اتحادیه اروپا اصلاحناپذیر است
هنگامیکه حزب سیریزا در ژانویه 2015 برنده انتخابات یونان شد، استاتیس کووالاکیس عضو کمیته مرکزی حزب بود. اما پس از آن در میان کسانی بود که تصمیم به جدایی از نخستوزیر آلکسیس سیپراس گرفتند و مبلغ ترک منطقه یورو و جدایی کامل از نهادهای اتحادیه اروپا توسط یونان شدند. او در لندن زندگی و تدریس میکند و در گفتوگوی زیر به بیان تحلیلش از عواقب همهپرسی بریتانیا میپردازد. برداشت شما از رأی به خروج بریتانیا چیست؟ اولین چیزی که باید به آن توجه کرد این است که اتحادیه اروپا تمام همهپرسیهای ناظر به پیشنهادهایی که از اتحادیه اروپا صادر میشود یا مورد نظر سران اتحادیه اروپاست را باخته است. مدافعان بیقید و شرط برنامه اروپایی باید از خودشان دلیل این امر را بپرسند. اما این اولین باری است که سؤال باقیماندن یا جدا شدن به طور مستقیم مطرح شده است. و به نظر من این واقعیت که یکی از سه کشور بزرگ اروپا تصمیم به جدایی از اتحادیه اروپا گرفته نشانی است از پایان برنامه اروپایی فعلی. این نتیجه قطعا بیانگر چیزی است که ما از پیش میدانستیم، اینکه این برنامهای است ساختهشده توسط نخبگان و برای آنها و فاقد هرگونه پشتیبانی مردمی. خب پس شما خوشحالید؟ البته. قطعا خطر این است که این نه گفتن به اتحادیه اروپا توسط نیروهای دستراستی یا بیگانههراس ربوده شود، همانطوریکه کارزار همهپرسی بریتانیا نشان داد. اما به عقیده من میتواند فرصتی هم برای نیروهای مترقی برای نبرد علیه اروپایی مستبد و نولیبرال - یعنی همین اتحادیه اروپای موجود- باشد. به نظر من نیروهای ضدنولیبرالیسم و چپ در سایر کشورهای اروپایی میتوانند نمود بیشتری نسبت به بریتانیا داشته باشند. این حقیقت دارد که صدای چپ بریتانیا در حمایت از خروج به سختی شنیده میشد و شکافی بین رهبرانش از یکسو و نیروهای اصلی سیاسی چپ و اتحادیهها و پایگاهش یعنی طبقه کارگر و مردمی وجود داشت، پایگاهی که اکثریتش دست رد به سینه اتحادیه اروپا زدند. طبقه کارگر شاهد شکافی بود بین نمایندگان مجلسش و دمودستگاه حزبی و بخش وسیعی از رأیدهندگانش. سازماندهندگان و اعضایش دوپاره شدند. علاوه بر این رهبر کنونیاش جرمی کوربین درواقع نسبت به اتحادیه اروپا موضعی بسیار خصمانه دارد، اما با توجه به روابط درونی دمودستگاه حزبی و پارلمانی حزب کارگر مجبور شد برای باقیماندن تبلیغ کند. در فوریه 2015 وقتی من هنوز عضو کمیته مرکزی حزب سیریزا بودم، در تظاهراتی بزرگ در ساختمان کنگره اتحادیههای صنفی لندن شرکت کردم که به مناسبت پیروزی حزبمان در یونان برگزار شده بود. جرمی کوربین که آنوقت کسی فکرش را نمیکرد رهبر حزب کارگر شود در حاشیه گردهمایی آمد تا با من صحبت کند. او گفت «آیا شما نقشه جایگزینی دارید؟ اتحادیه اروپا شما را خرد خواهد کرد و از حمله به نظام بانکیتان شروع خواهد کرد». او از شوکی که بهعنوان یک فعال سیاسی جوان به او پس از پیروزی حزب کارگر با برنامهای رادیکال در انتخابات 1974 وارد شده بود گفت. نظام بانکی بریتانیا فورا مورد حمله قرار گرفت و بریتانیا را مجبور کرد در عوض برقرار کردن سیاستهای ریاضتی دست به دامن بانک جهانی برای وام شود. او از من میخواست به او اطمینان دهم برنامه جایگزینی داریم. من در رهبری حزب سیریزا در اقلیت بودم بنابراین تنها به او میتوانستم بگویم که باید با سیپراس صحبت کند و سعی کند قانعش کند. این داستان نشان میدهد که او هیچ توهمی نسبت به اتحادیه اروپا ندارد. فقط قضیه این است که دمودستگاه حزب کارگر و نمایندگانش شدیدا با او خصومت دارند. و حالا هم او را به دلیل کمکاری در کارزار باقیماندن در اتحادیه اروپا سرزنش میکنند. همان رسانههایی که دعوت به رأی به ماندن میکردند خواستار اخراج او هستند، با وجود اینکه خروج از اتحادیه اروپا رأی آورد، آن هم به دلیل اینکه او به اندازه کافی تلاش نکرد. آیا با این نتایج شگفتزده شدید؟ نه. چیزی که در خلال این کارزار برای من شگفتآور بود حس آشناپنداری بود. من این شانس را داشتم که در خلال همهپرسی قانون اساسی اروپا در سال 2005 در فرانسه زندگی کنم، در خلال همهپرسی برنامه ریاضتی یونکر در سال گذشته در یونان باشم و هنگام رأیگیری امسال در بریتانیا. در هر کدام از این مناسبتها کسانی که مدافع اتحادیه اروپا بودند کمتروکمتر به گفتمان مثبت روی آورده و درنهایت دستبهدامن استدلالهایی شدند که بنایش بر ترس و وحشت بود، با برجسته کردن تمام بلایایی که اگر مردم انگلیس اشتباه رأی دهند برسر بریتانیا آوار خواهد شد. مثل همیشه شوبله و یونکر تهدید کردند و حتی اوباما هم نقشش را با تشریح اینکه خروج بریتانیا چه فاجعهای خواهد بود، بازی کرد. در فرانسه ما خیلی بر روی این واقعیت که کارزار مدافع خروج توسط چهرههای ناخوشایندی هدايت میشود تأکید کردیم- که البته ناخوشایند هم هستند- از بوریس جانسون گرفته تا نایجل فراژ. اما رسانهها به این واقعیت کمتر پرداختند که کارزار «باقیماندن» توسط جمعی از دولتمردان از خودراضی حمایت میشود - در خط مقدمش هم شهرداری از خودراضی لندن- و نفس همین امر هم باعث شد که رأی مردمی به سمت طرد ماندن در اتحادیه متمایل شود. آیا هنوز فکر میکنید امکان بازسازی بنیان دموکراتیک اروپا وجود داشته باشد؟ خواستهای که بسیاری از مردم پس از همهپرسی خروج بریتانیا دنبالش هستند. نیروهای چپ بهطور فزایندهای متوجه میشوند که با زیادکردن کارکردهای دموکراتیک نمیتوان مسیر اتحادیه اروپا را به سمت ترقی اصلاح کرد، چون معماریاش طوری طراحی شده که اصلاحپذیر نیست. همهچیز قفل و حبس شده- و با توجه به تجربه من از تدریس در دپارتمان مطالعات اروپایی، میتوانم این اطمینان را به شما دهم که همکاران متخصص من از این امر آگاهند که اتحادیه اروپا بنا نشده تا بر مبنای دموکراسی پارلمانی کار کند، [شیوهای] که همیشه از وسوسههای «پوپولیستیاش» میترسد. ازاینرو رأی بریتانیاییها فرصتی است که همه کسانیکه به برنامه جایگزین فکر میکنند و کسانیکه میدانند چاره واقعی کار نیازمند جدایی از اتحادیه اروپاست، باید از آن استفاده کنند. از ژان لوک ملانشن در فرانسه تا اسکار لافونتین و زهرا واگنکنشت در آلمان، جناح چپ پودوموس یا کسانیکه سال گذشته سیریزا را ترک کردند: همه این نیروهای مترقی و ضد نولیبرالیسم، اگر نمیخواهند به طور جدی توسط ملیگرایان و بیگانههراسان دستِراستی که سوار موج خشم مردمی میشوند مجازات شوند، باید قدر این فرصت را بدانند. اما نیروهای چپی که در یونان از سیپراس بریدند گویی رمقی ندارند... . مطالعه اخیر مرکز تحقیقات پیو بر روی [پدیده] طرفداری از اتحادیه اروپا- که پیمایشی بر روی طیف وسیعی از جمعیت اروپا بود- نشان داد که بیش از 71 درصد از مردم یونان دیگر پذیرای اتحادیه اروپا نیستند و یکسومشان خواهان خروج از منطقه یورو هستند. مطمئنا عرصه سیاست در یونان به بنبست خورده و در پی تسلیمشدن سیپراس در تابستان گذشته حسی قوی از شکست و بیروحیهگی در جریان است. اما شاهدیم تحرکاتی از سوی جناح چپ سیریزا در حال پا گرفتن است، خواه این حرکات از سوی اتحادیه مردمی باشد خواه جنبشی که توسط زویی کونستاناپولو آغاز شد. ما در عصر آرایش مجدد مهم نیروها در مقیاسی اروپایی هستیم یا با رادیکالشدن جناح چپ و انترناسیولیست مواجهیم یا جناح راست و بیگانههراس. اگر چپی که میگوید دشمن نولیبرالیسم است به تکرار شعارهایی درباب «اروپا برای همه» و «اصلاح نهادهای اروپایی» ادامه دهد صرفا کارکرد خودش را از دست نمیدهد بلکه به کلی از صفحه روزگار محو خواهد شد. آیا شیوهای که در تابستان گذشته با یونان برخورد شد تأثیری در آرای بریتانیاییها داشت؟ نایجل فراژ، رهبر حزب ملیگرا و بیگانههراس یوکیپ، در سخنانی در پارلمان اروپایی اتحادیه اروپا را به این متهم کرد که به شیوهای دیکتاتورمآبانه با یونان برخورد میکند. حرفهایی زد که همه چپهای بریتانیا و اروپا باید میزدند. همهپرسی بریتانیا صرفا نشانی تازه از دست رد زدن به سینه اتحادیه اروپاست. رأیدهندگان متوجه شدند که مثلا مسئله نخبگان طرفدار اتحادیه اروپایی که با تحقیر به اقشار مردم و نفس مفهوم حاکمیت مردمی نگاه میکنند، در قلب مشکل سیاست مبتنی بر نمایندگی قرار دارد. برنامه اروپایی به صورت منفعلانه تحمل میشد درحالیکه از نظر وضعیت اقتصادی به نظر سیال میآمد، اما وقتیکه اوضاع اقتصادی رو به وخامت گذاشت و تنگپوش (لباس مخصوص دیوانگان) سیاستهای ریاضتی تحتنظارت خردهگیرانه و به دستور مدیران اتحادیه اروپا از همهسو سفت و سخت شد، برنامه اروپایی از هم پاشید. شکاف بین رأی بریتانیاییها قابل توجه است. اینجا با دو کشور مختلف طرفیم. حباب شهر [لندن] و جنوب شرقی در مقابل کشوری دیگر- که اصلا دربارهاش حرف نمیزنیم، چون ترجیح میدهیم درباره لندن چند فرهنگی و مد روز حرف بزنیم. پیش از اینکه در لندن تدریس کنم در دانشگاهی در شهری نزدیک بیرمنگام، ولورهامپتون کار میکردم. فاصله زیادی بین این دو شهر بود. مرکز شهر مخروبه شده بود. در انگلیس که انقلاب صنعتی از آن آغاز شده بود، همه حس میکردند رها شدهاند و محتوم به مرگ اجتماعی و سیاسیاند. حزب کارگر همه جمعیت را به حال خود رها کرده و عرصه را برای احزابی مثل یوکیپ باز گذاشته بود. این وضعی تناقضآمیز است چون در حالیکه حزب ملی فرانسه همیشه موفق به گرفتن ژست و استفاده از کلماتی بود که میشد «لحنی عامهپسند» به حزب بدهد، حزب یوکیپ انگلیس درآغاز تجسم همه چیزهایی بود که طبقه کارگر انگلیس همیشه مسخره میکردند: پیرها، کلیسای انگلیس، سنتگرا، مرتجع، صددرصد سفیدپوستهای طبقه متوسط... خلاصه اینکه، محافظهکاری پدر بزرگ. ببین چه خشم و احساس به حال خود رهاشدهای وجود دارد که چنین حزبی موفق شده تا رأی طبقه متوسط را جذب کند. موضع شما نسبت به چشمانداز همهپرسی برای عضو تازه اتحادیه اروپا در سایر کشورهای اروپایی چیست؟ اتحادیه اروپا اصلاحپذیر نیست و به عقیده من هیچ راهحلی به جز منحل کردنش وجود ندارد. بازسازی واقعی مجدد بنیان اروپا به معنی خردکردن قفس آهنی سیاستهای ریاضتی تحمیلی و نولیبرالیسم اقتدارگرا خواهد بود. بنابراین باید به بازی همهپرسی دست بزنیم، درحالیکه همزمان جلوی نیروهای بیگانههراس و ملیگرای دستِراستی را برای برتری یافتن و انحراف طغیان مردم، بگیریم. چپ خیلی کند بوده. اما بدون جدا شدن از اتحادیه اروپا نمیتواند به تغییر مناسبات قدرت درون دستگاه فکر کند، مخصوصا قدرتی که شکل گرفته تا مانع هرگونه واگرایی [از اتحادیه اروپا] شود و مواجه با بولدوزری میشود که هماکنون میبینیم در حال خردکردن یونان است. منبع: ورسو
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.