جستوجويي براي يافتن تاريخچه تعزيه در تهران
روز واقعه در مجاورت عودلاجان
عسل عباسیان: ما چند نفر بودیم؟ هفتادودونفر نبودیم اما میخواستیم حقیقتی که آن 72 نفر را در تاریخ جاودانه کرد جستوجو کنیم و از این رهگذر، آنچه سرنوشت آنها، در تاریخ نمایش ایران رقم زد را تماشا و تفحص کنیم. بنا بود راز آن 72 نفر و سِرّی که سرنوشت آنها را جاودانه کرد بجوییم. یکساعتی را در مقابل تکیه دولتِ سابق که امروز جایش را به شعبه بازار بانک ملی داده ایستادیم تا از تاریخچه هنر تعزیه و تکیه دولت بشنویم. مقصد اول: در حوالی تکیه دولت رامین مستقیم، خبرنگار لسآنجلستایمز، یکساعتی از تاریخچه تعزیه با استناد به کتاب «نمایش در ایران» بهرام بیضایی نکاتی را مطرح کرد. شبیهگردانی یا تعزیه نمایشی بوده، در اصل بر پایه قصهها و روایات مربوط به زندگی و مصائب خاندان پیامبر اسلام و خصوصا وقایع و فجایعی که در محرم سال 61 هجری در کربلا برای امام حسین و خاندانش پیش آمد. ولی بهزودی گسترش یافت و همه جنبههای داستانی و تفننی فرهنگ توده را شامل شد. در هنگام حضور عربها در ایران، ایرانیان همواره فرصتی میجستند تا خود را از این شرایط رها کنند؛ پیدایش نهضتهای مقاومت و فرقههای ایرانی که دشمنان دستگاه مرکزی قلمروی عربی اموی و بعدها عباسی بودند، از نتیجه این کوشش بود. یکی از بهانههای این مخالفتخوانی موضوع غصب خلافت بود توسط افرادی که از خاندان پیامبر نبودند. ایرانیان در برابر خلفا از افراد خاندان پیامبر حمایت کردند و بهاینترتیب فرقه معتبری به وجود آوردند که با نام شیعه خود را از فرقههای معتقد به دستگاه خلافت جدا میکرد. شاید ایرانیان نزدیکی به دیدگاه پیغمبر را از آن جهت حس میکردند که یکی از همدمان پیغمبر یعنی سلمان فارسی، اهل ایران بوده است، یا که چون پیامبر بنا بر حدیثی از انوشیروان ساسانی به احترام یاد کرده است، یا از آن رو که میگویند حضرت علی با فروش بردهوار دختران اسیر یزدگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی مخالفت کرد و هر یک از آنها را با احترام به کابین یکی از بزرگان عرب درآورد. صفویها که میخواستند علم شیعه را برپا نگه دارند از شعر و معماری مذهبی و نیز دستههای نمایشی مذهبی حمایت کردند. از طرفی بهتدریج بر اثر پیدایش ثبات و آرامش نسبی، یک طبقه متوسط به وجود آمد که به اقتضای زمان، شاید برای نمایش اعتبار خود و شاید هم به قصد ثوابکاری و جلب آمرزش اخروی، کمکهای فراوان به اینگونه دستههای مذهبی که هرساله توسعه مییافت- میکرد. به همین دلیل در پایتخت صفویها اصفهان کار دستهگردانی به منتهای عظمت خود رسید و چنین دستههایی تا نیمقرن پیش هنوز در اصفهان باقی بود. تعزیه مراحل تکوین خود را از زمان معزالدوله دیلمی تا اواخر صفویه یک به یک پیمود. اندکی بعد نادرشاه افشار که سنی بود و علاقهمند به دوستی ایران و عثمانی، سعی کرد از توسعه این نمایش خاص شیعی جلوگیری کند و تا حدودی هم موفق شد، ولی بعد در دوره زندیه این نمایشها که ضمنا تنوعی هم بود در زندگی یکنواخت عامه مردم، ادامه یافت و در عهد قاجاریه که طبقات مادون، بسطی پیدا کرد تا در روزگار و تحت حمایت ناصرالدینشاه قاجار به اوج توسعه و شکوه خود رسید. در دوره رضاشاه به نظر اولیای وقت رسید شوری که دامنگیر اغلب دستههای عزاداری است، ممکن است در نظر خارجیان تعبیر دیگری شود. بنابراین در 1299 شمسی همهگونه تظاهرات مذهبی از جمله نمایش تعزیه ممنوع شد. ممنوعیت ممکن است دستهها را از میان نبرد ولی نمایش را بیشک متلاشی میکند؛ دستههای تعزیهگردان از شهرها به قصبهها و کورهدهها رو میکردند تا شاید آنجا به کمک مؤمنان محل، دور از مراکز ممنوعیت، بتوانند به حیات خود ادامه بدهند. این آغاز یک دوران رکود بود. پس از کنارهگیری رضاشاه، تعزیه که تقریبا شکوه سابق خود را از دست داده بود، به قصد تجدید حیات دوباره به شهرها روی آورد، ولی دیگر رسم و پسند روزگار عوض شده بود و مردمی که بین دو تمدن و فرهنگ سرگردان مانده بودند، آن را آنطور که باید نپذیرفتند. تعزیه سال به سال فقیرانهتر میشد و اگر گاه جنبشی کرد، طرفی نبست. امروزه تعزیه را به دو صورت یکی، به شکل سنتیاش و یکی همراه با عوامل نامربوطی از زندگی جدید میتوان در گوشههایی از کاشان، تفرش و اراک و تا حدی قزوین و دههای مازندران و گیلان یافت. نمایشخانهها کوبیده شده است و دستنویسها دارد میپوسد، همهچیز مظهر زندگی تازه میشود. ناصرالدینشاه قاجار، پس از سفر به لندن و دیدن ساختمان رویال آلبرت هال، تصمیم گرفت تکیه دولت را بنا کند تا ایران نیز مکانی مجلل برای هنرهای نمایشی داشته باشد. لابد پدربزرگ و مادربزرگهای ما خاطرات تکیه دولت را خوب به خاطر دارند. همانطور که کمالالملک در تابلویی نقاشی نیز بهخوبی عظمت این بنا را به تصویر کشیده، تکیه دولت با ظرفیت بیست هزار نفر جمعیت که چهار هزار تای آن متعلق به نسوان بود، در سویه جنوب خاوری کاخ گلستان و در جنوب باختری شمسالعماره، شمال سبزهمیدان و روبهروی مسجد شاه (امامفعلی) تهران جای گرفته بود. ساختمان تکیه در سه طبقه و به شکل گِرد و آجری به قطر تقریبی شصت متر و به بلندای ۲۴ متر بود. مساحت آن حدود ۲۸۲۴ مترمربع و در میانه صحن تکیه، سکوی گردی وجود داشت که برای اجرای تعزیه در نظر گرفته شده بود. اما چه بر سر تکیه دولت، شکوهمندترین بنای نمایشی ایران آمد؟ «پس از رویکارآمدن پهلوی اول، بیتوجهی به این بنا و هدف شکلگیری آن که بهوسیله پادشاهان قبلی بنیان گذاشته شده بود آغاز و این بنا رو به زوال رفت. تکیه دولت پس از سالها ویرانهماندن، در ۱۳۲۵ برای ساخت شعبه بانک ملی در بازار تهران، تخریب و بیشتر عرصه آن زیربنای بانک شد. تکیه دولت را که اکنون اثری از آن به جا نمانده است، میتوان نماد تهران در عصر ناصری تلقی کرد و آن را از معدود بناهایی دانست که علاوه بر تأثیر بسزایی که در تاریخ تعزیه داشته، به عنوان یک شاهکار معماری عصر قاجار نیز مطرح بوده است». ساختمان عظیم تکیه دولت را برخی از جهانگردان و نویسندگان مغربزمین از حیث عظمت شبیه آمفیتئاتر ورونا در ایتالیا دانستهاند و از آن به عنوان بزرگترین نمایشخانه تمام اعصار ایران یاد شده، جعفر شهری نیز در «طهران قدیم» شرحی جالب بر این بنا نوشته است. گرچه در مورد تاریخ دقیق ساخت تکیه دولت، نقلقولهای متفاوتی وجود دارد، اما گفته شده که این بنا، با فرمان ناصرالدینشاه در سال ۱۲۴۸ خورشیدی برابر با سال ۱۲۸۴ هجری قمری و با مباشرت دوستعلیخان معیرالممالک که در آن زمان سرپرست ضرابخانه شاهی بود، با صرف سرمایهای بالغ بر سیصد هزار تومان در کنار عمارت بادگیر بنا شد. مدت ساخت این بنا حدود پنج سال یعنی از ۱۲۸۵ تا حدود ۱۲۹۰ هجری قمری به درازا انجامید. تکیه نیاوران اما مرور تاریخچه تکیه دولت، بهانهای شد تا تاریخچه دیگر تکایای مهم تهران که محل اجرای تعزیه در دوران مختلف بوده، از جمله تکیه نیاوران نیز مرور شود. در این مجالی که رامین مستقیم درباره ویژگیهای تعزیه سخن میگفت، از ممنوعشدن نمایش چهره اولیا در تعزیهها نیز یاد کرد. اتفاقی که بهرام بیضایی در نمایشنامه «مجلس ضربتزدن» نیز آن را نقد کرده است. «مجلس ضربتزدن» نقد و نقبی نسبت به جهان معاصر است که نشان میدهد هنوز بسیاری از باورهای دینی سر سازگاری با امروز را ندارد. در نمایشنامه بیضایی، یک گروه نمایشی میخواهد به زندگی حضرت علی(ع) بپردازد اما نظرگاه علمای دینی هنوز هم این است که بازیکردن در لباس اولیا و امامان به دلیل معصومیت و تقدس ناممکن است اما اینان با صدای عالی و برخی از تصاویر و نشانهسازیها، روایتی از یک بزرگوار را به تماشا میگذارند البته در اینجا همچنان این نقد وارد است که با نمایش ابنمجلم این به سود اشقیا و بدیهاست که نمایان میشوند اما هنوز خیر و نیکی در پس تصویر پنهان باید بماند. اتفاقی مشابه برای فیلم «رستاخیز» ساخته احمدرضا درویش نیز افتاد و سبب شد این فیلم از پرده پایین بیاید و فرصت اکران نداشته باشد. پس از این گفتوشنودها، زیر خیمهای رفتیم در مجاورت غذاخوری مسلم، که صبح عاشورا در آن تعزیه اجرا میشد؛ این بار هم روایت، روایت اشقیا بود. روایت قرمزپوشانی که صحنه را در دست گرفته بودند و شقاوت سپاهیان یزید را در برابر سبزپوشانی که یاران امامحسین(ع) بودند به نمایش درمیآوردند؛ شقاوتی که شاید اوج آن در لحظات رویارویی با علیاصغر، نوزاد امامحسین(ع) رخ میداد. تعزیهای تماشا کردیم که ماجرای رویارویی سپاهیان یزید و حرمله را با کوچکترین سرباز حسین(ع) نشان میداد و اشک را برگونهها مینشاند و شاید مجالی بود برای تأمل در روایاتی که در تعزیهها میشنویم. مقصد دوم: حمام نواب سنگفرشهای عودلاجان و سبزهمیدان هر لحظه قدمهای تندتر عزاداران را در ظهر عاشورا بر سینه داغ خود حس میکردند و ما نیز رهسپار کوچه پسکوچههای بازار تهران بودیم. از گذر امامزاده یحیی و راسته ماستبندها و پامنار گذشتیم و همراه دستههای عزاداری شدیم. در راه مردمانی بودند سیاهپوش که هر یک به شیوهای عزاداری میکردند و تصاویر گوناگونی را رقم میزدند اما عجیبترین تصویر شاید تصویر مادرانی بود که لحظات قربانیکردن گاو و گوسفندها نوزادان و فرزندان خردسالشان را روی دست میگرفتند تا آنها لحظات قربانیشدن را نظاره کنند. از کوی و برزن و دستههای عزاداری و سینهزنی عبور کردیم و به حمام نواب رسیدیم. حمامی تاریخی که در صحنه تأثیرگذار «قیصر» مسعود کیمیایی آن را دیدهایم؛ همان صحنهای که کریم آبمنگل در آن به قتل میرسد و «فرمان»، چاقو میخورد و فریاد سر میدهد: «قیصر، کجایی که داشتو کُشتن؟!». حمام نواب از جمله آثار دوره قاجاریه شهر تهران است و در اولین نقشههای تهیهشده تهران، نام خیابانی که این حمام در آن واقع شده به نام گذر حمام نواب ذکر شده. این بنا به وسیله زنانی به نامهای سارا سلطان خاتون و سارا هاجر خاتون که دختران فردی به نام نواب بودهاند ساخته شده. حمامی که برای جلوگیری از اتلاف گرما و امکان استفاده از آب قنوات و چشمهها برای استحمام، پایینتر از سطح زمین ساخته شده. چیزی که در معماری این بنا مشهود است استفاده از شیشههای رنگی در سقفهای گنبدیشکل است. پس از تماشای حمام تاریخی نواب و صرف نهار، با فلشبکی از آنچه صبح در تعزیه تماشا کردیم و از تاریخچه این سنت نمایشی ایرانی دانستیم، بخشهایی از فیلمنامه «روز واقعه» بهرام بیضایی را که شهرام اسدی نیز فیلمی از آن ساخته، خواندیم. فیلمنامه داستان عبدالله جوان مسیحی را روایت میکند که تازه به اسلام روی آورده و دل در گرو عشق راحله دختر زید دارد. این جوان در جریان عروسی با راحله، ندایی میشنود که او را به یاری فرا میخواند، عبدالله بیابانبهبیابان، واحهبهواحه به سمت کربلا میتازد و هنگام عصر عاشورا به آنجا میرسد و در آن زمان «حقیقت» را بر سر نیزه میبیند... . ما 72 نفر نبودیم اما به جستوجوی راز هزار و چند صدساله آن 72 یار، کوچه پسکوچههای تهران قدیم را قدم زدیم و حزنِ روز دهم را تماشا کردیم، شاید هر کدام در فکر خورشیدی بودیم که غروب عاشورا در آسمان طلوع کرد و جاودانه شد؛ ضیافتی که با تحلیلهایی از نوآوری بیضایی در نگاهی که به رسوم کهن نمایش ایرانی دارد و همینطور تفاوت نظرش به واقعه عاشورا، به پایان رسید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.