فعالیتهای آینده بخش خصوصی هوافضای ایران در گفتوگو با «امین سالاری»
بخش خصوصی به وزرا و رئیسجمهور دسترسی ندارد
گروه علم: «سنجش از دور، توانمندسازی آینده» شعار امسال «هفته جهانی فضا» است و روزهای این هفته هم بر همین مبنا نامگذاری شده است. هفته جهانی فضا همهساله از تاریخ چهارم الی دهم اکتبر برگزار میشود که امسال برابر است با سهشنبه 13 تا دوشنبه 19 مهر. حوزه هوافضا برای بسیاری از مردم نماد آخرین پیشرفتها و دستاوردهای علمی و فناوری است. اگر از کسی بخواهیم نمونهای از دستاوردهای علمی را بیان کند، به احتمال بسیار، از فناوریها و اکتشافهای فضایی سخن خواهد گفت، اما در کشور ما فناوریهای فضایی آنچنان که باید، به دستاورد چشمگیری نرسیده است. برخی از کارشناسان بر این باورند که یکی از دلایل ناکامی ایران برای بهفعلیترساندن تواناییهای جوانان و تحصیلکردههای این کشور، مشارکتدادن جوانان در فعالیتهای پژوهشی و تولید هوافضاست. از طرف دیگر برخی هم ممکن است بگویند ایران (بهویژه در حوزه هوافضا) آنقدر پویا نیست که بتواند موجب جهش در فناوری فضایی شود. به همین مناسبت با آقای «امین سالاری» گفتوگو کردیم. آقای «سالاری» لیسانس و فوقلیسانسش را از دانشگاه شریف دریافت کرده و هماکنون نیز دانشجوی دکترای مدیریت تکنولوژی دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات است. وی که یکی از فعالان بخش خصوصی است، ریاست هیأتمدیره اتحادیه صنایع هوایی و فضایی ایران را نیز برعهده دارد.
فضا یکی از حوزههایی است که هم بخش خصوصی و هم بخش دولتی در آن فعالاند. معمولا در هوافضا، دولتیها و خصوصیها در چه قسمتهایی فعالاند؟ معمولا در همهجای دنیا، دولتها دو نقش عمده دارند. نقش اول دولتها سیاستگذاری و نقش دوم نظارت بر پیشبرد فعالیتهاست و بههمیندلیل معمولا دولتها تلاش میکنند تا حد ممکن وارد عرصه سیاستگذاری شوند، نه عرصه تصدیگری. معمولا دولتها در زمینه هوافضا بهجای آنکه خودشان مستقیم وارد عرصه اجرا یا تصدیگری شوند، از فعالیتهای بخش خصوصی حمایت میکنند تا فعالیتهای آنان به شکست منجر نشود. به بیان دیگر، دولتها معمولا عواملی را که ممکن است به شکست فعالیتهای بخش خصوصی منجر شود، پیشبینی کرده و در پی آن، قوانین و مقرراتی را تصویب میکنند که از شکست فعالیتهای بخش خصوصی پیشگیری کند. دولتها معمولا با طراحی فرایندهای حمایتی لازم، کار پشتیبانی از شرکتهای خصوصی را انجام میدهند تا این شرکتها بتوانند در یک محیط رقابتی طبیعی به فعالیتهای خود ادامه دهند. در نظر داشته باشید که در همهجای دنیا، اگر فعالیتهای دفاعی را کنار بگذاریم، این شرکتهای خصوصی هستند که در حوزه هوافضا فعالند. این شرکتهای خصوصی، هم در زمینه تولید محصول و هم در زمینه پیشبرد فناوری، فعالیت میکنند. این محصولات نیز در معرض نمایش و رقابت قرار میگیرند، ولی متأسفانه وضعیت در کشور ما بهگونه دیگری است که فعالیت بخش خصوصی در آن کمرنگ است و در نهایت باعث شده که حجم دولت بسیار بزرگ شود. این بزرگترشدن به شکلهای مختلف و از جمله ایجاد پژوهشکدهها و پژوهشگاهها و مراکز صنعتی متعدد صورت میگیرد. شاهد بودید که پنج سال پیش، حجم سازمان فضایی ما و زیرمجموعههایش از لحاظ تعداد پرسنل چندبرابر شد. پس میبینیم که باوجود سیاستهای کلان کشور و اسناد بالادستی، افزایش حجم دولت همچنان ادامه دارد، ولی بهدلیل وجود زمینههای فرهنگی موجود در کشور و اعتمادنداشتن بخش دولتی نسبت به بخش خصوصی و نبود زیرساختهای لازم، بهجای تصحیح روند نامطلوب موجود، این وضعیت روزبهروز تشدید هم میشود. به بیان دیگر در این مورد خاص بهجای حل مسئله، در حال بزرگترکردن خود مسئله هستند که ممکن است در آینده پیامدهای بسیار ناخوشایندی داشته باشد. حجم بدنه دولت در ایران بهنسبت بزرگ است، اما گویا این موضوع در حوزه هوافضا شدیدتر است. انگیزه دولت از فعالیت در این حوزه چیست؟ ممکن است نگرش برخی از افرادی که در بخشها و سطوح مختلف دولت مسئولیتی دارند، با سیاستگذاریهای کلی نظام یا نظرات مدیران در سطح وزرا یا رئیسجمهور متفاوت باشد. برخی از این افراد برنامههای کوتاهمدتی برای خود تعریف میکنند و انتظار خروجیهای کوتاهمدتی را هم دارند و اصلا بهدنبال برنامهها یا خروجیهای بلندمدت نیستند. اینگونه افراد هم معمولا بهدنبال تعریف پروژههای ساده و نتیجهگرفتن سریع از آن پروژهها هستند. این افراد معمولا در تلاشند پروژههایی را تعریف کنند که در کوتاهترین زمان ممکن به نتیجه دلخواه برسد. هرچند این دیدگاه اشتباه است، اما متأسفانه در برخی از بخشها بین مدیران میانی ما رواج دارد. در این موارد، نگاه کلی این است که به فعالیتهایی بپردازیم که در کوتاهمدت به نتیجه برسیم. این مشکل را چگونه میتوان برطرف کرد؟ اگر نگاه مدیران ما کمی بلندمدتتر باشد یا اگر نهادهای سیاستگذاری و نظارتی که در کشور ما وجود دارند، مانند شورایعالی انقلاب فرهنگی، معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری و ستادهایی که در چارچوب نقشه جامع هوافضای کشور تعریف شدهاند، وظیفهشان را بهدرستی اجرا کنند و میزان دسترسی بخشهای دولتی و خصوصی به بندهای مختلف این سندها را رصد کنند، میتوان امیدوار بود که در مسیر و جهت درستی قرار بگیریم. احتمالا بسیاری از مخاطبان هم در جریان هستند که یکی از مسئولان و مقامات رسمی کشور چندی پیش گفته بود میزان تحقق اهداف نقشه جامع هوافضای کشور کمتر از 10 درصد بوده است. این گفته به این معناست که این بخشها و این مسئولانی که نگاه کوتاهمدتی دارند، نمیتوانند در این بازه زمانی اهدافشان را دنبال کنند، علاوهبراین نهادهای سیاستگذار و نهادهای نظارتی موجود نمیتوانند کار پایش، نظارت و دخالت برای تصحیح روندهای موجود را بهدرستی انجام دهند. گفتید انتظار این است که کار اصلی دولت سیاستگذاری و نظارت باشد، اما در عمل دولت به تصدیگری هم میپردازد و تأکید کردید که انتظار این است که دولت، کارها را در حد امکان به بخش خصوصی واگذار کند. اکنون پرسش این است که آیا الان و در شرایط حاضر ما شرکتهای خصوصی بزرگ و فعالی داریم که تواناییهایشان چشمگیر باشد و انتظار داشته باشیم که دولت در زمینههایی مانند پژوهش یا تولید از تجربه آنها استفاده کند یا کارها را به آنها بسپارد؟ ما هماکنون در کشور بیش از 300 شرکت هوافضا داریم که 205 واحد از آنها در قالب اتحادیه صنایع هوافضای ایران فعالیت میکنند. عمر این تشکل هم چندان کوتاه نیست و هفت، هشتسالی است که از عمر این تشکل میگذرد. شرکتهای خصوصی هوافضای ما در این مدت قابلیتهای خود را بهخوبی به نمایش گذاشتند. علاوهبراین بهدنبال اعمال روشهای مدیریتی و نرمافزاری و ایجاد کنسرسیومها و اتحادهای استراتژیک، سعی کردند در حد همان شرکتهای کوچک، ولی در قالب کنسرسیوم، پروژههایی را در زمینههای ماهواره یا پروژههای دیگر هوافضا برعهده بگیرند و انجام دهند، اما نکته مهم این است که دولتیها تاکنون به این اتحادیه یا به این تشکل اعتماد نکردهاند؛ یعنی پروژهای را به آنها واگذار یا مأموریتی را به آنها محول نکردهاند، علاوهبرآن در برخی از موارد چون میدانند آن مجموعه چنین قابلیتها و پتانسیلی دارد، ارزیابیشان بیشتر به این شکل است که اگر این مجموعه وارد این عرصهها شود، ممکن است خروجی من مدیر ضعیف نشان داده شود. متأسفانه این نگاه فرهنگی غلط بین بسیاری از مدیران ردهپایین و میانی وجود دارد. البته در نظر داشته باشیم که این نگاه مدیریتی در ردههای مدیریتی بالاتر مانند وزرا یا رئیسجمهور وجود ندارد. ممکن است این برداشت هم وجود داشته باشد که دولت حق دارد که در عرصه هوافضا، چندان با بخش خصوصی همکاری نکند چون بخش زیادی از این فعالیتها به امور دفاعی مربوط است و در ایران بخشهای خصوصی در امور دفاعی چندان دخالت نمیکنند. با این نگاه شاید بتوان نبود همکاری و ارتباط این بخشها را توجیه کرد. نه، این نگاه درست نیست زیرا از این 200 شرکتی که گفتم، فعالیت بیش از 70 درصدشان در حوزه دفاعی است و در سالهای گذشته در این حوزه فعالیت کردند و قابلیتها و تواناییهای خودشان را نشان دادند. انتظار میرفت دولت از توانمندیهای این شرکتها در زیر سیستمسازی استفاده کند و به آنها مأموریت بدهد و از آنها محصول نهایی بخواهد. برای مثال از بخش خصوصی بخواهد که با انجام کارهای گروهی یا کنسرسیومی، ماهواره تصویربرداری با دقت یکمتر یا دومتر را طراحی کنند و بسازند یا همانگونه که در دیگر بخشهای صنعتی به فعالان آن عرصه کمک میکند، به فعالان بخش هوافضا هم کمک کند که مثلا یک هواپیمای 19 نفره را طراحی کنند. اگر دولت از شرکتهای خصوصی چنین چیزهایی را بخواهد، شرکتها از سطحی که هماکنون در آن هستند (بهعنوان سیستمساز)، یک سطح بالاتر میروند و در نتیجه در سالهای آینده شرکتهای خصوصی کشور ما هم میتوانند ماهوارهساز شوند. باز هم تأکید میکنم که در صورت حمایت دولت، شرکتهای خصوصی ما علاوه بر فعالیتهای تجاری، میتوانند در عرصههای دفاعی هم فعال باشند. عملکرد دولت در سالهای اخیر را نسبت به عملکرد دولت در سالهای گذشته، چگونه ارزیابی میکنید؟ در بخشهای قبلی هم گفتم که در سطوح بالای مدیریتی (از وزیر به بالا) عملکرد مدیران را خوب ارزیابی میکنیم، اما عملکرد مدیران در لایههای پایینتر اصلا عملکرد خوب و مطلوبی نبوده است. اگر هماکنون شما با هرکدام از مدیران شرکتهای بخش خصوصی مصاحبه کنید، میبینید که انتقادهایی وجود دارد. متأسفانه در برخی جاها، وضعیت بهشدت بدتر شده است و روزبهروز هم بیشتر خودش را نشان میدهد، البته امیدواریم که با اطلاعرسانیهایی که انجام میشود، حمایت لایهها و سطوح بالایی مدیران، در این زمینه وضعیت بهتری داشته باشیم. باید بررسی شود که چرا برخی از مدیران ردههای پایین و میانی، با این نگاههای فرهنگی غلط و سطحپایینی که دارند، موجب بروز چنین اتفاقهایی میشوند. فضا و هوافضا چه تأثیری در افزایش سطح زندگی مردم دارد؟ چون بسیاری از مردم میپرسند در زمانی که ما با اینهمه مشکل از قبیل بیکاری و تورم روبهرو هستیم، چه لزومی دارد بخش زیادی از سرمایههای کشور در جایی هزینه شود که تأثیری بر زندگی ما ندارد؟ فکر نمیکنم امروزه کسی درباره اهمیت پژوهشها در زمینه هوافضا یا تأثیر آن بر زندگی مردم، شک داشته باشد. امروزه همه ارتباطهای ما (از موبایل و ارتباط تلفنی و ارتباط رادیوتلویزیونی گرفته تا نقشهبرداری و پایش جنگلها، مدیریت منابع آب و کشاورزی و موارد بسیار زیاد دیگری از این دست)، با استفاده از فناوری هوافضا انجام میشود. باید تأکید کرد که امروزه فناوری هوافضا در زندگی مردم نقش بسیار پررنگی دارد، اما نقش این فناوری در آینده از این هم بیشتر خواهد شد. نباید گمان کنیم که این پیشرفتهایی که تاکنون انجام شده است، کفایت میکند یا در سالهای آینده، شرکتهای فناوری، محصولات دیگری عرضه نخواهند کرد؛ برای مثال امروزه همه مطمئن هستند که در سالهای آینده، استفاده از ماهوارهها در عرصههای گوناگون یا استفاده از هواپیماهای بدونسرنشین، از این هم بیشتر خواهد شد. هرچند که امروزه هم بسیاری از فعالیتهای روزمره ما مبتنیبر فناوری هوافضاست، اما این وضعیت در سالهای آینده تشدید هم خواهد شد، بهگونهای که بدون استفاده از فناوری هوافضا، در بسیاری از امور زندگی خود، دچار مشکل میشویم. پس فناوری هوافضا جزء ضروریات زندگی مردم است که باید به آن توجه کرد و بههمیندلیل هم باید موضع خودمان را در قبال این موضوع روشن کنیم. از یک طرف یا باید گفت که ما میخواهیم مصرفکننده صرف فناوریهای دیگر کشورهای پیشرفته باشیم و علاقهای هم نداریم که در این حوزهها، تلاش کنیم یا اینکه باید بپذیریم با توجه به اهمیت این فناوریها و حضور مداوم و همیشگی آن در زندگی روزمره، ما هم نقشی در این زمینه داشته باشیم. البته این را هم در نظر داشته باشید که برخی گمان میکنند فناوری هوافضا مصرفکننده بودجه و سرمایههای کشور است درحالیکه باید تأکید کرد که اتفاقا فناوری هوافضا، ارزش افزوده بسیاری دارد که میتوان با توسعه فعالیتها در این زمینه، بخشی از این ارزش افزوده را وارد کشور کرد و بسیاری از مشکلاتی را که هماکنون در کشور ما وجود دارد، حل کرد. نباید گمان کرد که فعالیت بخش خصوصی به معنای صرف هزینه است. در نظر داشته باشید که بخش خصوصی نسبت به سرمایههای خود یا سرمایههایی که دولت در قالب بودجههای پژوهشی در اختیار او قرار میدهد، بسیار حساس است و در عمل هم باید نسبت به این بودجهها پاسخگو باشد. بخش خصوصی در قبال قراردادهای خود با دستگاههای دولتی ضمانتنامه میدهد و تعهد عملی دارد و اگر خداینکرده، نتواند به تعهدات خود عمل کند یا پروژهای را برعهده گرفته است به نتیجه مطلوب برساند، باید هم اصل سرمایه را برگرداند و هم مجبور است دیگر خسارتهای واردشده را جبران کند. اتفاقا اصرار ما هم همین است که همکاری دولت و بخش خصوصی با همین شیوه و همین مدل انجام شود. شاید در بخش دولتی این احتمال وجود داشته باشد که در برخی موارد، سهلانگاریهایی صورت گیرد، اما بخش خصوصی باید نسبت به عملکرد خود کاملا پاسخگو باشد. به دلیل همین نظارت کاملی که بر بخش خصوصی وجود دارد، دغدغه مردم هم در زمینه سرنوشت پروژهها یا بازگشت سرمایه و بودجههای اختصاصیافته برطرف میشود. علاوهبراین در صورت گسترش فعالیتهای بخش خصوصی میتوان ارزش افزوده این فعالیتها را به کشور برگرداند که موجب رونق فعالیتهای اقتصادی میشود. یکی از موضوعاتی که همیشه در بحث فناوریهای فضایی مطرح میشود، نقش صنایع هوافضا در امنیت کشور است. به نظر شما فناوری فضایی چه نقشی در افزایش امنیت کشور دارد؟ فناوری فضایی یکی از زیرساختهای اصلی کشور است به این معنا که اگر کسی بگوید ما به فناوری فضایی نیاز نداریم مانند این است که بگوید ما به جاده نیاز نداریم. زیرا امروزه فناوری فضایی در بسیاری از امور زندگی ما نقش پررنگی دارد، به بیان دیگر در صورت نبود چنین فناوریهایی، زندگی معمولی و عادی ما مختل میشود. پس این فناوری، هم با زندگی تکتک ما و هم با مسئولیتهای نهادها و سازمانهای دولتی ما مرتبط است. اگر سررشته امور این فناوری دست خود ما نباشد و افراد دیگری از خارج کشور در این زمینه تصمیمگیرنده باشند و کارهای ما را مدیریت کنند، قطعا ما در آینده دچار مشکلات بسیار زیاد امنیتی خواهیم شد. پس ما باید در این زمینه خودمان فعالیت کنیم و این موارد را به کشور دیگری نسپاریم. امروزه همه کشورهای جهان (حتی کشورهای جهانسوم)، اهمیت این موضوع را درک کردهاند و در این زمینه سرمایهگذاری میکنند تا خودشان بتوانند در این زمینه تصمیم بگیرند و اقدام کنند. پیشنهاد شما برای افزایش اعتماد و همکاری متقابل بخش دولتی و خصوصی در زمینه هوافضا چیست؟ متأسفانه در سطوح پایین مدیریتی، عدم اعتمادی به بخش خصوصی وجود دارد که این اعتمادنداشتن باید شکسته شود. یکی از کارهایی که در این زمینه میتوان انجام داد، این است که دولت بخش خصوصی را در تصمیمگیریها شریک کند. برای این کار هم لازم است نمایندگان بخشهای خصوصی در نهادهای مختلف تصمیمگیرنده دولتی حضور داشته باشند و بتوانند نظرات و پیشنهادهای بخش خصوصی را مطرح کنند تا اینکه در نهایت به یک تصمیم جامع و کاملی برسیم. متأسفانه هماکنون بخش خصوصی ما در هیچکدام از نهادهای تصمیمگیرنده (مانند کمیسیونها و ستادهای توسعهای)، نمایندهای ندارد؛ برای مثال بسیاری از قانونگذاریها و تنظیم لوایح، بدون پرسش و نظرخواهی از بخش خصوصی انجام میشود، اما با توجه به اینکه رئیسجمهور و هیأت وزیران اعتماد کاملی به بخش خصوصی دارند، میتوانند تشکلهای بخش خصوصی و نمایندگان واقعی آنها را (که هیچگونه وابستگیای به بخشهای دولتی ندارند)، در تصمیمگیریها مشارکت دهند. خواهشم از مسئولان این است که همانگونه که به بخش دولتی اعتماد دارند و مسئولیتهایی را به آنان میسپارند و بر کارهای آنان نظارت میکنند، به بخش خصوصی هم اعتماد کنند و مسئولیتهایی را به آنان بسپارند. متأسفانه امروزه کمتر پیش میآید که مسئولیتهایی را به بخش خصوصی بسپارند و از آنان بخواهند که توانمندیهای خودشان را عرضه کنند. البته اگر لازم باشد، از بخش خصوصی، ضمانتهایی را هم دریافت کنند. در این صورت میتوان انتظار داشت که همکاریهای بخش خصوصی و دولتی روند روبهرشدی داشته باشد. من مطمئن هستم که بخش خصوصی میتواند نجاتبخش کشور در بسیاری از عرصهها و ازجمله عرصه اقتصادی باشد و آینده درخشانی را رقم بزند، اما متأسفانه بخش خصوصی و تشکلهای مربوطه به وزرا و رئیسجمهور دسترسی ندارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.