واکنش به مطلب «قطع رابطه با اسرائیل به دستور مصدق»
فریدون مجلسی . تحلیلگر روابط بینالملل
با توجه به انشای بسیار مفصل صفحه هفت روزنامه شرق چهارشنبه 16 تیر 1395 زیر عنوان «قطع رابطه با اسرائیل به دستور مصدق»، شاید این تذکر لازم باشد دولت ایران در زمان مرحوم مصدق رابطهای با اسرائیل نداشت که به دستور ایشان قطع شود! نسبتدادن اقداماتی هیجانانگیز برای جلب عواطف مردم به چهرهای که شهرت، احترام و اهمیت خود را از رهبری برنامه ملیکردن نفت ایران کسب کرده است، نه فقط کمکی به تعالی مقام او نمیکند، بلکه احراز نادرستبودن مسائل انتسابی موجب سستشدن اعتماد خوانندگان به حقایق مربوط به مثبتترین عملکرد تاریخی آن شادروان نیز میشود. نسبتدادن افسانههای عوامانهای مانند نشستن و برنخاستن مصدق برجای نماینده انگلیس در دادگاه لاهه، یا تلاش برای جلب ترحم به ایشان با اخبار جعلی نظیر درماندگی در پرداخت هزینههای نگاهداری دختر بیمارشان در آسایشگاهی در سوئیس و اکنون تلاش برای جلب حمایت با برانگیختن عواطف با عنوانکردن موضوع قطع رابطه با اسرائیل به دستور مصدق. اگر آن انشای مفصل را بازخوانی کنید ملاحظه میشود که به حواشی بسیاری پرداختهاند، بیآنکه چگونگی قطع رابطه ایران و اسرائیل را در آن مقطع تشریح کنند. در آغاز آن گزارش آمده است: «٢٧ سال پیش از پیروزی انقلاب اسلامی بود که دکتر محمد مصدق در جریان مبارزات ضداستعماری خود، به سوی تقویت رابطه با کشورهای عربی رفت و در ١٦ تیرماه ١٣٣٠ با فراخواندن نمایندگان ایران از تلآویو، روابط سیاسی و دیپلماتیک خود را با اسرائیل قطع کرد». بله مصدق خواهان روابط نزدیکتر با اعراب بود اما گزاره، مطلع و مبنای ادعایی گزارش مزبور، نادرست و مغالطهآمیز است. ایران زمان مصدق و پیش از آن رابطه سیاسی با اسرائیل نداشت که ایشان آن را «در جریان مبارزات ضداستعماری خود» قطع کند یا نکند. «ایران در تلآویو نمایندگی یا نمایندهای نداشت» که او را فرابخواند یا نخواند! برای نوشتن یک گزارش جدی حاکی از کشفی شگفتآور، حداقلش این است که نویسنده بررسی کند و بگوید رابطه سیاسی در چه زمانی برقرار شد و نام نماینده اعزامشده و احضارشده چه بوده است؟ سپس به «بهرسمیتشناختن این رژیم در دولت ساعد» «در قالب طرح دوفاکتو» اشاره کردهاند که درست نیست. در زمان تشکیل اسرائیل، توافق اصلی میان متفقین غربی و شرقی یعنی شوروی و سایر اعضای دائمی شورای امنیت انجام شده بود و دولتهای ترکیه و ایران (در دولت ساعد) به طرح عضویت آن هویت تازه، رأی مثبت دادند که با توجه به رعایت حق همسایگی تاریخی و نزدیکیهای فرهنگی و اعتقادی با اعراب کار درستی نبود، گرچه تأثیری در نتیجه رأیگیری هم نداشت. داستان در این حد درست است. داستان در حد دیگری هم درست است و آن اینکه آژانس یهود در آن زمان تسهیلاتی برای مهاجرت یهودیان اسفاردین (یهودیان شرقی از کشورهای عربی و همچنین ایران) فراهم میکرد و آن دولتها و ازجمله دولت ایران ممانعتی با مهاجرت صدهاهزار یهودی غالبا فقیر نکردند. اما طبیعتا مردم کشورهای منطقه و ایران به دلایل مذهبی و فرهنگی حامی حقوق فلسطینیها بودند. مسئله شناسایی دوفاکتو، درواقع یعنی «نپذیرفتن رسمیت یک دولت!»، اما قبول اینکه چنان فَکت و واقعیتی عجالتا در جایی پدید آمده است! شناسایی دوفَاکتو اسرائیل هم مربوط به بعد از زمان مصدق و در زمان اوج گرفتن خصومت دوجانبه ناصر و محمدرضاشاه، همراه با نامگذاری جعلی خلیج فارس بود و تازه در آن زمان هم روابطی زیر نام نمایندگی ایران در سوئیس یا برن 2 و نمایندگی اسرائیل در پوشش مؤسسهای غیردیپلماتیک بود. بههرحال ارتباطی با مصدق و موضوع فریبنده قطع رابطه پیدا نمیکند. اینکه مرقوم داشتهاند: «گفته میشود که محمد ساعد با دریافت ۴۰۰هزار دلار رشوه، مصوبه هیأت وزیران را گرفت!» باید گفت وقتی محققی در روزنامهای جدی کار تحقیقی میکند باید بنویسد رشوه از چه کسی، چه کشوری، بابت چه کاری و به چه استنادی پرداخت شده است. وقتی رأی ترکیه و ایران تأثیری در عضویت اسرائیل در سازمان ملل نداشته و رابطهای هم برقرار نشده، دیگر رشوه برای چه؟ اگر ساعد و دولتش کارگزار انگلیس و بیگانه بودهاند که دیگر نیازی به رشوه نبوده! دستوری میدادند و خلاص. ضمنا باید اندکی هم توجه به گنجایش اتهام داشت. در «پایگاه خبری بولتن نیوز» آمده است: «طبق آمار، مجموع تولید نفت ایران بین سالهای 1290 تا 1332 معادل 2.3 میلیارد بشکه بود که فروش هر بشکه 23 سنت، درآمد 500میلیون دلاری را در 40 سال برای کشور در پی داشته است». ملاحظه میکنید چه کسی معادل یک درصد درآمد نفت سالانه ایران را به یک نفر رشوه داده است؟ که چه چیزی به دست آورد؟ ماجراهای سخنرانی رزمآرا در باره اهمیت نظامی ارتش اسرائیل هم ربطی به برقراری روابط و برهمزدن آن توسط مصدق ندارد. مشروط کردن کمکهای اصل 4 ترومن به شناسایی اسرائیل هم فقط ادعای ناسنجیده است. اصل 4 ترومن، برنامهاش کمک به توسعه اجتماعی و روستایی بود و مرحوم مصدق هم آن را تأیید میکرد و حتی یکی از ساختمانهای خود را، واقع در همسایگی خانه شخصی، به دفتر مرکزی اصل 4 اجاره داده بودند. استقبال مردم قاهره از مصدق و آن ماجراها و حمایت ایشان از حقوق فلسطینیها هم درست، اما ربطی به فسخ روابط ادعایی با اسرائیل ندارد. تعطیلی کنسولگری ایران در بیتالمقدس هم صرفا بهدلیل صرفهجویی در آن شرایط عسرت بود و ربطی به شناسایی یا قطع رابطه با اسرائیل ندارد. کنسولگری ایران در فلسطین از سالها قبل از تشکیل رژیم اسرائیل وجود داشته و بعد هم بیتالمقدس در قلمرو تحت اداره اردن قرار گرفت. بخش شرق بیتالمقدس جزء بخش متصرفی اسرائیل نبود. لذا خدمات آن کنسولگری به امان منتقل شد! خوب است دوستان عزیز توجه داشته باشند ملیکردن نفت ایران به نام مصدق ثبت شده است و نیازی به بازارگرمیهای دیگر ندارد!
توضیح «شرق»: ضمن احترام به نظر آقای فریدون مجلسی، لازم است به مستندات استفاده شده در گزارش یادشده اشاره کنیم. نخستین انتقاد مطرح درباره برقراری روابط ایران و اسرائیل در دوران دکتر مصدق است و آنطور که در گزارش مذکور نیز آمده است، ایران در دولت ساعد، رژیم صهیونیستی را به صورت دوفاکتو شناسایی کرد و مصدق در 16 تیر 1330 آن شناسایی را پس گرفت. این را علیرضا ازغندی در کتاب روابط خارجی ایران (۱۳۲۰-۱۳۵۷) نوشته است. در همین کتاب آمده است که ایران بعد از شناسایی به شیوه دوفاکتو در اورشلیم کنسولگری دایر کرد. درباره اینکه نمایندگان ایران در تلآویو چه کسانی بودند و چه زمانی فراخوانده شدند نیز میتوان به استناد گزارشی با عنوان «نمایندگان دیپلماتیک حکومت پهلوی در اسرائیل» که در پایگاه جامع تاریخ معاصر ایران منتشر شده است؛ گفت: «پس از اعلام رسمیت اسرائیل از سوی سازمان ملل متحد و چند ماه قبل از شناسایی دوفاکتوی آن رژیم توسط ایران، یعنی در اواخر سال 1328ش عباس صیقل به نمایندگی ویژه دولت ایران به اسرائیل رفت و تا تیرماه سال 1330 که نمایندگی ایران در اسرائیل برچیده شد، در آن سمت باقی بود. چنانچه قبلا نیز ذکر آن رفت، دولت دکتر مصدق نمایندگی ایران در اسرائیل را تعطیل کرد ولی شناسایی دوفاکتو لغو نشد و دلیل تعطیلی نمایندگی نیز مشکلات مالی اعلام شد». انتقاد دیگر به گزارش مذکور به موضوع رشوهگرفتن ساعد و اینکه چه کسی مبلغ مورد اشاره را پرداخت کرده، مربوط میشود. آنطور که ویلیام شوکراس در کتاب آخرین سفر شاه (ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی) نوشته است «اسرائیل شناسایی دو فاکتوی خود را با پرداخت رشوه قابل توجهی به محمد ساعد نخستوزیر وقت ایران به دست آورد. مذاکرات را از جانب اسرائیل یک آمریکایی که هنوز در پروندههای مربوطه (در اسناد بایگانی اسرائیل) فقط «آدم» شناخته میشود و با موساد همکاری داشته است رهبری میکرد. او ضمنا یک تاجر ایرانی را میشناخت که با نخستوزیر دوست و شریک تجاری بود. از طریق این شخص نخستوزیر مطالبه 400 هزار دلار کرد تا موافقت هیأت وزیران را جلب و شاه را متقاعد کند که شناسایی دو فاکتوی اسرائیل خدمت به منافع ملی ایران است».گفتنی است در گزارش نامبرده ادعا نشده است که رابطه با اسرائیل یکی از شروط اجرای اصل 4 ترومن بوده است بلکه گفته شده است، شاه در سفر به آمریکا دریافت که برقراری رابطه با اسرائیل به بهبود رابطه با آمریکا و بیشتر بهرهبردن از منافع حاصل از طرح اصل 4 ترومن خواهد انجامید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.