از داعش تا خاعش؛ مسئله بغرنج خلافت
حسین درجانی
در پراکندگی اخبار و اطلاعات فعالیت گروههای تروریستی، آنچه مغفول میماند، تحلیل کنشها و واکنشهاست. بیشتر حوزههای خبری است که به تعداد کشتهها، نوع بمبگذاری و تحولات میدانی درگیریها اختصاص دارد و کمتر نشانی از دلایل رشد و گسترش شاخههای مختلف تروریستی در سالیان اخیر میبینیم و میشنویم. تحلیلها نیز اکثرا بدون پشتوانه نظری و بیشتر براساس احساسات زودگذر با دغدغههای فردی و ملی بوده که طبیعتا نمیتواند محلی برای تأمل فکری و رهیافتی عملی باشد. در پنج سال گذشته اعضای گروههای تروریستی افرادی سرخورده و منزوی از جوامع محلی خویش معرفی شدند که به جنون و افراط کشیده شدند یا حتی در سخنرانیای اعلام شد این افراد دربوداغان بوده و هیچ وجهه و اعتباری در جوامع خود نداشته؛ یا بیسواد و بیفرهنگ هستند. اینگونه اظهارات با صحبتهای دو سال پیش نوری مالکی، نخستوزیر پیشین عراق، همراستاست که با تسخیر موصل از سوی داعش و شوک بزرگ به کشورهای همسایه، خامدستانه گفت: داعش زمستان عراق را نخواهد دید؛ چراکه آنها در تأمین آب و معاش شهروندان در خواهند ماند و شورش شهری منجر به سقوطشان خواهد شد. حالا شاهد هستیم که نهتنها چنین نیست بلکه گستره تحرکات تروریستی فوقالعاده عجیب و پیشبینیناپذیر مرزهای خاورمیانه را درنوردیده و تا خاک فرانسه، بلژیک و آمریکا پیش میرود. چرایی توان معنوی داعش با گذشت بیش از سه سال از حضور سرزمینی داعش در بخشهای زیادی از کشورهای عراق، سوریه و تا حدی لیبی؛ این سؤال کلیدی مدنظر نوشتار حاضر است که چرا با وجود شقاوت و بیرحمی فزاینده گروه تروریستی که مابازای تاریخی آن را به سختی میتوان یافت، تا این حد در بخشی از جوامع خاورمیانه دارای طرفداران سینهچاک است؟ داعش چه میگوید که پیروانی تا این حد جنایتکار و شقی دارد و حتی کار به جایی رسیده که کودکان کشتار را روبهروی دوربینها در حال جنایتآموزی بدون اندکی ملاحظه قرار میدهد. این توان معنوی داعش از کجا آمده و قرار است تا کی و کجا تداوم داشته باشد؟ آیا با ادامه مقابله سختافزاری میتوان به نابودی گروههایی اینچنین امید داشت؟ و اینکه گستره عقیدتی داعش تا کجا تداوم دارد و آیا این دلیلی بر غلبه معنوی آن و جذب افراد در نسبت با سایر گروههای تروریستی نیست؟ روایت متفاوت از بحران داعش سیدجواد طباطبایی را میتوان متفکری صاحبنظر در حوزه ایران و خاورمیانه تلقی کرد، چراکه او دیدگاه متفاوتی درباره هر دو حوزه دارد؛ میشود با او در بسیاری دیدگاهها موافق یا مخالف بود؛ اما درک و شناختی که از داعش میدهد، عمق تفکر را به جای دیگری پرتاب میکند. طباطبایی یکی از عوامل گرایش به داعش در میان اعراب مهاجر در اروپا را بحران هویتی میداند، بحرانی که از فروپاشی خلافت در دنیای اسلام از سویی و نبود مفهوم ملت در میان آنان از سوی دیگر ناشی شده؛ ازاینرو است که تا شخصی به نام ابوبکر البغدادی پرچم خلافت در دست میگیرد، به او گرایش پیدا میکنند. طباطبایی در تشریح موضوع بیان می کند: «... در جهان اسلام نوعی امپراتوری درست شد که میتوان آن را در مقایسه با امپراتوری مقدس مسیحی، امپراتوری مقدس خلافت گفت...؛ وقتی آنان با فروپاشی خلافت در بغداد قرن هفتم هجری، بهتدریج از خلافت خارج شدند، بهنوعی باید هویت باستانی خود را نیز تجدید میکردند...، امر امتی یعنی امری که متعلق به همه مسلمانان است و امر ملی یعنی امری که فقط متعلق به من مصری و الجزایری و مراکشی و... است و این دو را نمیتوان با هم جمع کرد. مسئله اساسی این است که شبح فروپاشیده امت همچنان بر دنیا سنگینی میکند تا حدی که اجازه نمیدهد خود را «ملت» در معنای جدید ببینند... این بخش از جهان اسلام در دنیای جدید، با یک اشکال اساسی روبهرو هستند که مانع کنارآمدن آنها با جامعه جهانی میشود؛ یعنی نه شهروند یک دولت ملی هستند و نه تابع یک امت واحد... بهویژه آنهایی که در کشورهایی مانند آلمان و فرانسه متولد شدهاند، زیرا چنین نسلی، نه دولت ملی دارند و نه فرانسوی هستند، درواقع نه الجزایری، مصری، مراکشی و... هستند و نه فرانسوی و آلمانی و نه تابع امت واحد اسلامی...، این نسل بهدلیل سنگینی شبح امت و خلافت، نمیتوانند با وجود نظام شهروندی در فرانسه، شهروند فرانسوی بشوند، همچنان که نشدهاند. در حقیقت طباطبایی معتقد است اگر گروه و دستهای ادعای خلافت کند، بهدلیل بازنمایی تاریخی و هویتبخشی قرنها و سدههای گذشته این موضوع با استقبال بخشی از جامعه مسلمانان روبهرو خواهد شد که اجرای عملی آن به سمت نوعی خشونت لجامگسیخته میل خواهد کرد. حال با این پیشفرض و بررسی گروههای تروریستی فعال در منطقه که ادعای خلافت میکنند، نگاه طباطبایی را پی میجوییم. مسئله بغرنج خلافت انصارالاسلام، ارتش انصار و مجاهدین، تکفیر و جهاد، انصارالشریعه، غرباءالشام، فتحالاسلام و بسیاری گروههای دیگر که در منطقه حضور داشته و دارند، بهطور عمده فعالیتهای تروریستی را با اهدافی گروهمحور یا حتی فردمحور انجام میدهند و کمتر میتوان نگاه گفتمانی را با ادعاهایی مانند خلافت یا حتی دولت با محدوده سرزمینی و حکومتی مشخص یافت. از طرف دیگر سابقه چنین ادعایی از اواخر قرن بیستم و با ظهور طالبان و القاعده در افغانستان بروز و ظهور یافت که تاکنون هم کموبیش ادامه دارد. حتی گروه منسجمی مانند جبههالنصره که نام خود را به جبهه فتحالشام تغییر داده است نیز چنین داعیهای ندارد. داعش یا خاعش داعش برخلاف سایر مجموعههای تروریستی به همان دغدغهای اشاره میکند که طباطبایی به بسط تئوری و عملی این گروه در حوزه تمدنی اسلام معتقد است و با گستره سرزمینی وسیعتری خلافت اسلامی را دنبال میکند. این گروه پس از گسترش متصرفات خود در ۲۹ ژوئن ۲۰۱۴ اعلام کرد از این پس نامش «دولت اسلامی» است و یک خلافت جهانی را تشکیل داده و ابوبکر البغدادی، رهبر گروه را نیز بهعنوان خلیفه معرفی کرد و فعالیتهای حکومتی خود را گسترش داد. ازجمله این اقدامها چاپ اسکناس با واحد دینار داعش، صدور گذرنامه، تشکیل پلیس محلی، ترانزیت نفت، راهاندازی شبکههای رادیو، تلویزیون و... است. جاذبه گفتمانی آن بهحدی است که در اسفند ۱۳۹۳ ابوبکر شکائو، رهبر گروه بوکوحرام با انتشار پیامی صوتی در اینترنت بهطور رسمی بیعت خود را با ابوبکر البغدادی، خلیفه خودخوانده داعش، اعلام کرد. شاید با چاشنی طنز و مطایبه، داعش یا دولت اسلامی را بتوان خاعش یا خلافت اسلامی نیز نام نهاد؛ چراکه به نظر میرسد بزرگترین دغدغه این گروه رسیدن به آرمان خلافت است که در سدههای گذشته و در تنداب حوادث مغفول مانده و توجهی به آن نشده است. نگاه به چنین روندهایی میتواند درک و تصور مطلوبتری از اندیشه بخشی از جهان اسلام ارائه دهد که در سودای شکوه و عظمت گذشته فارغ از ملیت، بهدنبال امت در معنای خاص آن هستند و این موضوع میتواند باعث جلوگیری از بسیاری رویکردها و کنشهای انفعالی در تقابل با گروههای تروریستی و فهم بزرگتری از مسئله بغرنج خلافت شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.