گفتوگو با ارفع اطرائی
مسئولان گرفتارتر از این حرفها هستند
بهنام موحدان، ب-پندار: آنری ماسه، شرقشناس بزرگ فرانسوی، درباره هنر موسیقی ایرانی و پژواک چهارمضرابهای سنتور ایرانی چنین مینویسد: «موسیقی ایرانی همانطور که منشأ موسیقی مشرقزمین است، باید روزی موجب افتخار ایران باشد و این همان روزی است که موسیقی ایرانی جایگزین موسیقی عالَم شود. ایرانیها به جای تقلید از موسیقی فرنگی باید همت کنند که امثال «حبیب سماعی» را به جهانیان معرفی کنند و این نوای جانبخش را به گوش عالمیان برسانند». شاید بیحکمت نباشد که انتشار این گفتوگو با نخستین بانوی مدرس سنتور کشور بانو «ارفع اطرائی»، همزمان شده با سالروز درگذشت نابغه سنتور ایران «حبیب سماعی» که من او را شاعر سنتور جهان مینامم؛ همانطور که جهانیان شوپن را شاعر پیانو نامیدهاند. اطرائی ازآندست استادانی است که با نگاهی موشکافانه و تئوریک، به شرح و تفسیر نغمهها و ملودیهای موسیقی ایرانی میپردازد. بیش از یک سال است که متأسفانه با بیماری سرطان دست و پنجه نرم میکند و به دلیل کفایتنداشتن برخی پزشکان ایرانی و رفتارهای غیرمسئولانه عدهای از رؤسا و کارمندان بیمارستانهای تهران که در چند سال اخیر مسبب بروز حوادث تلخی در کشور شدهاند و خود ایشان هم قبل از عزیمت به آمریکا از این بابت صدمات جبرانناپذیری را متحمل شدند، هماکنون در آمریکا تحت نظر پزشکان غیرایرانی به سر میبرند. با او درباره آخرین وضعیت جسمانیاش و نیز وضعیت آشفته موسیقی ملی و ساز سنتور گفتوگو کردیم.
خانم اطرائی، روند درمان شما در چه مرحلهای است و وضعیت جسمانی شما در چه شرایطی قرار دارد؟ بعد از شرایط سختی که در بیمارستان طوس تهران تجربه کردم و با رفتار غیرمسئولانه و غیرحرفهای پزشکان آنجا که با وقتکُشی و انجام آزمایشهای نامربوط، داشتند حقیقتا من را به کشتن میدادند؛ درحالحاضر پس از چندین مرحله شیمیدرمانی و چند عمل جراحی، تقریبا بهبود نسبی خودم را به دست آوردهام و وضعیت عمومیام رضایتبخش است؛ اما الان عوارض شیمیدرمانیها گریبانگیرم شده است و تحت نظر پزشکان مشغول درمان آن هستم. شما مدتی طولانی است که از سرزمین مادریتان دور هستید، چه احساسی دارید از این دوری اجباری و در حقیقت تحمیلی؟ خیلی دلتنگ و ناراحت هستم. من در ایران زاده شدم، با آداب و رسوم اصیلی بزرگ شدم و تمام زندگیام در ایران است. این برای من خیلی سخت است که بعد از 75 سال زندگی در وطنم، حالا دور از همه تعلقات خاطرم در کشوری دیگر به سر میبرم؛ اما وقتی یادم میآید که دکترهای ایران با من چه کردند، خیلی خوشحالم که الان اینجا هستم؛ چون اگر در تهران میماندم، ميمردم! از شما میخواهم کاملا بنویسید که در تهران با من چه کردند؛ تومور سرطانی داشتم که خیلی هم سریع داشت در بدن من رشد میکرد، دکترهای تهران با تشخیص کاملا غلط دائما میگفتند که چیزی نیست و فقط یک غده عفونی معمولی است! تا جایی که توانستند بدن من را با انواع آنتیبیوتیکها ضعیف کردند! یک روند درمانی مسئلهدار و کاملا فرسایشی که به خاطر آن مجبور شدم چند بیمارستان عوض کنم؛ یعنی من واقعا در تهران، یک زن تنها، خیلی زجر کشیدم، خیلی داستان برای من درست کردند، واقعا همه چیز در تهران غیرمسئولانه بود. با توجه به اینکه مقامات و مسئولان از بیماری شما مطلع بودند و میدانستند که شما یک سال هم هست که برای درمان خارج از کشور به سر میبرید، هیچ اقدام و تلاش مثبتی برای کمک به شما نکردند!؟ وزارت بهداشت، خانه موسیقی، معاونت هنری! هیچکدام!؟ نه...! ببینید، شما این را بنویسید، نظر من این است که مسئولان گرفتارتر از این حرفها هستند که به این جور مسائل برسند! یا شاید هم به اطلاعشان نمیرسد! (این دو جمله مرا حتما بنویسید) شاید هم کارهای مهمتری دارند! اصلا بود و نبود هنرمندان برایشان مهم نیست. این بیتوجهیها و بیمهریها من را خیلی دلآزرده و دلشکسته کرد. همین بیمحبتیهاست که تمام انگیزه و شوق کارکردن را از آدم میگیرد و هنرمندان را به انزوای ناخواسته میکشاند. منی که سالها، بیش از شش دهه مستمر کار کردم و زحمت کشیدم و مسئولیت چندین نسل از نوازندهها و دانشجویان این مملکت را بر عهده داشتم، انتظار داشتم توجه بیشتری به من کنند؛ اما ظاهرا آقایان مسائل و کارهای مهمتری دارند. برگردیم به زندگی حرفهای و هنری شما. شما تألیفات و آثار مکتوب ارزنده و برجستهای در حوزه تاریخ موسیقی و نیز شرححالنویسی استادان نامدار موسیقی ازجمله حبیب سماعی، مهدی ناظمی و فرامرز پایور داشتهاید؛ کتابهایی مانند: «معارف پایور»، «سنتور ناظمی» و «حبیب سماعی» و در حوزه تخصصی موسیقی «فرهنگ موسیقی ایرانی»، «سازشناسی ایرانی»، «12 مقام موسیقی ملی ایران» انگیزه و هدف شما از نگارش این آثار چه بود و چقدر برای آنها وقت گذاشتید؟ درباره زندگینامه [حبیب سماعی] به دلیل اینکه راجع به ایشان فقط دائما داستانسرایی میشد، همراه با حب و بغضهای فراوان و از طرف دیگر چون هیچ منبع موثق و قابلاعتماد دیگری در دسترس نبود و همچنین به دلیل اینکه دوستان و فامیل او از روی عشق و محبتی که به حبیب داشتند، درباره او با اغراق صحبت میکردند، من تا جایی که ممکن بود، مستندات را جمعآوری کردم و همانها را نوشتم، بدون اینکه نظر خودم را در کتاب اعمال کنم. یکی از اهداف من حفظ این تاریخ از دستبرد و تحریف افراد فرصتطلب و سودجو بود و این چیزی نبود که در یکی، دو ماه میسر شود، من سالها، حدود 30 سال به تحقیق و پژوهش پرداختم، تا اثری دقیق و منطبق بر واقعیات تاریخی ارائه کنم. برای این کار باید صحت و درستی مطالب مجلات و روزنامههای مختلف را از حدود 80 سال پیش که در آنها درباره استاد حبیب سماعی نوشته بودند، در همه ابعاد بررسی میکردم، باید کتابهای مختلف را دراینباره میخواندم، باید با افراد مختلف دیدار و ملاقات میکردم؛ در فهرستی که در انتهای کتاب ارائه کردم، به تکتک این نکات اشاره کردم. بهعنوان مثال من باید میگشتم تا همسر ایشان را پیدا کنم یا مدتها جستوجو کردم و توانستم دختر ایشان را که در آبادان یک پرستار بودند، پیدا و با او ملاقات و گفتوگو کنم و همینطور باید با اشخاص دیگری مانند آقای ناظمی و آقای عبدالرسولی (که از شاگردان برجسته ایشان بودند) دیدار و گفتوگو کنم که امروز همهشان از دنیا رفتهاند. همه اینها مستلزم صرف زمان و هزینه بسیار بود و برای زنی با سن و سال و شرایط من بسیار دشوار و پرمخاطره بود و دراینباره نقدهایی که به تألیفات من شده همگی در روزنامهها و مجلات مختلف موجود است. درباره [سنتور ناظمی] هم به استناد نقدها و یادداشتهایی که درباره این کتاب در روزنامهها و مجلات منتشر شده، این بهترین کار و جزء نخستینآثار و کتابهای شرححالنویسی بود که در زمان حیات آن استاد هنرمند نوشته شده و به انتشار رسیده و از او تجلیل کردهاند. کتاب [سازشناسی ایرانی] در حقیقت طرح درس آموزشی شامل معرفی کلیه سازهای ایرانی برای مقاطع تحصیلی هنرستان بود که از سوی معاونت آموزش هنرستان موسیقی وزارت ارشاد به من پیشنهاد شد که به همراه آقای محمدرضا درویشی این کتاب را منتشر کردیم. نوشتن بخش سازهای موسیقی دستگاهی با من بود و نوشتن بخش سازهای موسیقی نواحی با آقای درویشی. درباره کتاب [معارف پایور] باید بگويم این وظیفه من بود، وظیفه هر شاگرد ایشان است. من چون از دوران کودکی با استاد پایور در ارتباط بودم، مراحل کار ایشان را میدانستم و با روحیات و شیوه و سبک هنری ایشان و نیز خصوصیات اخلاقی و زندگی فردی و اجتماعی ایشان آشنا بودم، البته ناگفته نماند که پیشنهاد آقای درویشی هم مزید بر علت شد که در پایان مقدمه کتاب معارف پایور را هم ایشان نوشتند. در حقیقت نگارش این کتاب حاصل پیشنهاد و پیگیریهای مداوم ایشان بود، جا دارد همینجا از زحمات ایشان قدردانی کنیم. به نظر من به غیر از کتاب سرگذشت موسیقی ایران تألیف زندهیاد روحالله خالقی، کتاب آقای ساسان سپنتا و آثار شما و اخیرا کتابی از آقای مجید کیانی با محوریت استاد حبیب سماعی، کتاب دیگری در زمینه مشاهیر و تاریخ موسیقی ایران متأسفانه تألیف و منتشر نشده است و در حقیقت تنها منابع قابلاعتماد موجود در این حوزه همینها هستند. بله متأسفانه، البته این را باید مدنظر داشته باشید که نسلی از موسیقیدانان بزرگ ما که الان دیگر وجود ندارند، خاطراتی داشتند که خود آن کتاب باارزشی است و خیلی خوب شد که جمعآوری شد، اما متأسفانه نسل کنونی ما نسلی هستند که خاطره ندارند، «نسل حاضر، نسلی است که خاطره ندارد، تاریخ را نمیشناسد». چرا جوانان ما در عرصه هنر اینقدر سنتگریز و تجددزده هستند و هنوز سردرگماند!؟ چقدر اشتباه است که ما به این موضوع توجه نمیکنیم. ما هم باید طور دیگری فکر کنیم، دنیا اصلا چیز دیگری میخواهد، جور دیگری باید گذشته و تاریخ را نگه داشت، اگر ما بخواهیم همانطور سنتی فکر کنیم، در این صورت جوانها گریز و فرارشان بیشتر میشود، ما باید مطابق روز و زمانه به گذشته و تاریخمان در همه زمینهها از جمله موسیقی توجه کنیم. باید آگاهانه از سنتها گذر کنیم و به دنیای مدرن قدم بگذاریم و به استقبال پیشرفتهای جدید دنیای امروز برویم. ابتدا باید سنتهای خودمان را درک کنیم و تاریخ و فرهنگ خود را بشناسیم و بهمرور آن را با پیشرفتهای دنیای امروز همسو کنیم، نه اینکه به طور کامل سنتها و مفاهیم گذشته را کنار بگذاریم و تقلیدی کورکورانه داشته باشیم که اینها همه توجه و رسیدگی و وقت و هزینه معینی میخواهد. از نظر شما شاخصههای یک استاد چیست؟ ما به چه شخصی میتوانیم استاد بگوییم؟ از نظر من این مهم است که آن فرد نزد چه استادانی آموزشهای مقدماتی خود را گذرانده است، نزد چه کسانی درس خوانده، در کجا تحصیل کرده و چه دستاوردهایی داشته است. به چه تجربیاتی رسیده و چگونه؛ میزان سالهایی که در آن رشته وقت صرف کرده خیلی مهم است که حداقل باید 40 سال تجربه، آفرینش هنری و تحصیل علم و دانش باشد. طبیعتا خیلی تفاوت وجود دارد بین کسی که 10 سال است درس میدهد با کسی که 60 سال است تدریس میکند. از خصوصیات مهم یک استاد حقیقی تسلط به تاریخ و پیشینه و همینطور تئوری موسیقی است. یک هنرجوی خوب که خستگی را از تن شما در میآورد و موجب رضایت و اطمینان خاطر شما میشود، چه خصوصیاتی دارد؟ تا شاگردی رغبت استاد را به جانب خود جلب نکند و احترام حق استادی را حفظ نکند، نمیتواند از استاد انتظار انتقال رموز هنر را داشته باشد. فراگیری موسیقی بدون درک محضر استادی حقیقی، طریقی است نادرست، بنابراین باید در محضر استادی زانوی ادب بر زمین زند و راه و روش و پایبندی به اصول را فرابگیرد. نکته دیگر اینکه حرفشنوی داشته باشد و بخواهد واقعا در این کار بماند، چیزی را از معلم بگیرد که مایه کند نهاینکه فقط تقلید کند. دارای خلاقیت و نوآوری باشد، اصلا نباید مقلد باشد. چرا امروزه وقتی فیلم کنسرتهای استادان گذشته موسیقی را نگاه میکنیم، آن شعر و قطعه تا مدتها در ما اثر گذاشته و ما آن را با خود زمزمه میکنیم، اما کنسرت گروههای موسیقی الان چنین کیفیتی را ندارند و بلافاصله بعد از پایان کنسرت همهچیز از یاد آدم میرود! متأسفانه اکثر گروههای موسیقی گرفتار تظاهر و چهرهپردازی و صحنهآرایی هستند تا نغمهپردازی، موها و محاسن خود را بلند و افشان میکنند، با یک پیراهن سفید بلند روی سن ظاهر میشوند و اداواطوارهای عجیب درمیآورند! و این متأسفانه خواست مردم است، یعنی ببینید اگر الان شخصی مثل استاد پایور بود و مرتب و منظم مینشست و کارش را انجام میداد، دیگر طالبی نداشت! این مردم هستند که میخواهند طرف بیاید روی سن، کفشهایش را دربیاورد و پابرهنه و خیس عرق شود و این اداها را از خودش دربیاورد و مردم هم برایش کف و سوت بزنند! متأسفانه مردم جامعه امروز اینطور میخواهند، مردم ما عوض شدهاند، در حقیقت شنونده تغییر کرده است، اما هنر و هنرمند عوض نشده است. شما درحالیکه در کسوت استادی به شایستگی زندگی کردهاید، اما در هر محفل خصوصی و بزرگداشت و مراسمی که برای بزرگان تاریخ موسیقی ایران برگزار شده، همیشه خود را شاگرد این نامداران میدانید، این رسم کسوتشناسی و حرمتگذاری شما ریشه در چه آموزههایی دارد؟ ریشه در شخصیت همان انسانهایی که ما را بزرگ کردند و بهعنوان معلم، ما در کلاسهایشان شاگردی کردیم؛ استادانی مثل کلنل علینقی وزیری، روحالله خالقی، خادم میثاق، وزیریتبار، حسینعلی ملاح، نصرالله زرینپنجه و حسین صبا. ما در یک مقطعی در سالهای 36 تا 38 چند نفر از بهترین موزیسینهای بسیار مهممان از دنیا رفتند، مثل خانم قمرالملوک وزیری (که البته ایشان استاد هنرستان نبودند اما جایگاه بسیار مهمی در موسیقی ما داشتند)، آقای حسین صبا، ابوالحسنخان صبا، خادم میثاق و وزیریتبار و... و درست در همین سالها یک عده جوان تحصیلکرده مثل زندهیاد مصطفی کمال پورتراب، حسین دهلوی و پایور وارد هنرستان و جایگزین آنها شدند. درواقع ما شکل و هسته اولیه اخلاقی و اجتماعی خود را از آن قدیمیها گرفتیم. ما تحتتأثیر اخلاقیات و رفتارهای بزرگمنشانه این استادان گرانمایه قرار داشتیم و به آن عادت کردیم، بهتدریج با گذشت زمان به آنها انس گرفتیم و بعدها که وارد اجتماع شدیم، دیدیم که چقدر برای ما مفید بوده است. خانم اطرائی، قدری از استاد فرامرز پایور بگویید؟ از چگونگی آشنایی شما با ایشان و همکاریهای بعد از آن و همینطور نقشی که ایشان در زندگی شما داشتند؟ من تا کلاس یازدهم، تحت سرپرستی استاد حسین صبا مشغول فراگیری اصول مقدماتی سنتور و نواختن قطعات استاد حبیب سماعی بودم. سال آخر که ما میخواستیم دیپلم بگیریم، متأسفانه ایشان فوت کردند، بنابراین استاد پایور آمدند و جایگزین ایشان شدند. استاد پایور یک سبک و تکنیک جدیدی داشتند که در آن آنالیز گوشهها در کنار سرعت، از شاخصههای نوازندگی ایشان بود. این بود که ما از ایشان هم درسها و تأثیرات فراوان گرفتیم. آن سال که ما دیپلم گرفتیم، به نظر خودمان کافی نبود، بنابراین به کلاسهای آزاد استاد پایور نزد ایشان رفتیم. آقای پایور به دلیل هوش و ذکاوت و دانش بالای هنری و علم موسیقایی فوقالعادهشان، کاستیها و نیازها و خوب و بد کار ما را تشخیص میدادند، ما را در گروههای مختلف به کار میگرفتند و در آن گروهها خود استاد پایور سنتور میزدند، در نتیجه من باید سنتور باس مینواختم و این در تکامل و غنای دانش موسیقایی و نوازندگی من نقش بسیار مهم و تعیینکنندهای داشت. این بود که من اجرا با انواع سنتور را نزد ایشان فراگرفتم و در اجرای تکنیکها و اصول نوازندگی از ایشان بهرههای فراوان بردم. من همیشه گفتهام؛ «باید یکصدسال بگذرد و چند نسل از پی هم بیاید تا بفهمیم پایور چه کسی بود و برای موسیقی این سرزمین چه کرد». چه زمانی به ایران برمیگردید؟ تا پایان تابستان به ایران برمیگردم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.