|

خلاصه‌ای از سخنرانی حاتم قادری

روشنفکران از خیرخواهی تا اقتدارگرایی

گروه اندیشه: نشست نقد و بررسی کتاب «روشنفکران رذل و مفتش بزرگ» با همکاری خانه هنرمندان ایران و گروه هنر و ادبیات انجمن اندیشه و قلم، چهارشنبه سوم آذر در محل خانه هنرمندان ایران برگزار شد. در این نشست حاتم قادری، با موضوع «روشنفکران از خیرخواهی تا اقتدارگرایی» و مجتبی گلستانی، نویسنده با موضوع «روشنفکران در سینمای مهرجویی با نگاهی به کتاب روشنفکران رذل و مفتش بزرگ» به سخنرانی پرداختند. همچنین در این نشست، قرار بود داریوش مهرجویی با موضوع «جامعه روشنفکری ایران در یکصد سال گذشته» سخنرانی کند که به علت کسالت در مراسم حضور پیدا نکرد. مهرجویی در کتاب «روشنفکران رذل و مفتش بزرگ» از منظری فلسفی به آثار داستایفسکی ‌پرداخته است. آنچه در ادامه می‌خوانید گزیده سخنان حاتم قادری در این مراسم است: بحث من راجع به کتاب «روشنفکران رذل و مفتش بزرگ» و داستایوفسکی است و پیوند آن با فضای روشنفکری ایران. امروز در کلاس‌های دانشگاه ‌کتاب‌های داستایوفسکی را به شکل آزاد همراه دانشجویان مطالعه می‌کنیم، به‌طوری‌که در اردیبهشت‌ماه کتاب «جنایت و مکافات» را با برخی دوستان خواندیم و درحال‌حاضر نیز «برادران کارامازوف» را می‌خوانیم و در آینده نیز جن‌زدگان یا تسخیرشدگان را. در مورد شخصیت‌های داستایوفسکی نکات بسیاری می‌توان گفت و من به یک نمونه می‌پردازم. برخی از شخصیت‌های روشنفکر کتاب‌های داستایوفسکی از جمله برادران کارامازوف که موضوع کتاب آقای مهرجویی است و به‌ویژه «ایوان» را در نظر بگیرید: او عمیق‌ترین پرسش‌های ممکن را طرح می‌کند که به زیست و وجود آدمی برمی‌گردد. به نظرم می‌توان از این نویسنده روس به عنوان یک نویسنده کلاسیک نام برد چون در پرسش‌هایش سرحدات انسانی را بررسی می‌کند. به تعبیر من داستایوفسکی یک نویسنده سرحدی است نه به عنوان نویسنده‌ای که صرفا مهارت و تبحر دارد که درباره انسان پرسش کند بلکه کسی است که خود را پرورش داده تا بتواند حرفه‌ای بنویسد. اصولا خود داستایوفسکی موجودی سرحدی است، به این معنا که در فضاهایی سیر می‌کند که عموما مردم عادی به آن اشراف ندارند. در آن فضا ممکن است فرازوفرودهای شدید و سهمگینی در روح و روان انسانی پیش آید. بی‌دلیل نیست که می‌بینید برخی از شخصیت‌های داستایوفسکی در عین خشونت و غلیان اعتراض و عصیان ممکن است همان لحظه روی زمین زانو بزنند و زمین را ببوسند. میل عجیبی به قتل و خشونت دارند و میل عجیبی به پرسش از دغدغه‌های وجودی انسان از جمله دین، خدا و... . پرسش‌های وجودی شخصیت‌های داستایوفسکی بعضا پاسخی ندارند. پرسش‌های «ایوان» برادران کارامازوف بیش از پاسخ‌های اوست. این فضایی است که داستایفسکی برای ما طراحی می‌کند. می‌توان شخصیت‌های داستایفسکی را با فضای روشنفکران قبل از انقلاب ایران و حتی در یکی دو دهه ابتدای انقلاب ایران مقایسه کرد. وقتی درباره فضای روشنفکری ایران صحبت می‌کنم به همه رگه‌ها و چهره‌های روشنفکری نظر ندارم. عمدتا نظرم به جریان‌هایی است که برای خودشان نقشه راه داشتند. آنها صورتبندی‌هایي داشتند و تصور می‌کردند این صورتبندی‌ها در نهایت منجی ایران و فلاکت‌های ایرانی خواهد بود. شاید امروز به‌راحتی بتوانیم صورت‌بندی آنها را نقد کنیم و حتی مورد طرد قرار دهیم. ولی حقیقت این است که اگر بخواهیم به تجربه تاریخی و نحوه زیست خود برگردیم شاید نخواهیم توانست آنها را مورد مذمت قرار دهیم. اما صرف گفتن این روایت کافی نیست، باید مشکلات تئوریک و درعین‌حال موقعیت‌های روشنفکران خود را در نظر بگیریم تا دریابیم با داستایفسکی و آثار او چه می‌توانیم بکنیم. ایوان داستایفسکی، ایوانی است سراسر اعتراض، اعتراض‌هایی پرسش‌آلود و نه پاسخ‌آلود، گو اینکه او درباره اعماق می‌اندیشد. وقتی به یک جناح از روشنفکرانی که بیش از یک دهه با آنها همدلی داشتم نگاه می‌کنم گمان می‌کنم روشنفکران ما به پرسش‌های ایوان پاسخ می‌گفتند؛ بنابراین تفاوت روشنفکر داستایفسکی به‌ویژه در برادران کارامازوف و به‌خصوص با ایوان با روشنفکری ایدئولوژیک‌گرای قبل و یکی، دو دهه بعد از انقلاب ایران این است که روشنفکران ما پاسخ‌آلود بودند ولی ایوان پرسش‌آلود. چند سالی است به این نتیجه رسیده‌ام که یک معضل اساسی در سر راه غایت‌اندیشی بشر وجود دارد. ریشه این مسئله را در افلاطون می‌بینیم. به زعم این ادیان و این متفکران ما می‌توانیم صورت‌بندی‌هایی داشته باشیم که غایات نهایی بشر را از آن خود کند، گو اینکه غایات وضعیت‌هایی هستند در انتظار کشف و فهم و وقتی آنها را فهم می‌کنیم پس می‌توانیم به مسیر راه برسیم. هرگونه فداکاری هم می‌تواند برای این غایات متصور باشد. برخی از روشنفکران متعهد هم براساس نگاه سارتر نظر می‌دادند اما درعین‌حال مقید به نقشه راه نبودند. مشخصا منظورم آل‌احمد است؛ آل‌احمد دچار نوعی سرگشستگی و ادیسه هویت بود. دوست داشت نظام راه بیندازد، اقدامات اگزیستانسیالیستی انجام دهد و گاهی حالات نوستالژیک خود را تسری بدهد اما آل‌احمد کجا و شریعتی کجا؟ (شریعتی گویی این نقشه راه را در اختیار داشت.) آل‌احمد کجا و جریان‌های چریکی کجا؟ روشنفکران قبل از انقلاب روشنفکری را ساده کرده بودند به این معنا که روشنفکری شامل صورت‌بندی مشخص، غایات مشخص و فداکاری مشخص می‌شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.