|

فرصت طلایی آتش‌بس در بحران سوریه

اردشیر زارعی‌قنواتی

مذاکرات فشرده آمریکا و روسیه در نشست‌های سریالی «سرگئی لاورف»، وزیر خارجه این کشور و «جان کری»، همتای آمریکایی او، بعد از هفته‌ها جواب داد و هر دو طرف حول یک طرح آتش‌بس به توافق رسیدند. در این طرح پنج‌ماده‌ای که با توافق دو طرف مفاد آن محرمانه مانده و فقط رئوس کلی آن اعلان شده است، قرار شد در یک فرصت 10روزه و از غروب روز دوشنبه 12 سپتامبر مصادف با روز عید قربان با «فریز» جنگ، عملیات کمک‌رسانی به مناطق تحت محاصره بعد از اطمینان جهت امنیت کاروان‌ها و نیروهای کمک‌رسان صلیب سرخ انجام گیرد. این توافق همچنین مشخص می‌کند چنانچه دو طرف، حامیان دولت دمشق با تضمین مسکو و گروه‌های مسلح مخالف مورد حمایت آمریکا و متحدان منطقه‌ای آن با ضمانت واشنگتن، در طول هفت روز اول مفاد توافق‌نامه را رعایت کنند، سپس مرحله دوم طرح را اجرائی کنند. در مرحله دوم چنانچه رعایت آتش‌بس و تعهد به توافق نتیجه ملموس و واقعی داشته باشد، نوبت به تفکیک‌سازی عملیاتی بین گروه‌های مسلح مخالف با دو گروه داعش و جبهه فتح‌الشام (النصره قدیم و بازوی القاعده در سوریه) انجام گرفته و یک فرماندهی مشترک نظامی روسی-آمریکایی طرح حمله و نابودسازی این دو گروه تروریست و متحدان آنان را آغاز خواهند کرد. از آنجا که این طرح آتش‌بس با چانه‌زنی‌های فشرده لاورف-کری و اصرار طرف روسی، بیش از هر چیز حول تفکیک‌سازی گروه‌های تروریست و گروه‌های به‌اصطلاح میانه‌رو مخالف «بشار اسد» در عرصه میدانی جنگ تعیین شده است، به نظر می‌رسد بحران سوریه حداقل به لحاظ سیاسی وارد مرحله جدیدی خواهد شد. پایه و فرماسیون مختصات مرحله جدید در بحران سوریه روی پذیرش شکست طرح سرنگونی قهرآمیز دولت اسد حداقل در کوتاه‌مدت و همچنین تفکیک‌سازی گروه‌های مسلح مخالف بنیان نهاده شده است. چنانچه این توافق، توفیق اجرائی‌شدن پیدا کند، صورت‌بندی جبهه‌های نبرد وضعیت جدیدی به خود می‌گیرد و بسیاری از ابهامات فعلی رفع خواهد شد. برای طرف روسی این توافق تقریبا دستاورد ایده‌آلی محسوب می‌شود که برایند سیاست استراتژیک این کشور در بحران سوریه است، اما برای طرف آمریکایی این توافق می‌تواند یک تغییر رویکرد در جهت شفاف‌سازی نقش این کشور در تحولات آتی بحران تلقی شود. واقعیت موجود نشان می‌دهد هم‌اکنون جبهه فتح‌الشام به‌عنوان بازوی القاعده در سوریه در ائتلاف با بسیاری از گروه‌های مسلح به‌اصطلاح میانه‌رو، ازجمله «جیش‌الفتح، احرارالشام، نورالدین زنکی و بعضی شاخه‌های ارتش آزاد» در یک ائتلاف نظامی قرار گرفته است که بعد از این هرکدام از این گروه‌ها که صف خود را از فتح‌الشام جدا نکنند، به‌عنوان یک هدف مشروع جهت حمله هوایی مشترک و در طبقه‌بندی تروریستی جای خواهند گرفت. به‌همین‌دلیل از همان لحظه اعلان این توافق، بسیاری از مخالفان مسلح اسد و ازجمله احرارالشام به‌صراحت آن را با دیده تردید نگریسته و به‌نفع دولت دمشق قلمداد کردند، چنان‌که اپوزیسیون مورد حمایت غرب و محور عربی-ترکی مخالف دولت سوریه بعد از اینکه به شروط آنان برای ترک مخاصمه توجه نشد، در موقعیتی انفعالی بحث ضمانت اجرائی توافق را مطرح کردند و گروهی مانند احرارالشام حتی یک گام جلوتر پیوستن خود به توافق را صراحتا رد کرد. اما با همه این فشارها ظاهرا اراده واشنگتن-مسکو بر عملیاتی‌کردن این توافق شکل گرفته و روس‌ها برای جلوگیری از بهانه‌گیری طرف مقابل سه‌شنبه هفته گذشته رسما اعلان کردند برای ضمانت کاروان کمک‌های انسان‌دوستانه برای مناطق تحت محاصره حلب، از نیروهای مسلح روسیه در طول جاده «کاستلو» استفاده می‌کنند. از زمان شروع آتش‌بس در روز عید قربان هم‌اکنون سه روز می‌گذرد و بنا بر گزارش‌ها و اذعان جان کری، لاورف و «استفادن دی‌میستورا»، نماینده دبیر کل سازمان ملل متحد در امور سوریه، عملیات طبق برنامه پیش رفته است. از آنجا که طرف روسی این توافق را در راستای اهداف استراتژیک خود می‌داند و همچنین در محور مورد حمایت آنان هم‌اکنون ایران، دولت دمشق و حزب‌الله لبنان رسما از طرح حمایت کرده‌اند، به نظر نمی‌رسد برای تعهد به وظایف خود دچار مشکل شوند. هم‌اکنون توپ در زمین آمریکا و متحدان این کشور است که باید بتوانند در بین اهداف ناهمگون قدرت‌های منطقه متحد خود و گروه‌های مسلح تحت حمایت خویش، هارمونی‌ای به وجود آورند که به دلیل تضاد منافع، این آشِ درهم‌جوش کار آسانی نخواهد بود. روس‌ها با استفاده از این توافق سه‌شنبه هفته گذشته یک گام دیگر به جلو برداشتند و رسما از ترکیه خواستند با احترام به مفاد این طرح، از حمله به یگان‌های مدافع خلق اجتناب کند که همین تعمیم طرح به حوزه عملیاتی آنکارا در شمال سوریه نیز در صورت همکاری و پاسخ مثبت رهبران «روژاوا» با اعلان آتش‌بس یک‌طرفه با ترکیه، می‌تواند نقشه‌های بلندپروازانه «رجب طیب اردوغان» را نقش برآب کرده و مصونیت نسبی را در شرایط سخت کنونی برای آنان به همراه داشته باشد. هرچند این طرح آتش‌بس توافق اولیه و گام نخست برای ورود به مرحله‌ای جدید خواهد بود و بدون تردید در طول اجرائی‌شدن با اخلال، تناقضات پیش‌بینی‌نشده و ابهامات زیادی حول چگونگی عملیاتی و موقعیت‌های جایگزین در مناطق پاک‌سازی‌شده از دست تروریست‌های مرتبط با داعش و فتح‌الشام روبه‌رو می‌شود، اما موجب تغییر در آرایش نیروهای سیاسی و نظامی در بحران سوریه خواهد شد. پایان رؤیاپردازی‌های داخلی و شکست پروژه‌های ژئوپلیتیک همه بازیگران را دچار خستگی برای رسیدن به اهداف اولیه کرده و الزام خروج از بن‌بست موجود تنها راهکار منطقی است که پایین‌کشیدن فتیله جنگ، ضرورت اول آن خواهد بود. بحران سوریه و هزینه‌های سیاسی، اقتصادی، نظامی، امنیتی و اجتماعی آن، چنان سنگین بوده است که هم‌اینک همه بازیگران داخلی و خارجی حاضر در متن بحران، چاره‌ای ‌غیر از رفتن به سمت مصالحه مرضی‌الطرفین ندارند. حمایت قاطع قدرت‌های بزرگ بین‌المللی و جناح‌های متعادل منطقه از این طرح آتش‌بس، بیش از همیشه جای امیدواری دارد، اما نباید فراموش کرد بحران چندوجهی سوریه یک میراث تاریخی را در پشت‌سر خود دارد که به‌راحتی گذر از هفت‌خان آن ممکن نخواهد بود. روس‌ها به‌تجربه نشان داده‌اند در بحران سوریه بهترین بازیگر این شطرنج سیاسی- نظامی بوده‌اند و به همین لحاظ امروز نیز به گمان اکثریت کارشناسان و تحلیلگران در این عرصه جنگ و صلح، قدرت مدیریت خود را بر جناح مخالف تحمیل کرده‌اند. به‌همین‌دلیل متحدان منطقه این کشور و به‌ویژه دولت دمشق باید ضمن تعهد به مفاد این آتش‌بس، از وضعیت موجود نهایت استفاده را کرده و جناح مقابل را نیز در موقعیت الزام جهت رعایت به تعهدات خود ملزم کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.