|

درباره «احساسات عمومی»، به کارگردانی عابس خلقی

ناتوان در برقراری ارتباط و محکوم به آن...

البرز زاهدی

«نمی‌توانم ادامه دهم، باید ادامه دهم، ادامه خواهم داد»... ساموئل بکت «احساسات عمومی» تلاشی‌ شکست‌خورده در نمایشِ «محکومیت» انسان است. کار عامدانه از خودش، از تئاتر شکست می‌خورد. شکست می‌خورد چون می‌داند هرگز پیروزی‌ای در کار نخواهد بود. شکست می‌خورد چون بناست نمایش محکومیت انسان باشد؛ انسان محکوم، انسانی که هرگز پیروز نخواهد شد. متن، مواجهه انسان‌ است با «دیگری» و با خودش از طریق «زبان» که در هر جایگاه و در هر نقشی، محکوم به شکست خواهد بود. روایت انسان‌هایی که هرگز نمی‌توانند از سرنوشت ناگزیرشان بگریزند. شکست می‌خورند چون سرنوشت دیگری نمی‌توانند داشته باشند. به «دیگری» پناه می‌برند تا محکومیتشان را به تعویق بیندازند و «احساسات عمومی» بناست راوی این تلاش شکست‌خورده باشد. چنانچه در سطحی دیگر بناست روایتگر شکست مدیوم و تئاتر نیز باشد؛ در برقراری هر شکلی از ارتباطی که نجات‌بخش باشد. در «احساسات عمومی» با متهمی روبه‌رو هستیم که در رابطه عاشقانه‌اش شکست‌ خورده است. با پاسبانی که همیشه در ایجاد ارتباط با محکومان در شب آخر زندگی‌شان شکست می‌خورد و از طریق آنها مدام به سایر نقش‌ها و آدم‌هایی می‌رسیم که هر کدام در برقراری قسمی از ارتباط، شکست می‌خورند و در واکنش به شکست است که محکومیتشان را پیش می‌اندازند. ارتباط از طریق کلام ممکن نمی‌شود، چراکه کلمات هرگز نمی‌توانند به هدفشان نزدیک شوند. مدام تکرار می‌شوند و هرگز به ارتباط منتج نمی‌شوند. از دیگرسو، ژست‌ها تقلای شخصیت‌ها هستند برای ایجاد ارتباطی انسانی از طریق لمس بدن‌ها و نگاه‌ها. ژست‌ها بناست از پس کاری بربیایند که کلام همیشه از انجام آن عاجز است؛ ارتباط. بااین‌حال، ژست‌ها نیز محکوم به شکست هستند. تکرار در این اجرا، تمهیدی است که بر امتناع شکل‌گیری رابطه تأکید کند. کارگردان با استفاده از این تکنیک، امکان‌ناپذیربودن رابطه را چه به میانجی زبان و چه بدن، نمایان می‌کند. هم در سطح کلام و هم ژست‌ها، شاهد سه مرحله «تلاش برای برقراری ارتباط»، «ناتوانی و شکست» و «ناگزیربودن ارتباط» مواجه می‌شویم. به‌همین‌ترتیب، جابه‌جایی نقش‌ها می‌تواند به بازتولید این «شکست» به دیگر جایگاه‌ها و نقش‌ها منجر شود. به‌این‌ترتیب، مردی که در رابطه عاشقانه شکست خورده، همان آرمان‌خواهی است که در راه تحقق آرمان‌هایش نیز شکست خورده است. پاسبان، فردی شکست‌خورده هم هست. چنان‌که در جایگاه همسر هم بناست در آینده دوباره شکست را تحمل کند و از پس پیشبرد رابطه با زن برنخواهد آمد. متهم، امشب برای آخرین بار برابر او نشسته است و بااین‌حال، او نیز هرگز از محکومیتی که با اوست، رهایی نخواهد داشت. همیشه همین‌جا نشسته است. ناتوان از کمک به خودش و به متهم، به قانون و به جامعه و به احساسات عمومی، هر شب باید کاری پوچ را تکرار کند. پس باید به همه آن «محکومیت به‌تعویق‌افتاده» تن دهد. هیچ رابطه‌ای محقق نخواهد شد و هرگز «دیگری» به چنگ نخواهد آمد. فاصله مدام خودش را بازتولید خواهد کرد. اما ارتباط میانِ «پاسبون» و «زندانی» نشانه‌ای از همه ارتباطات دوگانه‌ای است که مدام در روایت و اجرا جابه‌جا خواهند شد و همگی یک سرانجام بیشتر نخواهند داشت. در ابتدا، تلاشی برای رفع نیاز انسان‌ها، برای به‌تأخیرانداختن محاکمه نهایی و برای ایجاد ارتباط و گریز از تنهایی است. کلمات معنایی دارند و ژست‌ها دلالت بر معنایی دیگر می‌کنند. کلمات دور می‌کنند و ژست‌ها بناست نزدیک کنند و هر دو شکست می‌خورند. فاصله بیشتر می‌شود. بدن‌ها و کلمات، هر دو به یک سرنوشت دچار می‌شوند. از هم دور می‌شوند و می‌گریزند. اجرا مدام در حرکتی پاندولی از عشق به تنهایی و از رؤیا تا کابوس، از واقعیت به وهم می‌رسد؛ حرکت مدام از نزدیکی به دوری، از وصل به جدایی، از کلمه به ژست و از صدا به خاموشی. این روابط، این قرینه‌ها حاکی از نیازی مدام است. همه این نقش‌ها به دیگری احتیاج دارند تا از محکومیت خویش بگریزند یا آن را به تعویق بیندازند. همه محکومان با اتکا به دیگری، از خویش و تنهایی و محکومیتشان می‌گریزند. به ارتباط پناه می‌برند و «چراغ‌های رابطه خاموش است». زندانبان به زندانی و زندانی به زندانبانش احتیاج دارد. مرد پارانویید به زن ناخلف و زن ناخلف به او احتیاج دارد. زن به مرد نسخه‌پیچ و مرد نسخه‌پیچ به معشوق نیاز دارد. اما هرگز اتفاقی رخ نخواهد داد. این چرخه مدام تکرار می‌شود. ارتباط ممکن نیست. محکومیت مدام تکرار می‌شود. منطق تکرارها در اجرا بر پایه همین «تماتیک» است که بنا شده است؛ تلاش برای برقراری ارتباط، ارتباط مخدوش و محکومیت نهایی. همه این روابط، این سه مرحله را طی خواهند کرد. فرمی که خلقی برای اجرا برگزیده است، علاوه بر تکرار، بر حذفی مدام نیز بنا شده است. تقلیل‌ها و حذف‌ها بنا نقاب از لایه بیرونی کلمات، ژست‌ها و شخصیت‌ها بردارد. زبان را از پوشش سوءتفاهم‌برانگیزش تهی کند و با زدودن آن امکانات، توهم ارتباط را از بین ببرد. بازی‌ها بر همین مبنا، از هر کنش و ژست و حرکت اضافه‌ و هر تأکیدی بر بار مفهومی کلمات خالی می‌شوند. صحنه از هر آرایشی که عریانی فضا را بپوشاند، تهی می‌شود. تئاتر از خودش خالی می‌شود. با خالی‌کردن مدام اجرا از اکت و از نمودهای میزانسنی، تئاتر به سمت حذفی مداوم پیش می‌رود؛ حذفی که بناست ایده تئاتر را با شکست مواجه کند. ارتباط میان صحنه و مخاطب باید مخدوش باشد و در این فاصله‌گذاری است که می‌توان به روحِ و تمِ نهایی اثر دست پیدا کرد؛ به شکستِ زبان در برقراری هر شکلی از ارتباط انسانی. چنین است که تقلیل‌های مدام فرمی از ژست، میزانسن، فضا و... اجرا را طوری می‌تراشد که تماتیکِ نهایی متن به فرم اجرا پیوند بخورد. این سیر سه‌مرحله‌ای «نمی‌توانم ادامه دهم، باید ادامه دهم، ادامه خواهم داد» در اشکال مختلف خودش را در اجرا بازتولید می‌کند. ایجاد وهم از طریق آبی که روی صحنه پاشیده شده است و صدایی که فضای وهم‌گونِ ذهنِ شخصیت‌ها را بازنمایی می‌کند، درعین‌حال مخاطب را از لذت‌بردن از فضا و فرورفتن در صندلی خویش بازمی‌دارد. مخاطب از هیچ‌چیز لذت نمی‌برد، چراکه بنا نیست تصوری از ارتباط و لذت از آن میان اجرا و مخاطب وجود داشته باشد. آنچه میانِ شخصیت‌ها به واسطه رابطه میان دو بازیگر در جریان است، میان شخصیت‌ها و تماشاگران، میان اجرا و مخاطب نیز بازتولید می‌شود؛ تلاش برای برقراری ارتباط و تلاش عامدانه‌ای برای ویران‌کردنِ آن. تماشاگران هرگز نمی‌توانند و بنا نیست با محکوم به اعدام همذات‌پنداری کنند. کاتارسیسی در میان نیست. هرگز احساساتشان جریحه‌دار نمی‌شود، چراکه بنا نیست درکی از رنج «دیگری» داشته باشند. بنا نیست «دیگری» تسکینی باشد. «دیگری» تماشاگری بی‌رحم است که هم شاهد رنج هر سوژه و هم مجری آن است. صحنه هرگز نمی‌تواند انسان‌ها، این محکومانِ ابدی زیستن، شکست‌خوردگانِ مدام، ناکام در ایجاد ارتباط و گریز از تنهایی و شکست‌خورده در رفع نیازهایشان را نجات دهد. اگر هر شکلی از ارتباط محکوم به شکست است، تئاتر نیز انسان را نجات نخواهد داد. آنچه هولناک است، چنین است. تئاتر حتی در بازنمایی ناتوانی خودش نیز ناتوان است و این تمام چیزی است که «احساسات عمومی» بر آن صحه می‌گذارد. هیچ پایان دیگری جز اجرای آن حکم نهایی، نمی‌تواند وجود داشته باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.