بازگشت «حمید امجد» به تئاتر
سانسور غیررسمی هم اثر را ویران میکند
شرق: در نشست مطبوعاتی نمایش «سه خواهر و دیگران»، حمید امجد از دوری 12سالهاش از صحنه تئاتر و دلایل بازگشت دوبارهاش به عرصه کارگردانی تئاتر گفت. نشست خبری نمایش «سه خواهر و دیگران» با حضور حمید امجد، کارگردان، سعیده آبشناسان، تهیهکننده، امیر اثباتی، طراح صحنه، رضا مرتضوی، آهنگساز و افشین هاشمی، ریحانه سلامت، معصومه رحمانی، رامین سیاردشتی، علیرضا ناصحی، داریوش موفق، محسن حسینی، پیام امیرعبداللهیان، بهنوش بختیاری و جمشید جهانزاده، از بازیگران این اثر نمایشی، در سالن کنفرانس تئاتر شهر برگزار شد. در این نشست از حمید امجد درباره موضوع این نمایشنامه سؤال شد و او توضیح داد: کتاب چاپشده نمایشنامه «سه خواهر و دیگران» برخلاف دیگر نمایشنامههای من مقدمهای هم دارد که در آن درباره تجربه خاص تاریخی و زیباشناختی این متن توضیحاتی دادهام، پس در اینجا فقط به اختصار میگویم که در این نمایشنامه آخرین سالهای زندگی آنتوان چخوف و حالوهوای او هنگام نوشتن آخرین نمایشنامههای بلندش روایت میشود، در ترکیب با آنچه مینویسد، آنچه در ذهن دارد و اتفاقات گاه تراژیک و گاه خندهآوری که در همسایگیاش رخ میدهد. این کارگردان تئاتر ادامه داد: در کارهای قبلی من هم گرایشی به تاریخ و ادبیات، هرکدام بهمنزله متن و رابطه بینامتنیت میان آنها وجود داشته و گهگاه درباره چهرههای مهم تاریخ درام نیز نوشتهام و در هر کدام از آمیختن تکهها و عناصری از روایتهای مختلف، بهسوی ساختن کلیت یکپارچه یک متن با ساختار خاص خودش حرکت کردهام. این متن هم با ترکیب چندپاره از زندگی و آثار چخوف و آنچه در پیرامون و در ذهن او جاری است شکل گرفته است. در این نمایش البته ما فقط به جهان عینی و ذهنی روسیه پایان قرن 19 نمیپردازیم بلکه تلاش شده این پارهمتنها با چیزهایی همراه شود که ما و تاریخ و مسائل و دنیای امروزمان را با او خویشاوند میکند. از جمله این عناصر، بارقهای از سنت نمایش ایرانی و شخصیت «فیروز» است که دلیل و منطق حضورش در محیط روسیه آن روزگار در نمایش تعریف و تحلیل میشود و البته معادلی هم برای دلقک شاهلیر است که در نمایش میبینیم چه ارتباطی با دنیای چخوف مییابد. یعنی در این نمایش شما صرفا با چخوف مواجه نمیشوید، بلکه آمیزهای از زندگی و چند اثر او با آثاری از شکسپیر، تاریخ و شخصیتهایی از نمایش ایرانی و مسائلی از زندگی امروزیمان میبینید؛ امید من و همکارانم این است که این ترکیب ساختمان یکپارچهای بسازد که تماشاگران، قبل از هر چیز و بینیاز از آشنایی با چخوف و آثارش، در درجه اول از آن لذت ببرند؛ و خب بله، برای تماشاگر آشنا با چخوف یا شکسپیر، لذت مضاعفی هم داشته باشد. امجد درباره همکاری با امیر اثباتی توضیح داد: همکاری من با آقای اثباتی حدود دو دهه است که در تئاتر و سینما ادامه داشته و ایشان از جمله کسانیاند که من از لحظه نوشتن هر نمایشنامه و فیلمنامه در ذهن دارم و به خاطر حضور و توانایی و دانش و تجربه اوست که خیلی از جنبههای بصری و فکر نمایشیام ممکن میشود، همانطور که از لحظه نوشتن به چند بازیگر، مثل افشین هاشمی و ظرفیت و قابلیتهای آنها در اجرای نقشهای دشوار و سنگین و پیچیده فکر میکنم و اگر نبودند خیلی از نقشها یا نمایشنامهها را نمینوشتم. این همکاران همیشه ذخیرههای ذهنی من بودهاند و حضورشان از اولین لحظه که فکر نمایش یا فیلمی به ذهنم میآید، پشتوانه عملیشدن آن است. حمید امجد در پاسخ به دلیل خداحافظی سام قریبیان از این نمایش گفت: از آغاز تمرین این نمایش، بازیگران خوب متعددی آزمایش شدند و برخی تا مدتی در تمرینها هم حضور داشتند اما بعد به دلیل مشغلههای حرفهای متعددشان، یا اشکال در تنظیم وقت، یا منطبقنبودن نوع آموزهها و تجربهها و سلیقههای قبلیشان با این تجربه خاص، نهایتا به این نتیجه رسیدیم که همکاریمان را در تجربههای بعدی ادامه دهیم. این اتفاقی است که عملا در مورد بیش از 10 نفر از بازیگران رخ داد و جای تکتکشان در اجرا خالی است و البته میان آنها دو نفر مدتی بیش از بقیه با گروه همراه بودند؛ آقای قریبیان و خانم بهناز جعفری. جای هردو در این نمایش خالی است و امیدوارم بهزودی همکاری تازهای را با آنها شروع کنیم. حمید امجد در ادامه با اشاره به نقش گروه در شکلگیری این نمایش خاطرنشان کرد: یکایک همکارانم درواقع سهم حیاتی و کلیدی در این نمایش داشتند، هم بازیگران و عوامل پشت صحنه و هم بهویژه تهیهکنندهمان خانم آبشناسان که بدون هیچ حمایت مادی دولتی برای تئاتر سرمایهگذاری کرده است. این اولین تجربه ایشان در تولید تئاتر است؛ میهمانی تازه که از لحظه ورود، در نقش میزبان هم دارد به تئاتر خدمت میکند. ایشان از آغاز هم به من گفتند انگیزهشان برای حمایت از تئاتر فرهنگی است نه کسب سود و این را تا اینجا در عمل هم نشان دادهاند. امیدوارم نتیجه نهایی، ایشان را در تئاتر ماندگار کند. این کارگردان درباره دلیل دوری 12 سالهاش از عرصه اجرای تئاتر گفت: کنارهگیری من از کارگردانی تئاتر دلایل گوناگونی داشت که بحثش مفصل است. کار هنری تعریفی دارد و اگر مجموعه عوامل و مؤلفههای مؤثر در شکلگیری اثر هنری به وحدتی یکپارچه در چارچوب مقاصد سازنده اثر برسند، میشود گفت خلق هنری دارد رخ میدهد. اما اگر هرکدام از اجزا، ساز جداگانه بزنند یا اثر را زیر سلطه بگیرند، یا ساختارهای مختلف عینی و ذهنی بر فرایند خلق اثر سایه بیندازند، دیگر با آن چیزی مواجه نیستیم که من میتوانم اثر هنری یا مثلا تئاتر بنامم. مشکل فقط سانسور رسمی نیست، انواع سانسورهای غیررسمی هم میتوانند ساختمان اثر را ویران کنند؛ از سانسورهای عینیای که سلطه مناسبات نظارتی یا اقتصادی اعمال میکنند، تا سانسورهای ذهنی همکارانی که با تنبلی مدام از تو بخواهند سخت نگیری و با سهلانگاری از خیلی چیزها بگذری، یا بیسوادی بازیگرانی فرضی که بخواهند رهایشان کنی تا جملاتشان را غلط بگویند و هرکدام هرجور خوش دارند یا از سریال دیشب و مد روز امسال و گپهای توی کافه تأثیر گرفتهاند بازی کنند. همه اینها انواع ابتذالند؛ ابتذال فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و ... که از هر سو اثر را تقلیل و تقلیل و باز تقلیل میدهند. بله، من به این ساختارهای پیدا و ناپیدا و سانسورهای خودآگاه و ناخودآگاه معترض بودم و هستم و وقتی میدیدم فقط درصد ناچیزی از آنچه با نام من بر صحنه میآید، حاصل خواسته من است، ترجیح دادم از اجرای تئاتر کناره بگیرم و اجازه اجرای نوشتههایم را به دیگران هم ندهم. حالا هم با این امید به اجرا برگشتهام که گفتههای همه آنها که میگفتند شرایط کار تغییر کرده است درست باشد. در پایان اگر باز هم درصد رضایت و نارضایتی از حاصل کارم را بسنجم و راضی نباشم، طبعا بهتر خواهم دید مزاحم اوقات خودم و دیگران نشوم. از امجد درباره استفاده از چهرههایی چون بهنوش بختیاری در میان بازیگرانش سؤال شد و او جواب داد: من هرگز بازیگری را صرفا به خاطر اسم و شهرتش به کار دعوت نکردهام. در خانم بختیاری هم قابلیت و توانایی ایفای نقششان وجود داشت و برای همین به کار دعوت شدند. بسیاری از بازیگران نمایشهای قبلی من امروز ستارههای سینما و تلویزیون هستند، اما من آنها را قبل از شهرت و به دلیل تواناییشان دعوت کرده بودم و همچنانکه در منطق من، حتی هیچ جمله یا هیچ عنصری در کار تککارکردی نیست، همکارانم را هم براساس وجوه مختلف شخصیت و قابلیتهایشان انتخاب میکنم؛ اگر، هم توانمند باشند و هم محبوب، چه بهتر! هرکدام از بازیگران این نمایش نیز، از جمله بهنوش بختیاری، پر از خلاقیت و قابلیتند و اگر فکر میکنید من ایشان را براساس تیپهای تلویزیونی یا سینمایی میشناسم، بد نیست بگویم با او اولینبار سر کلاس فلسفه هنر مدرن آقای بابک احمدی آشنا شدم. روز اولی هم که درباره این نمایش با او حرف زدم، گفت که میخواهم نقش جدی و واقعی یا حتی تلخ بازی کنم، برایم مهم است که آثار تازه و مهارتهای تازه را تجربه کنم. نمایش «سه خواهر و دیگران» از یکشنبه سوم مرداد در تالار اصلی تئاتر شهر روی صحنه خواهد رفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.