انفعال و ناتوانی نهادهای مسئول
پیمان متین. پزشک و انسانشناس
نظام بهداشتی و سلامت جوامع انسانی برپایه رابطه پزشکـ بیمار شکل گرفته است. زیرا هرگونه پارامتر بر این نظام و بر این رابطه دوسویه تأثیر متقابل میگذارد. من بارها گفتهام که تنشهای پیشآمده در روزهای اخیر و حتی در گذشته، بههیچروی عجیب و دور از انتظار نبوده و به عبور از سنت به مدرنیسم و پستمدرنیسم بازمیگردد. عبور از این مسیر مسلما چالشهای زیادی را به همراه دارد و هریک از طرفین این رابطه در قبال آن وظایف و مسئولیتهایی دارند که باید به آنها عمل کنند؛ چه پزشک، چه بیمار و چه نهادهای ناظر بر نظام بهداشت و سلامت. تقریبا در همه جای دنیا روند پیشرفت پزشکی نوین در کلیات مشابه یکدیگر است و آنچه امروز شاهد آن هستیم، کمی پیشتر در دهههای 70 و 80 میلادی در غرب تجربه شد. شناخت و تحلیل بسیاری از وقایع امروز در واکاوی رابطه «سایکودرامیک» پزشک و بیمار در هر یک از دورههای سنتی، مدرن و پستمدرن امکانپذیر خواهد شد. دوران سنتی در نظام پزشکی سنتی نگاه کلگرای جالینوسی (رازوی، سینایی...) بر کل پزشکی حاکم بود و پزشکان به دو دسته «طبیبان حکیم» و «درمانگران حرفهای محلی» تقسیم میشدند. پزشکان دسته اول جایگاهی مقدس و پدرسالارانه داشتند. دسته دوم افرادی ورزیده بودند که مهارتهای ویژه داشتند و ازجمله آنها شکستهبندها، ماماهای محلی، دلاکها و کحالها بودند. معمولا ارتباط پزشک و بیمار شامل شرح حال بدون معاینه فیزیکی و عاری از هرگونه نگرش یا بصیرتی از امری به نام «تشخیص افتراقی» بود. درمان هم عمدتا بر تجربه و ورزیدگی شخصی استوار بود. آنچه مسلم است پزشکان آن دوران از نظر اجتماعی و سطح زندگی، همسطح با اقشار عادی جامعه و گاه حتی پایینتر از نُرم اجتماع میزیستهاند و معمولا فعالیت و خدمات آنها جنبه انتفاعی نداشته است. دوران مدرن پس از نزدیک به دو هزار سال آزمون و خطای طب سنتی و ناتوانی و کفایتنداشتن آن در تشخیص و درمان بیماریها و رخدادن فجایع بهداشتی و مرگومیر گسترده، دنیای پزشکی از درون نیازمند تحول و دگردیسی شد و گام به دوران مدرن نهاد که اساس آن نیز بهکارگیری پاتوفیزیولوژی در قرن نوزدهم بود. همزمان سه حادثه باعث شد تا علوم نوین به کالبد پزشکی تزریق شود. یکی معاینه فیزیکی که طبابت را هم علمی کرد و هم هنری. واقعه دوم دانش پاتولوژیکال آناتومی بود که تشخیص دقیقتر بیماریها و بهخصوص علت مرگ را میسر میکرد. کشف میکروسکوپ به تکمیل دانش پاتولوژی انجامید که در کنار دادههای بالینی، دقت تشخیص بیماریها را توسط پزشک دوچندان میکرد. اینجا بود که تصویر پزشک از یک طبیب یا حکیم به یک «دانشمند» تغییر یافت. زیرا پزشک تا حد قابلقبولی قدرت تشخیص صحیح بیماری و پیشبینی عواقب آن را به دست آورد. سومین اتفاق، نظریه موسوم به «جِرم» بود که در اواخر قرن نوزدهم پدید آمد و پایانی بود بر نظریههای غیرعلمی نظیر چشمزخم و جادو و نیروهای اهریمنی و ... گرفتن شرح حال برپایه روش آناتومیکی ـ بالینی در شناخت مسیر بیماری بسیار اهمیت یافت. معاینه فیزیکی بیمار در درجه اول اهمیت قرار گرفت و برای نخستینبار «تشخیصهای افتراقی» در پزشکی مطرح شد. بهتدریج تمرکز پزشکان در ارتباط با بیماران بر درمان و کیفیت و سرعت آن قرار گرفت که این امر تأثیرات روانشناختی مهمی بر ارتباط پزشک- بیمار گذاشت. ازجمله کمرنگشدن شعار «درمان بیمار به عنوان یک انسان» و بیتوجهی به ویژگیهای شخصیتی و اجتماعی او. آنچه برای بیمار مهم بود، ذکر سرگذشتش به صورت تمام و کمال برای درمانگرش بود و توجه پزشک به داستان طولانی او از نظر روانشناختی، بخشی از آلام وی را تسکین میداد. دوران پستمدرن شروع دوره پستمدرن همراه با پیشرفتهای پرشتاب تکنولوژی پزشکی و دارویی بود. توفیق پزشکی در درمان سریع و مناسب، مزایای روانشناختی ارتباط دوسویه پزشک ـ بیمار را به حاشیه راند. پزشک علامت و نشانهها را میدید و تکنولوژی آزمایشگاهی و عکسبرداری در تشخیص سریع و دقیق علت بیماری، معاینه فیزیکی و حتی شرح حال طولانی را به عقب راند. پس تعامل پزشک و بیمار به حداقل رسید. دوره پستمدرن دوران حکمرانی بیوشیمی و فارماکولوژی و توفیقهای روزافزون آنها در امر درمان و ارتقای سطح بهداشت بود و در این دوره بود که دانشجویان پزشکی به عنوان «دانشمندان مینیاتوری» تعریف شدند تا صرفا یک پزشک. بهتدریج از دهه 50 میلادی نسل جدید پزشکان به شکلی فوقعلمی تربیت شدند و ماحصل آن تقریبا قطع کامل رابطه حسی پزشک ـ بیمار بود. این زنگ خطر باعث شد نظام آموزشی و بهداشتی برای آموزش علوم اجتماعی به دانشجویان پزشکی و آشنایی آنها با فرهنگ و جامعه اقدام کند. همانطور که گفتم، جداشدن پزشک از بیمار پدیدهای عادی در روند پیشرفت دنیای پزشکی بود تا جایی که پزشکان را از منزلگاه «خدایان سفیدپوش» به جایی رساند که بیماران در برابرشان جبههگیری کردند. در ایالات متحده بین سالهای 1975 تا 1985 شکایت از پزشکان تا دو برابر افزایش یافت. در پنج سال از 1976 تا 1981، شکایت از متخصصان زنان و زایمان به سه برابر قبل از آن رسید. طبق آمار، در اواسط دهه 80، دوسوم بیماران آمریکایی به دلیل بیتوجهی پزشکان به آنها، پزشک یا درمانگاه خود را برای یافتن جا یا فردی بهتر در امر درمان تغییر دادند. تمایل به استفاده از پزشک خانواده به عنوان نخستین مأخذ درمانی و اطلاعرسانی از 46 درصد در سال 1984 به 21 درصد در 1989 تقلیل یافت. در نظرسنجی سال 1989 گالوپ، 26 درصد بیماران اعلام کردند که اعتمادشان به پزشکان نسبت به 10 سال قبل کمتر شده و باز 26 درصد از آنها معتقد بودند پزشکان پولکی شدهاند. همین عوامل علت رویکرد دوباره بیماران به انواع طبابتهای جایگزین شد که غالبا پایه و مایه علمی ندارند و نتایج آنها صرفا برپایه گزارش و حکایت است تا آمارهای کمی و کیفی. در دوره پستمدرن این فقط بیماران نبودند که از شکست رابطه پزشک و بیمار آسیب میدیدند، بلکه نظام بهداشتی و پزشکی نیز صدمه دید. در سال 1989، 63 درصد پزشکان آمریکایی بر این باور بودند که کنترل آنها بر درمان بیمارانشان کاهش یافته است. در همان سال از هر 10 پزشک، چهار نفر اعلام کردند که از انتخاب رشته پزشکی پشیماناند. در سالهای 1978 تا 1987، آمار استقبال دانشجویان از رشته پزشکی 23 درصد کاهش نشان میداد. ما نیز امروز شاهد تمامی اتفاقات فوق در جامعه خودمان هستیم. اما پرسش این است که متولی بسامانکردن امور کیست؟ مردم بدن و سلامت خود را قربانیشده میبینند و پیشداوری، قضاوتهای نادرست و منفعلبودن در روند درمان، رابطه آنها با پزشکی را بیشتر به چالش کشیده است. پزشکان هم، همچنان در مسیر پیشرفت این علم پرشتاب، مجبور به پیروی از ساختار و چارچوب علمی دانش خود هستند. رابطه پزشک ـ بیمار یک رابطه عرضه و تقاضاست. به تقاضای بیماران باید توجه نشان داد (حتی اگر در بسیاری موارد بیربط و دستوپاگیر باشد)، اما تنظیم و مدیریت این مهم با کیست؟ پزشک تا کجا مجاز و مقدور است تا جور آموزش بیماران را نیز بکشد و بیمار از کجا باید بیاموزد که نقش و جایگاهش در سیاست حرفهای درمان و سلامت کجاست؟ پاسخگویی و مسئولیت همه این پرسشها به متولیان سیاستهای بهداشتی و سلامت کشور باز میگردد. آنچه در یکی، دو دهه اخیر اعتماد دوباره مردم را به نظام پزشکی در غرب بازگرداند، مداخله مستقیم نهادهای سیاستگذار و برنامهریزان آموزشی در امر بهداشت و درمان برای اطلاعرسانی صحیح به مردم و بالابردن سطح دانش و خواستههای معقول آنها از جامعه پزشکی بود و از سوی دیگر در برنامههای درسی و آموزشی پزشکان و دانشجویان پزشکی، در ارتباط با شناخت بیشتر و عمیقتر اجتماع و فرهنگ حاکم بر آن، مباحثی گنجانده شد. اما متأسفانه آنچه امروز در کشورمان شاهد آن هستیم، خاموشی و انفعال ناشی از ناتوانی نهادهای مسئول در اداره، اصلاح و تغییر الگوهای رفتاری و پنداشتهای غلط است که بیتردید عواقبی ناخوشایند برای نظام بهداشت و سلامت جامعه در پی خواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.