|

پس‌لرزه‌های خروج انگلستان از اتحادیه اروپا

فاجعه علمی در انتظار جامعه علمی بریتانیا

مهدی دستورانی

1 چندی پیش، بیش از نیمی از شهروندان انگلستان به خروج انگلستان از اتحادیه اروپا رأی دادند. مردم انگلستان در همه‌پرسی 23 ژوئن (سوم تیر) به اتمام عضویت 43ساله این کشور در اتحادیه اروپا رأی دادند. خروج انگلستان از اتحادیه اروپا، پیامدهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بسیاری برای این کشور، شهروندان آن و همچنین جامعه جهانی دارد، اما در کنار همه اینها، نباید از تأثیرهای این تصمیم بر وضعیت علمی و پژوهشی این کشور غافل بود. 2 پیش از این رأی‌گیری، تعدادی از دانشمندان با انتشار نامه‌ای سرگشاده، نسبت به پسامدهای نامطلوب این تصمیم بر پژوهش‌ها و تحقیقات علمی و دانشگاهی هشدار داده بودند. این گروه از دانشمندان برجسته بریتانیا از کمپین ادامه عضویت در اتحادیه اروپا حمایت کردند و هشدار دادند ترک اتحادیه اروپا به تحقیقات علمی آسیب وارد خواهد کرد. 13 دانشمند برنده جایزه نوبل، ازجمله «جان گوردون»، «پیتر هیگز» و «پل نرس» در نامه‌ای به دیلی‌تلگراف اعلام کردند اتحادیه اروپا به دانشمندان اجازه می‌دهد تا آزادانه نقل مکان کنند و با دیگر دانشمندان همکاری نزدیکی داشته باشند، ولی در صورت خروج بریتانیا، این امکان از دست خواهد رفت. دانشمندان بریتانیایی تأکید کردند: «منابع مالی اتحادیه اروپا نیز در صورت خروج بریتانیا از این اتحادیه، قطع خواهد شد. خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا، موجب کاهش منابع مالی لازم در بخش تحقیقات علمی خواهد شد و دولت‌های بعدی بریتانیا بودجه تحقیقاتی کمتری نسبت به میانگین کشورهای عضو سازمان توسعه و همکاری اقتصادی و کشورهای اتحادیه اروپا خواهند داشت». به گزارش بی‌بی‌سی، اعضاي این گروه، ازجمله «پیتر هیگز» برنده انگلیسی جایزه نوبل سال 2013 و ارائه‌دهنده نظریه ذره بنیادی «بوزن هیگز»، پیش‌بینی کردند فقدان منابع مالی اتحادیه اروپا، تحقیقات علمی انگلیس را در معرض خطر قرار خواهد داد. این گروه مدعی شده است انگلیس در درون اتحادیه اروپا، به هدایت بزرگ‌ترین نیروگاه علمی جهان کمک می‌کند. آنان در نامه خود همچنین اعلام کرده‌اند که «مسائل علمی باید یکی از موضوع‌های اصلی و محوری مباحث اتحادیه اروپا باشد، زیرا یکی از عوامل بسیار مهم و تأثیرگذار سلامت، نوآوری و رشد اقتصادی است». در این نامه همچنین آمده است: «اتحادیه اروپا مجموعه‌ای متشکل از انبوهی از تجارب و تخصص‌هاست و یک‌پنجم از محققان جهان به صورت آزادانه در مرزهای این منطقه تردد دارند. تصمیمات اتحادیه اروپا درباره خط‌مشی علمی، تأمین منابع مالی و چارچوب‌های مقرراتی تأثیرگذار روی مباحث علمی تحت نفوذ دانشمندان انگلیسی، گرفته می‌شوند. انگلیس به منابع مالی و دانشمندان دسترسی دارد و بیشتر از همه ما دارای نفوذ علمی در جهان است». «مارتین ایوانز»، محقق سلول‌های بنیادی و «آندرو گایم» فیزیک‌دان هلندی، که به دلیل تحقیقاتش درباره خواص لایه‌های بسیار نازک کربن موسوم به گرافین، موفق به کسب جایزه نوبل شد، از امضاکنندگان این نامه است. این نامه هم‌زمان با درخواست نمایندگان پارلمان انگلیس از وزیران برای تدوین طرح‌های احتیاطی به‌منظور حفاظت از بخش علمی انگلیس در صورت رأی به خروج این کشور از اتحادیه در همه‌پرسی 23 ژوئن (سوم تیر) تهیه شده بود. 3 کمیته علوم و فناوری مجلس عوام انگلیس به‌تازگی اعلام کرده بود این کشور از دسترسی به بودجه تحقیقاتی اتحادیه اروپا، منافع بسیاری کسب می‌کند و اگر از اتحادیه اروپا خارج شود، باید به دنبال منابع مالی دیگری باشد. این کمیته خاطرنشان کرد سوئیس نیز پس از اعمال تحریم‌های اتحادیه اروپا در واکنش به رأی محدودکردن تردد آزاد، از دسترسی به برنامه‌های تأمین مالی علمی منع شد. «نیکلا بلاک‌وود»، رئیس کمیته علوم و فناوری مجلس عوام انگلیس، گفت: «با توجه به این امر، دولت باید به تحلیل و ارزیابی خطر تأثیر رأی به خروج در منابع مالی تحقیقات علمی و همکاری‌های بین‌المللی بپردازد». این کمیته که اعضای آن را حامیان هر دو طیف ماندن یا خروج انگلیس تشکیل می‌دهند، اعلام کردند عضویت انگلیس در اتحادیه اروپا هم، به نفع بخش تحقیقات علمی این کشور است و هم هزینه‌هایی در پی دارد. «استیون هاوکینگ»، فیزیک‌دان نظری و کیهان‌شناس انگلیسی، هشدار داده برگزیت «فاجعه‌ای» علمی برای این کشور خواهد بود. گفتنی است چندی پیش مجله معتبر «نیچر» نظرسنجی جامعی را با حضور حدود دو‌هزار دانشمند در سراسر بریتانیا انجام داد که نزدیک به 83 درصد آنها خواستار باقی‌ماندن این کشور در اتحادیه اروپا بودند و می‌گفتند ادامه حضور در اتحادیه، به نفع جامعه علمی است. مهم‌ترین نگرانی‌ای که دراین‌باره مطرح می‌شود، این است که با خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا، به بنیه علمی و بودجه تحقیقاتی این کشور لطمه شدیدی وارد شود. بسیاری از کارشناسان خروج انگلستان از اتحادیه را «فاجعه‌ای برای جامعه علمی بریتانیا» توصیف کردند. 4 پروفسور «آنگس داگلیش»، استاد دانشگاه لندن و سخنگوی گروه «دانشمندان برای بریتانیا»، مخالف این دیدگاه است. وی می‌گوید: «ما مخالف جمع کثیری هستیم که احساس می‌کنند خروج انگلیس از اتحادیه اروپا، فاجعه‌ای در زمینه همکاری و تأمین مالی تحقیقات علمی ما خواهد بود و ما کلا این دیدگاه را رد می‌کنیم». یکی از سخنگویان کمپین خروج انگلیس از اتحادیه اروپا، در این زمینه می‌گوید: «یکی از بزرگ‌ترین نگرانی‌های ما این است که پول سرمایه‌گذاری در دانشگاه‌ها و زمین‌های کشاورزی ما از بروکسل تأمین می‌شود، اما چیزی به نام پول اتحادیه اروپا وجود ندارد و درواقع مالیات‌پردازان انگلیسی آن را تأمین می‌کنند. خروج انگلیس از اتحادیه اروپا بخشی از وعده‌های «دیوید کامرون»، نخست‌وزیر انگلیس، بود و اکنون که مردم با شرکت در یک همه‌پرسی به این خروج رأی داده‌اند، این کشور نیازمند بازتعریف سازوکارهای اقتصادی و روابط تجاری خود با اتحادیه اروپاست. 5 انتظار می‌رود با خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا، جامعه آکادمیک این کشور با مشکلات علمی و فناوری چشمگیری مواجه شود. با خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا، جامعه آکادمیک این کشور نسبت به ظهور شکل جدیدی از نگرانی در قالب فرار مغزها هشدار دادند که می‌تواند خسارت‌های زیادی به دانشگاه‌ها و جامعه علمی بزرگ این کشور وارد کند. پروفسور «سیمن وسلی»، رئیس بخش روان‌پزشکی «رویال کالج» و مدیر بخش روان‌شناسی «کینگز کالج لندن»، دراین‌باره می‌گوید: «نگرانی جدی درباره تصمیم مهاجرت چهره‌های نخبه علمی کشورهای عضو اتحادیه اروپا از انگلیس وجود دارد. برای مثال، 23 درصد از پژوهشگران دانشگاه کمبریج انگلیس از کشورهای عضو اتحادیه اروپا هستند». وی درادامه می‌افزاید: «مسئله خروج بریتانیا و تبعات علمی آن موجب ناامیدی و دلسردشدن جامعه علمی این کشور در سال‌های آینده می‌شود». همچنین دیگر دانشمندان انگلیسی بر این باور هستند که انگلیس در سال‌های آینده باید سخت تلاش کند تا در جامعه علمی جهان دچار انزوا نشود. دیگر چهره‌های نخبه انگلیسی نیز معتقد هستند جامعه علمی انگلیس دچار چالش‌های جدی‌ای خواهد شد و دولت انگلیس به‌عنوان یک راه‌حل، باید به دانشمندان و دانشجویان کشورهای عضو اتحادیه اروپا اطمینان دهد می‌توانند تا مدت‌های طولانی در این کشور به فعالیت‌های پژوهشی خود ادامه دهند، ضمن اینکه انگلستان را به مقصدی برای نخبه‌های علمی تبدیل کنند. گفتنی است انگلیس چهار درصد از چهره‌های برتر علمی جهان را از کشورهای مختلف در خود جای داده که 16 درصد از پراستنادترین مقالات علمی جهان را این محققان تولید می‌کنند. البته انگلیس در اجرای پروژه‌های تحقیقاتی خود، بودجه کلانی را از اتحادیه اروپا دریافت می‌کند که با خروج این کشور در دو سال آینده، دیگر امیدی برای دریافت چنین بودجه‌ای وجود ندارد. 6 نگرانی دیگر مرتبط با برگزیت این است که درهای باز، تاکنون بیشترین منفعت را برای جامعه علمی انگلیس داشته است. عضویت در اتحادیه اروپا امکان اقامت اتباع هر کشور اروپایی را در سایر کشورهای این قاره ممکن می‌کند و درنتیجه، مؤسسات تحقیقاتی انگلیس 15 درصد کارکنان خود را از کشورهای اتحادیه اروپا جذب کرده‌اند. به‌همین‌دلیل هرگونه اختلال در تبادل آزادانه افراد و ایده‌ها میان انگلیس و جامعه بین‌المللی، ازجمله اروپا می‌تواند آسیب جدی‌ای به حوزه علمی این کشور وارد کند، به‌طوری‌که دیگر نمی‌تواند میزبان نوآوری‌ها، پروژه‌ها و تلاش‌های بلندپروازانه علمی باشد. هرچند خروج انگلیس از اتحادیه اروپا در روندی طولانی و پیچیده دوسال طول مي‌كشد، اما باید توجه داشت درنهایت این روند، احتمالا به محدودیت‌های شدید در زمینه مهاجرت منجر می‌شود. محققان می‌گویند یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها آن است که فرصت‌های جذب و استخدام نیروهای علمی از دست می‌رود. علاوه بر این، گرچه تعاملات علمی کلان همچون فعالیت در فضای اروپا و رصدخانه جنوب اروپا، نیازمند عضویت در اتحادیه اروپا نیست، اما لازم است این سازمان‌ها دانشمندان خارجی را استخدام کنند که این استخدام‌ها با مهاجرت آزادانه میان کشورهای عضو اتحادیه اروپا، آسان‌تر می‌شود. 7 در پی خارج‌شدن انگلیس از اتحادیه اروپا، سهام شرکت‌های فناوری این کشور به‌شدت کاهش یافت و شاخص سهام صد شرکت به ارزش 120‌میلیارد پوند کاهش یافت. شرکت‌های فناوری و مخابرات انگلیس نیز دستخوش این تغییرات شدند و حال آنها دست‌کمی از سایر شرکت‌ها ندارد. درهمین‌حال سهام شرکت «BT» با روند نزولی 9.73 درصدی روبه‌رو شد، سهام «ودافون» 3.35 درصد و «تاک‌تاک» نیز بیش از 12 درصد کاهش یافت. «Capita» که هفته پیش شرکت «تراست مارک» را به ارزش 57‌ میلیون دلار خریداری کرده بود، با کاهش 11.65درصدی روبه‌رو شد و شاخص «سافت‌کت» هم 13.65 درصد پایین آمد. همچنین شاخص سهام دو شرکت «Sage» و «Micro Focus» هرکدام به ترتیب 3.11 درصد و 7.70 درصد روند نزولی به خود گرفت. البته تنها شرکتی که در انگلیس دستخوش تغییرات جدی در شاخص سهام خود در بورس «فوتسی» نشد، «ARM» بود که فقط 0.39 درصد کاهش را تجربه کرد. همچنین خروج انگلیس از اتحادیه اروپا به معنی آن خواهد بود که قوانین محافظت از داده‌های عمومی اتحادیه اروپا (GDPR) دیگر در مورد انگلیس اعمال نخواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.