تکمیل ساخت بزرگترین رادیوتلسکوپ تکبشقابی جهان
جستوجوی نشانههای احتمالی هوش فرازمینی
احسان سنایی
با گذشت بالغ بر 63 سال از احداث رادیوتلسکوپ غولآسای آرسیبو، واقع در کشور پورتوریکو، مهندسان چینی با اتمام فرایند ساخت «تلسکوپ کروی با دهانه 500 متری» (به اختصارFAST)، رکورد بزرگترین رادیوتلسکوپ تکبشقابی جهان را جابهجا کردند. FAST که عملیات علمی خود را تا پایان شهریورماه سال جاری آغاز خواهد کرد، با بهرهمندی از دهانه بزرگ و سطح بازتابنده یکدست خود، توقعات جامعه علمی برای پیشبرد تحقیقات رادیو- اخترشناختی، از جمله جستوجوها پی نشانههای احتمالی هوش فرازمینی را بالاتر برده است. پرانرژیترین نوع از امواج رادیویی، طولی در حدود یکمیلیونبار بلندتر از امواج نور مرئی دارد و این یعنی سطوح لازم برای کانونیکردن (و بنابراین بزرگنمایی) حتی پرانرژیترین امواج رادیویی، اگرچه باید بزرگتر باشند، اما چنانچه تا یکمیلیونبار نسبت به یک آینه معمولی کمتر صیقل بخورند هم اختلالی را در فرایند بازتاب ایجاد نخواهند کرد. همین موجب میشود تا ساخت «رادیوتلسکوپ»ها باوجود ابعاد لاجرم بزرگشان، مقرونبهصرفهتر از ساخت حتی تلسکوپهای کوچکتر فعال در نور مرئی باشد؛ چراکه فرایند ذوب و قالبگیری و صیقل یک آینه مقعر معمولی، وقت و هزینهای بهمراتب بیشتر از طراحی یک بشقاب رادیویی (از طریق چینش موزاییکوار چند صفحه فلزی بر یک سطح بسیار وسیعتر) خواهد برد. اما درعینحال ابعاد بزرگتر بشقابهای رادیوتلسکوپی، مشکل طراحی یک «مقر» مقاوم برای تحمل وزن این بشقابها را پررنگتر میکند و محدودیتهای مهندسی تازهای را برای بزرگترین ابعاد ممکن یک رادیوتلسکوپ متحرک پیش میکشد. مصداق بارز تبعات عبور از این محدودیتها، فروریزش رادیوتلسکوپ «300 فوتی» (با قطر بشقاب 91 متر)، در «رصدخانه ملی اخترشناسی رادیویی» ایالات متحده (NRAO)، واقع در دره گرینبنک ویرجینیا، در پانزدهم نوامبر 1988 بود. حتی با گذشت 28 سال از آن واقعه، قطر بشقاب بزرگترین رادیوتلسکوپ متحرک امروز جهان («رادیوتلسکوپ رابرت سی. بایرد»، واقع در همان رصدخانه)، تنها 20درصد از رادیوتلسکوپ 300 فوتی بزرگتر است (این در حالی است که در مقطعی مشابه، قطر بزرگترین تلسکوپ نور مرئی وقت جهان، 73 درصد افزایش یافته است). برای فائقآمدن بر محدودیتهای ساختاری مقر رادیوتلسکوپها، مهندسان از دو روش بهره میگیرند: الف- روش تداخلسنجی ب- ساخت رادیوتلسکوپهای غیرمتحرک در روش اول، مهندسان از طریق تلفیق امواج دریافتی به وسیله چند رادیوتلسکوپ مستقل، اقدام به تقویت سیگنال نهایی میکنند. هرچه این رادیوتلسکوپها در فاصلهای دورتر از هم واقع شده باشند، «رزولوشن» سیگنال نهایی هم بیشتر خواهد بود و هرچه سطح نورگیری بیشتری را پوشش دهند، «شدت» این سیگنال افزایش خواهد یافت. ازهمینرو مهندسان برای تقویت توأمان شدت و رزولوشن سیگنال در عین پرهیز از مواجهه با مشکلات ساخت رادیوتلسکوپهای بزرگ و متحرک، اقدام به ساخت مجموعهای از رادیوتلسکوپهای کوچکتر در یک فضای محدود میکنند و درعوض امکان جابهجایی را به خود این رادیوتلسکوپهای کوچکتر میدهند (تا به این وسیله بتوان بنا با نیاز، رزولوشن یا شدت سیگنال را افزایش داد؛ هرچند که در این روش نمیتوان همزمان این دو مؤلفه را افزایش داد). همینگونه «ارائهتلسکوپ»ها را برای تقویت امواج نور مرئی هم میتوان طراحی کرد و به کار بست، اما با صرف هزینهای بسیار بیشتر و بهرهوریای نسبتا پایینتر (مثلا تلسکوپهای نور مرئی و دوقلوی کِک در هاوایی، یا تلسکوپهای چهارقلوی VLT در صحرای آتاکامای شیلی، عملا دو «ارائهتلسکوپ» در نور مرئیاند)، اما چنین روشی رهیافت بسیار پرطرفدارتری در امواج کمانرژیتر (اعم از امواج رادیویی) بهشمار میرود. بزرگترین ارائهتلسکوپ رادیویی جهان، موسوم به ارائه VLA (مخفف «ارائه بسیار بزرگ»)، مجموعهای از 27 رادیوتلسکوپ متحرک با قطر بشقاب 25 متر است که به شکل حرف Y در محدودهای به قطر حداکثر 42 کیلومتر، روی ریل مستقر شدهاند. رزولوشن این ارائه، از دودهم تا چهارهزارم ثانیه قوس متغیر است (معادل تشخیص عوارضی به قطر چهار متر در سطح ماه). دومین رهیافت مهندسان برای عبور از محدودیتهای ساخت رادیوتلسکوپهای بزرگ و متحرک، ساخت بشقابهای غیرمتحرک و تکیه بر چرخش زمین بهعنوان مکانیسم جابهجایی میدان دید این تلسکوپهاست. در این روش، سطح یک گودال غولآسا را با صفحات بازتابنده میپوشانند و سپس با آویزانکردن گیرنده در محل کانون این حفره، با روشی شبیه به جابهجایی دوربینهای عنکبوتی در استادیومهای ورزشی، به تلسکوپ امکان جابهجایی بسیار اندک میدان دیدش را میدهند. بارزترین نمونه از این رادیوتلسکوپهای غولآسای غیرمتحرک، رادیوتلسکوپ آرسیبو در حومه شهری به همین نام، واقع در کشور پورتوریکو است. این تلسکوپ که فرایند ساخت آن در سال 1962 به اتمام رسید، از مجموعا 38 هزار و 778 صفحه آلومینیومی مستطیلیشکل (به ابعاد یک در دو متر) که سطحی کروی به قطر 305 متر را پوشاندهاند، تشکیل شده است و گیرنده آن نیز از طریق سه کابل متصل به دو دکل 81 متری و یک دکل 111 متری در اطراف حفره، در نقطه کانون حفره آویزان شده است. طراحی منحصربهفرد رادیوتلسکوپهایی از این دست، طبیعتا محدودیتهایی را در اهداف علمیشان هم بهدنبال خواهد داشت؛ چراکه میدان دیدشان فقط در اطراف بالاترین نقطه آسمان (موسوم به نقطه سمتالرأس) متمرکز است و فقط با ضرباهنگ چرخش زمین نیز جابهجا میشود. اما در عین چنین محدودیتهایی، اینگونه تلسکوپها گزینههای خوبی برای مساحی بُرشهای تصادفی از آسمان، بهویژه بهمنظور کسب دادههای خام و دقیقی که میتوانند حاوی نشانههایی احتمالی از هوش فرازمینی باشند، بهشمار میروند. و حال، چندروزی میشود که آخرین قطعه از جورچین چهارهزارو 450 تایی صفحات بازتابنده تلسکوپ 500متری FAST در جای خود قرار گرفته تا فرایند تکمیل بزرگترین رادیوتلسکوپ تکبشقابی جهان به اتمام برسد. این رادیوتلسکوپ در حومه شهر کدو، واقع در رشتهکوه دائودانگ در استان گوئیژوی چین شده است و محیط کوهستانی پیرامون آن، شرایط ایدهآلی را برای دفع امواج مزاحمِ پیرامون فراهم کرده است. طرح تلسکوپ FAST در سال 1994 ارائه شد و 14 سال بعد هم به تصویب کمیسیون توسعه و اصلاح ملی چین رسید تا فرایند ساخت آن در سال 2011 آغاز شود. به اینمنظور، لازم بود تا روستایی 65نفره تخلیه شود و جمعیتی 9هزارو 110 نفره از ساکنان شعاع پنج کیلومتری تلسکوپ هم (به منظور پیشگیری از بروز نویزهای رادیویی) به سکونتگاهی دیگر نقلمکان کنند. این مهم، با پرداخت غرامتی 10 هزار یوانی (معادل 1500 دلار آمریکا) به هر خانوار، علاوه بر تأمین مسکنشان، محقق شد. ساخت تلسکوپ FAST، مجموعا 1/5 میلیارد یوان (معادل 180 میلیون دلار آمریکا) هزینه در پی داشت و قرار است که پس از اتمام فاز آزمایشی آن، عملیات خود را در سپتامبر سال میلادی جاری آغاز کند. این تلسکوپ، رصدهای دو سال اول خود را به اهداف اخترشناسان چینی اختصاص خواهد داد و سپس وقت آن در اختیار اخترشناسان بینالمللی هم قرار خواهد گرفت. تخمین زده میشود که چنانچه بتوان روزی نشانههای هوش فرازمینی را در امواج رادیویی یافت، تلسکوپ FAST از توانی معادل پنج تا 10 برابر بزرگترین رادیوتلسکوپهای کنونی برای تحقق این رؤیا برخوردار باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.