|

احزاب اصلاح‌طلب و اصولگرا، ظرفیت استفاده از تابلوی حزبی خود را ندارند

ائتلاف؛ واقعیت غیرقابل اجتناب فضای سیاسی ایران

فرزانه آئینی

قریب به 20 سال پیش بود که با آغاز ریاست‌جمهوری سیدمحمد خاتمی، اصلاح‌طلبان با پرچمی مشخص وارد عرصه سیاست شدند و به‌این‌ترتیب هفتمین دوره ریاست‌جمهوری را به اولین گام اصلاحات در عرصه سیاسی کشور بدل کردند. دو سال بعد اصلاحات کودکی نوپا بود که با چند حزب تازه‌تأسیس عضو می‌گرفت، شعار می‌داد، نقد می‌کرد و هویتی مستقل به جریان انتخاباتی دوم خرداد 76 داده بود. کودک نوپای اصلاحات که آن‌روزها در اوج بود، موفق شد در زمانی کوتاه با تصاحب اکثریت مجلس ششم و اکثریت اولین دوره شورای اسلامی شهر تهران، حضورش را تمام‌وکمال به رخ رقیب همیشه قدرتمندشان - اصولگرایان- بکشاند. آن‌روزها فشار رقیب دوچندان شده بود و کودک نوپای اصلاحات که همراهی و همدلی احزاب کوچک و بزرگ، قدیمی و جوان متبوعش رمز موفقیتش در صحنه سیاسی کشور بود، کم‌کم به نوجوانی و نیازهای جدید رسیده بود. افول اصلاح‌طلبان و قدرت‌گرفتن اصولگرایان از انتخابات شوراهای اسلامی شهر دوم در سال 81 آغاز شد و سپس در انتخابات مجلس هفتم با رد صلاحیت‌ها و در نهایت پیروزی محمود احمدی‌نژاد در انتخابات نهمین دوره ریاست‌جمهوری در سال 84 به اوج رسید. اصلاحات 16سال، میدان سیاست را دودستی به رقیب راست‌نشینش تقدیم کرد تا اینکه درنهایت با انتخابات یازدهمین دوره ریاست‌جمهوری پس از چهار دوره غیبت از عرصه سیاست دوباره به میدان آمد و در برابر اصولگرایان جایگاه قوی‌تری یافت. اصلاحات که بعد از تجربه مجالس هفتم، هشتم و نهم و به‌ویژه انتخابات ریاست‌جمهوری 88 و عدم ائتلاف در انتخابات 84 بالغ شده بود، در خرداد 92 با ائتلافی حداکثری حسن روحانی را به‌عنوان کاندیدای خود برگزید و رقیب را از زمین سیاست به‌در کرد. سپس در گام دوم این ائتلاف حداکثری در انتخابات دهمین دوره مجلس شورای اسلامی و پنجمین دوره مجلس خبرگان با وجود همه جدل‌ها، قدرت سیاسی- اجتماعی‌شان را به رخ اصولگرایان کشیدند. اما حالا رقابت‌های دوازدهمین دوره ریاست‌جمهوری در پیش است و اردیبهشت‌ماه آینده کارزاری جدید برای رقابت مجدد اصولگرایان و اصلاح‌طلبان برای سکان‌داری عرصه سیاسی کشور خواهد بود. سه انتخابات گذشته و استمرار ائتلاف کم‌نظیر اصلاح‌طلبان نشان داده اگر این ائتلاف همچنان پایدار باشد و گروه‌ها، گعده‌ها و احزاب اصلاح‌طلب گوش به فرمان شورای سیاست‌گذاری اصلاح‌طلبان باشند، بازهم پیروزی با آنها خواهد بود و رقیب بازهم از میدان به‌در خواهد شد. اما در‌این‌بین، جمعی از اصلاح‌طلبان سرمست از اقبال مردمی از ائتلاف اصلاحات در انتخابات‌های اخیر سودای استقلال به سرشان افتاده و زمزمه علمداری اصلاحات سوای اعتدال‌گرایی سر می‌دهند. همین زمزمه‌ها سبب شده مرور تجربه انتخابات‌های گذشته و نتایج آنها خالی از لطف نباشد. در زیر نگاهی اجمالی به حضور انتخاباتی اصلاحات از خرداد 76 تاکنون انداختیم که خود گویای باید‌هاونباید‌های احزاب کوچک و بزرگ اصلاحات در کارزار انتخاباتی 96 خواهد بود. خرداد 76: هفتمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری دوم خرداد ۱۳۷۶ هفتمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری ایران برگزار شد. در این انتخابات چهار کاندیدا با نظارت شورای نگهبان تأیید صلاحیت شدند و با هم به رقابت پرداختند- محمد خاتمی، وزیر پیشین فرهنگ و ارشاد اسلامی، محمد محمدی‌ری‌شهری، وزیر پیشین اطلاعات و نماینده ولی فقیه و سرپرست حجاج، رضا زواره‌ای، رئیس وقت سازمان ثبت اسناد و املاک کشور و عضو حقوق‌دان شورای نگهبان، علی‌اکبر ناطق نوری، رئیس وقت مجلس شورای اسلامی و وزیر پیشین کشور-فردای روز انتخابات برخلاف تصور همگان، پیروزی قاطع سیدمحمد خاتمی خبرساز شد. بهمن 78: ششمین دوره انتخابات مجلس شورای‌ اسلامی اصلاح‌طلبان تازه در عرصه سیاست کشور عرض اندام کرده بودند که با حضور حداکثری و در قالب جبهه دوم خرداد به میدان انتخابات ششمین دوره مجلس شورای اسلامی وارد شدند. در این انتخابات، جبهه دوم خرداد توانست حدود ۶۵ درصد کرسی‌های مجلس را به دست ‌آورد که البته در تهران هم فهرست نامزدهای پیشنهادی حزب جبهه مشارکت ایران اسلامی، ۹۰ درصد کرسی‌های این حوزه را کسب کرد. پس از اعلام نتایج اولیه انتخابات، بحث تخلفات گسترده در انتخابات مطرح شد پس از بازشماری آرا از سوی وزارت کشور انتشار یافت و ۲۸ نفر در مرحله اول به‌عنوان نمایندگان مردم تهران به مجلس ششم راه یافتند. برای مثال، غلامعلی حدادعادل و علی‌اکبر محتشمی‌پور به فهرست نمایندگان پیروز اضافه شده بودند و اکبر هاشمی‌رفسنجانی از رتبه سی‌ام به رتبه بیستم ارتقا یافت، علیرضا رجایی نیز پس از بازشماری آرا و ابطال تعدادی از صندوق‌ها، از راهیابی به مجلس بازماند. در ادامه این رویدادها اکبر هاشمی‌رفسنجانی در آستانه افتتاحیه مجلس ششم کناره‌گیری کرد و مجلس ششم با اکثریت اصلاح‌طلبان آغاز به کار کرد. آن‌روزها حزب مشارکت توانست اعضای بلندپایه و کادر خود را در سراسر کشور وارد مجلس ششم کند و مسئولیت‌های قوه ‌مقننه از هیأت‌رئیسه گرفته تا رؤسای کمیسیون‌ها را از آنِ خود کرد. خرداد 80: هشتمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری ایران این انتخابات در فضای پرفرازونشیب پس از سال ۷۶ تا انتخابات هشتمین دوره ریاست‌جمهوری انجام شد که با حوادث سیاسی مختلفی مانند قتل‌های زنجیره‌ای، حادثه کوی دانشگاه و ترور سعید حجاریان همراه بود. طیفی از اصلاح‌طلبان خواستار عبور از خاتمی به‌ دلیل عقب‌ماندن از مطالبات تندتر اصللاحات بودند. انتقادات مکرر اصلاح‌طلبان به خاتمی تا آنجا بود که یکی از بحث‌های روز آن مطبوعات بحث بر این سؤال بود که «آیا خاتمی خواهد آمد؟». خاتمی در حین ثبت‌نام در برابر خبرنگاران، با «چشمانی گریان» ظاهر شد و اطمینان داد که بر عهد پیشین خود با مردم پابرجاست. در لابه‌لای کارشکنی‌های تندروها علیه دولت اصلاحات، جبهه اصلاحات به صورت یکپارچه وارد کارزار رقابت‌های انتخاباتی شد، بازهم سیدمحمد خاتمی با کسب ۲۱‌میلیون‌و ۶۵۹‌هزارو ۵۳ رأی از مجموع ۲۸‌میلیون‌و ۸۱‌هزارو ۹۳۰ رأی مأخوذه برای دومین‌بار به ریاست‌جمهوری انتخاب شد. احمد توکلی، علی شمخانی، عبدالله جاسبی، حسن غفوری‌فرد، منصور رضوی، شهاب‌الدین صدر، علی فلاحیان، مصطفی هاشمی‌طبا و محمود کاشانی رقبای خاتمی در این میدان بودند. اسفند 82: هفتمین دوره انتخابات مجلس دو سال بعد انتخابات هفتمین دوره بهارستان با رد صلاحیت چهره‌های اصلاح‌طلب برگزار شد و در جای خالی اصلاحات، اصولگرایان اکثریت مجلس هفتم را تصاحب کردند. چند ماه پس از آن نیز دومین پیروزی مطلق اصولگرایان در انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا حاصل شد که در تهران ۲۹ نفر از ۳۰ نامزد معرفی شده از طرف این جریان، وارد مجلس شدند. خرداد و تیر84: انتخابات ریاست‌جمهوری نهم نهمین انتخابات ریاست‌جمهوری در دو مرحله در تاریخ ۲۷ خرداد و سوم تیر سال 84 برگزار شد و در جریان آن محمود احمدی‌نژاد به‌ عنوان ششمین رئیس‌جمهور ایران انتخاب شد. شورای نگهبان ایران از هزارو ۱۴ نفری که برای انتخابات ریاست‌جمهوری ایران ثبت‌نام کرده بودند در ابتدا صلاحیت شش نفر از آنان را تأیید کرد، ولی پس از حکم حکومتی مقام معظم رهبري صلاحیت دو نفر دیگر (مصطفی معین و محسن مهر‌علیزاده) نیز تأیید شد. پس از شمارش آرا در این دوره انتخابات ریاست‌جمهوری ایران سه کاندیدا (معین، هاشمی‌رفسنجانی و کروبی) به نتيجه انتخابات معترض شدند. مصطفی معین، نامزد جبهه دموکراسی و حقوق‌ بشر نیز در بیانیه‌ای به نتيجه انتخابات اعتراض كرد. اسفند 86: هشتمین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی در این دوره از انتخابات، بیش از هفت‌ هزار نفر از شهروندان ایرانی، در مهلت قانونی ثبت‌نام نامزدهای انتخابات مذکور، به مراکز دولتی مربوطه، مراجعه و نامزد تصدی این مسئولیت شدند. از این تعداد، تنها چهار هزارو ۵۰۰ نفر، تأیید صلاحیت شدند. در این دوره از انتخابات، چهار فهرست مهم از نامزدهای حزبی ارائه شد، جبهه متحد اصولگرایان، ائتلاف اصلاح‌طلبان، حزب اعتماد ملی، ائتلاف فراگیر اصولگرایان (جمعیت آبادگران جهادی) چهار فهرست مهم این رقابت‌ها بودند. در این انتخابات اصولگرایان موفق شدند حدود دوسوم کرسی‌ها را به دست آورند. جبهه متحد اصولگرایان اول شد و ائتلاف فراگیر اصولگرایان که به اصلاح‌طلبان نزدیک‌تر بود دوم. خرداد 88: انتخابات دهمین دوره ریاست‌جمهوری در این انتخابات اصلاح‌طلبان با دو کاندیدا وارد کارزار رقابت‌ها شدند؛ میرحسین موسوی کاندیدای جبهه دوم خرداد و مهدی کروبی کاندیدای حزب اعتماد ملی. از جانب اصولگرایان نیز محمود احمدی‌نژاد کاندیدای اصلی بود. در نهایت براساس اعلام رسمی وزارت کشور، محمود احمدی‌نژاد (بیش از ۲۴‌میلیون رأی) در این انتخابات با اختلاف رأی زیادی نسبت به میرحسین موسوی (بیش از ۱۳‌میلیون رأی) پیروز شد. اسفند 90: نهمین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی در این انتخابات اصولگرایان چند دسته شدند و چندین فهرست ارائه کردند که فهرست جبهه متحد اصولگرایان و فهرست جبهه پایداری انقلاب اسلامی مهم‌ترین آنها بود. بخشی از اصلاح‌طلبان سكوت‌ کردند بخشی دیگر فهرست دادند. در این انتخابات مجموعا هزارو ۲۹۵ نفر از اصلاح‌طلبان نام‌نویسی کردند. از مهم‌ترین احزاب اصلاح‌طلب حاضر در انتخابات مجلس نهم می‌توان به جبهه مردم‌سالاری و خانه کارگر اشاره کرد که در جریان برگزاری انتخابات با هم متحد شدند. در این انتخابات مقام معظم رهبري مردم را بارها به مشارکت در انتخابات فراخواندند.ايشان فرمودند که موقعیت ما اکنون مانند شعب ابی‌طالب نیست، بلکه مانند بدر و خیبر است. خرداد 92: یازدهمین دوره ریاست‌جمهوری بلوغ سیاسی حضور سیاسی احزاب اصلاح‌طلب در یازدهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری و در ائتلافی فراگیر مشهور به امید به ثمر نشست. اصلاحات در بین دو کاندیدای مورد حمایتش یعنی حسن روحانی، وابسته به طیف اعتدال‌گرایان و محمدرضا عارف، چهره صاحب‌نام اصلاحات، در نهایت روحانی را به‌عنوان کاندیدای این جریان برگزید و عارف نیز در اقدامی کم‌نظیر، از ادامه رقابت‌ها اعلام انصراف کرد به‌این‌ترتیب روحانی با حمایت اصلاحات رئیس‌جمهور شد. اسفند 94: دهمین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی به‌دنبال تجربه کم‌سابقه ائتلاف اصلاح‌طلبان و اعتدال‌گرایان در خرداد 92، اصلاحات این ائتلاف را در انتخابات دهمین دوره مجلس که با انتخابات پنجمین دوره مجلس خبرگان مقارن شده بود استمرار داد و در ائتلافی که به گام دوم مشهور شد، موفق شدند اکثریت مجلس شورای اسلامی را تصاحب و جایگاه سیاسی‌شان را برای دومین‌بار متوالی به رقیب گوشزد کنند. محمدرضا عارف رمز پیروزی لیست امید را یکپارچگی و وحدت بین قوای اصلاح‌طلب و حامیان دولت در این دور از انتخابات عنوان کرد. لیست امید در دور اول و دوم انتخابات مجلس دهم با کسب ۱۲۴ کرسی اکثریت نسبی دهمین دوره مجلس شورای اسلامی را به دست آورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.