان مشترک گرفتار روزمرگی، تکرار و زوال هستند؛ مکانی که به شکل نمادین سقف آن ترک برداشته و هر لحظه امکان فروریختنش میرود. فضایی غمبار و البته فاقد رنگ که تفاوت و سوبژکتیویته افراد را تقلیل داده و هر نوع امید و چشمانداز را پس میزند. اجتماعی از زنان و مردانی که لباس متحدالشکل بر تن دارند و تجربههای زیستهشان در نسبت با اطرافشان به شکل افراطی مشترک است. اجزایی از یک ماشین عظیم تولید سرمایهدارانه که حتی نام آنها را نمیدانیم. فرض این یادداشت انتخاب «خانه ابری» در بازنمایی زیست عدهای کارگر در کارخانه خواهد بود. بیشک از پس این انتخاب میتوان به نمایش تعین مشخص تاریخی و مادی بخشید و از انبوهی سردرگمیهای نمادگرایانه در قبال بازنمایی وضعیتهای دیگری مانند زندان و اردوگاه و... رها شد. انتخابی که میتواند بالقوگیهای فرمی و محتوایی نمایش را بیشازپیش عیان کند و وارد گفتوگویی انتقادی شود. ماریو ترونتی، یکی از مهمترین اتونومیستهای ایتالیایی، معتقد است: «طبقه کارگر چیزی نیست جز همان کاری که انجام میدهد. اما این طبقه بهطور همزمان هم مفصلبندی سرمایه و هم فروپاشی آن است». از همین منطق پارادوکسیکال است که نمایش «خانه ابری» امکان آن را مییابد نسبت خود را با سوژه کنشگری مانند کارگر روشن کند؛ کارگری که اینجا بیشازپیش گرفتار خستگی، ملال و فقدان تخیل رهاییبخش است. کارگری که در غیاب هر شکلی از مقاومت در مواجهه با سلطه و سرمایه، دچار سترونی و انقیاد است. نمایش خانه ابری روایت زندگی 16 زن و مرد کارگر است؛ گرفتار سیکل بستهای از کار، تغذیه، خواب و اوقات فراغت. زنان و مردانی که خود مشغول نظارت، کنترل و سرکوب یکدیگر هستند. در جایی که به قول آلن بدیو امکان «متمرکزشدن تودههای انسانی و انضباط نظامی کارگران وجود دارد. کارگرانی که از پس هیچبودن است که اتفاقا قادر به سازماندهی همهچیزند. اما در خانه ابری کارگران از پس سرکوبی پنهانی و درونیشده، امکان هر نوع سازماندهی و مقاومت خلاقانه را از دست دادهاند. گفتوگوهای کارگران، اغلب کلیشههای گفتاری گویندگان رادیو و تلویزیون است. گویندگانی که درباره شکار، زلزله، فاشیسم و سندیکالیسم حرافی میکنند. طنز ماجرا در گفتار یکی از گویندگان رادیو به گوش میرسد آنجا که رابطه تاریخی سندیکالیسم انقلابی ایتالیا را با جنبش فاشیستی موسولینی توضیح میدهد؛ زایش یک جنبش مرتجع فاشیستی به رهبری موسولینی از دل مطالبات رادیکال جنبشهای کارگری. این ارجاع به موسولینی و جنبش فاشیستی به رهبری او، ایدئولوژی نمایش را نمایان میکند که چگونه از پس ترس از مواجهه با هر نوع رادیکالیسم رهاییبخش، تجربه تاریخی فاشیسم ایتالیا مدام تکرار میشود؛ مکانیسمی دفاعی که هر نوع کنش رادیکال کارگری را خطرناک دانسته و از آن امتناع میکند. همان روالی که خود را به بهترین شکل در روایت چرخشی و بسته نمایش نشان میدهد: ازخواببرخاستن، آمادهشدن برای کار، مشارکت در فرایند تولید، استراحت، تغذیه و استحمام. چرخهای تکرارشونده برای انباشت سرمایه با سازوبرگ زندگی روزمره و زوال و فرسایش منتج از آن. خانه ابری، فرایند تولید کالا را به شکلی دقیق بازنمایی میکند. کالایی تولید میشود که معلوم نیست به چه دردی میخورد. استعارهای از انبوهی کالای بینامونشان که نیاز چندانی برای آنها وجود ندارد. بازیگران مانند اجزای یک ماشین، با جدیتی کسالتآور نمایشی بر صحنه اجرا میکنند که به جای آگاهی طبقاتی، آنها را دچار ازخودبیگانگی میکند. کارگران صدای واحدی ندارند تا وضعیت را با شدتی لازم خطاب کنند. هرکس مطالبهای دارد. اولویت با امر فردی است، دغدغهها هم همینطور: بدن، تغذیه و ادامهدادن نسل؛ نسلی که در غیاب چشماندازهای امیدبخش، به اجبار همچون پدران خود، چیزی به جز نیروی کار برای فروش نخواهند داشت؛ تسلسل نکبت و پسروی؛ در خانههای ابری با سقفهای شکافخورده که در مقابل قطرات آب هم ایمن نیست. در غیاب امر اجتماعی و امر سیاسی، خانه ابری گرفتار امر طبیعی است. خسوف و قطرات آب باران که از سقف بر سر کارگران میچکد. جایی از نمایش وقتی همه کارگران بر بلندی ایستادهاند تا خسوف را تماشا کنند، یکی از کارگران میپرسد: «خسوف کنش است یا واکنش؟» و اینجاست که میتوان استراتژی متن را در قبال وضعیت معاصر خود به پرسش کشید. «خانه ابری» مداخلهای کنشورزانه در وضعیت یا واکنش؟ بیشک در بیکنشی طبقه کارگر، امکان گشایش و رستگاری از کف خواهد رفت. این مسئله را به شکل استعاری میتوان به وضوح مشاهده کرد که چگونه کارگران مجبور میشوند وسایل کار خود را در فرایند تولید مادی کارخانه به عقب صحنه ببرند. در این عقب راندهشدن اختیاری کارگران، در بحرانیشدن زبان و دعوت مدام به سکوت بیشتر و فشردگی زمانی/ مکانی حداکثری، دیگر چشماندازی از امید به تغییر و تحول در سپهر آینده پدیدار نخواهد شد در پایان نمایش با یکیشدن محیط کار و خوابگاه، در درازکشیدن کارگرانی فرسوده و ازنفسافتاده زیر نور مهتابیهای کمرمق، میتوان زوال و انحطاط طبقهای اجتماعی را رصد کرد که ناتوان از سازماندهی و احیای امر سیاسی، به انتظار گشایشهای محدود است؛ خانه ابری، همچون زیستی گلخانهای، یادآور اهمیت کنشهای جمعی و آرمانهای عمومی است. برای شکستن تسلسل نکبت و روزمرگی، برای خواستن ناممکن، بیشازپیش میتوان و باید بر کارگران امید بست، اما نه در خانههای ابری با سقفهای سوراخ، بلکه زیر نور خورشید تابان و بادهای تغییر و تحول. جایی که بیکنشی نه یک واکنش از سر ناتوانی که یک انتخاب رادیکال سیاسی است؛ همچون بارتلبی محرر در «ترجیح میدهم که نه!»هایش.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.