|

عبور از فضاي خصوصي به فضاي عمومي

نیره توکلی. جامعه‌شناس

ورود به هر دوره سنی تازه‌ای در زندگی انسان‌ها با دگرگونی‌ها و بحران‌هایی همراه است؛ بحران‌های میان‌سالی، بحران‌های یائسگی در زنان و نیز مردان، بحران‌های مربوط به پیری و ناتوانی و زوال توان جسمی و روحی. اما شاید یکی از بحرانی‌ترین دوره‌های سنی انسان مربوط به دوران نوجوانی باشد. کودکی که به‌ناگاه دگرگونی‌های جسمی و روحی و هورمونی شگرف در درون و بیرون او آشوب به‌پا کرده است، هم در درون او غوغاست و هم تصویر خود را در چشم دیگران دگرگون‌شونده می‌بیند. مشتاق است که هرچه‌زودتر دوران گذار را طی کند و از بلاتکلیفی بیرون‌ بیاید و دیگران او را زن کامل یا مرد کامل ببینند. مشتاق است که بر دانش خود درباره دوران جدیدی که پا به عرصه آن می‌گذارد و دیگرانی که در این دنیا با آنها روبه‌رو خواهد شد بیفزاید. ‌هزاران پرسش درباره خودش و تصویرش در چشم دیگران -که هویت اجتماعی او را تشکیل می‌دهد- و ‌هزاران پرسش درباره دیگران ذهن او را پر می‌کند. رؤیای داشتن بهترین تصویر از خود در نگاه دیگران و ‌هزاران رؤیا و آرزوی دیگر، چه دور از واقعیت و چه مطابق با آن، وجودش را تسخیر می‌کند. بنابراین، گاه با ترس و تردید و گاه با نهیب‌زدن به خود برای آنکه شجاع باشد، می‌کوشد خود را و توانایی‌های خود را به دیگران نشان دهد و حضور خود را با هویتی تازه در میان دیگران تجربه کند. او نیازمند این تجربه است تا با شناساندن خود به دیگران توانایی‌های جسمی و روحی و اجتماعی خود را بسنجد. ازهمین‌روست که ایجاد فضاهای سالم برای این تجربه‌اندوزی و فراهم‌آوردن منابع اطلاعاتی برای پاسخ‌گویی به پرسش‌هایش و نیز مشورت‌دادن و همدلی با او بسیار مهم‌ است. نبود فضاهای سالم و شاد اجتماعی برای فعالیت‌های گوناگون ورزشی و هنری و تفریحی و انکار و سرکوب کنجکاوی‌های بجای وی، بدترین شرایط را برای این دوران گذار پدید می‌آورد. در بسیاری از موارد، ممکن است نوجوان به این نتیجه برسد که بزرگ‌سالان و پدر و مادر فقط قصد دارند با تمام قوا او را بنشانند سر جای خودش و تأکید کنند که او هنوز بچه است. شاید عباراتی مانند «نیم‌وجبی، چه غلطا می‌کند!» یا «دهنت هنوز بوی شیر میده» یا «بشین سر جات، بچه!» پاسخ‌های غالبی باشد به کنجکاوی‌ها یا رفتار نوجوانان در این سن. بسیاری از جوانان در نوجوانی به دامن اعتیاد و آسیب‌های اجتماعی دیگر فرو می‌افتند. اما بهتر است از خودمان بپرسیم که به‌جای وحشت صرف از منحرف‌شدن نوجوانانمان، دستاوردها و راهکارهای فرهنگی ما برای پاسخ‌گویی به نیازهای طبیعی آنها چه بوده است. چند سریال تلویزیونی و کتاب و انتشارات و برنامه تفریحی و هنری و ورزشی ارزان و مناسب برای آنها تدارک دیده‌ایم که به‌جای نادیده‌گرفتن دل‌مشغولی‌ها و کنجکاوی‌ها و نیازهای آنان، مستقیما به آنها بپردازد. اگر نوجوانان نسل پیش از خود را در پاسخ‌گویی و کمک و مشورت‌دادن ناتوان یا سرکوبگر بیابند، حاصلی جز دلسردی و اتکا به گروه‌های هم‌سالان یا تشکیل خرده‌گروه‌هایی ندارند که تصور می‌کنند چه بزهکار و چه غیربزهکار تنها کسانی‌اند که با آنها همدلی می‌کنند. نباید فراموش کنیم که از ملزومات جامعه مدنی تشکل‌های مدنی است. از تشکل‌های جوانان، نوجوانان، زنان و... گرفته تا تشکل‌های صنفی و سیاسی و اجتماعی. هر رسانه‌ای و ازجمله رسانه‌های مجازی می‌توانند وسیله‌ای برای آگاهی‌بخشیدن در جهت ایجاد این تشکل‌ها باشند. پس مسئله و مشکل حرکت نوجوانان ما از دنیای مجازی به‌سوی دنیای واقعی نیست. خود این حرکت را می‌شد اولیا و مسئولان به فال نیک بگیرند و با برخورد همدلانه به فرصتی برای ایجاد ارتباط با آنها تبدیل کنند. زیرا این حرکت هیچ شعار مشخص یا خواست ناممکنی را مطرح نکرده بود. درواقع، مسئولان و متولیان امور نوجوانان و جوانان می‌توانستند خردمندانه و مهربانانه این گردهمایی را اداره کرده و تصویر امیدبخش و روشنی را از آینده اجتماعی و ورزشی و تفریحی بهتر به نوجوانان عرضه کنند. در این صورت، هم به نوجوانان نشان می‌دادند که برایشان احترام قائلند و به فکرشان هستند و هم توهم دشمن‌فرض‌شدن را در آنان ایجاد نمی‌کردند. در غیاب سازمان‌ها و نهادهای نیرومند اجتماعی و مدنی برای حمایت از نوجوانان، خانواده‌ها و پدر و مادرها وظایف سنگینی برعهده دارند. آنها ناچارند هزینه‌های جبرانی را از طریق ایجاد فضاهای خصوصی درون شبکه‌های دوستانه و خویشاوندی بپردازند یا دست‌به‌دامن آموزشگاه‌ها یا مؤسسات خصوصی تفریحی و ورزشی گران‌قیمت شوند. هرچند که توان اقتصادی خانواده‌ها گاه بسیار محدود است. اما لازم است توجه کنیم که ارزش‌های پسند جامعه نه در فضاهای بسته و محدود پدید می‌آید و حفظ می‌شود، نه در فضاهای عمومی و رسمی ناهم‌خوان با نیازهای این گروه سنی. اجتماع‌پذیری براساس ارزش‌های پسند جامعه نیاز به فضاهایی دارد که فرصت لازم را برای تحقق توانایی‌های نوجوانان و نمایش آن به دیگران فراهم آورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.