از ائتلافهای انتخاباتی تا آرای بزنگاهی
مجلس دهمیها به تعهدات فراکسیونی پایبند میمانند؟
فرزانه آئینی
پارلمان داریم، حزب هم داریم؛ آن هم بیش از 230 حزب شناسنامهدار که از وزارت کشور مجوز فعالیت دارند، اما حزبی که فراگیر و قوی باشد نداریم. حزبی که برنامههای مدونآن همواره محل نقد و ارزیابی کارشناسان و منتقدان باشد، رقیبان بدانند برنامه و اهدافش چیست؟ کنش سیاسی، اجتماعی و حتی اقتصادیاش پیشبینیپذیر باشد، نداریم. حزبی که در فصل انتخابات فهرست بدهد و کاندیداهایش را روانه میدان کند و بداند و مطمئن باشد با ورود آنها به پارلمان برنامه و نقشه راه حزب تا کجا پیش میرود نداریم، حزبی نداریم که نمایندهاش در مجلس ملزم به پاسخگویی به آن باشد و نظارت موشکافانه آن را بر عملکرد نمایندگیاش حس کند. همین میشود که در روزگار رقابتهای انتخاباتی، اگر مردم به فهرستهای ائتلافی راست یا چپ لبخند زدند و پای صندوقهای رأی رفتند، آنها که مردمیترند پیروز میدان میشوند و بر کرسیهای مجلس مینشینند؛ نمایندگانی برخاسته از ائتلاف که بیشترشان هم سابقه کار حزبی، سازمانی و حتی گروهی ندارند و به دلیل برخی اشتراکات فکری با یکی از دو جناح مطرح سیاسی کشور به توافق رسیدهاند و زیر پرچم ائتلافشان راهی بهارستان شدهاند. در بهارستان به تبع ائتلافهای انتخاباتی هم فراکسیونهایی شکل میدهند و شعارهایی داده میشود، اما اهرمی برای نظارت رفتار فراکسیونی یا حزبی وجود ندارد. نتیجه هم این میشود که نماینده میماند و سوگند نمایندگیاش، وجدان اخلاقی، تعهدات منطقهایاش- حوزه انتخابیه - و اهداف ملیاش که با استناد به آنها تصمیم میگیرد؛ گاه رأی فراکسیونی میدهد، گاه شخصی تصمیم میگیرد و گاه هم به نفع مردم حوزه انتخابیهاش از برخی بایدها و نبایدها چشمپوشی میکند. دراینمیان آنچه همواره آسیب دیده و میبیند رأی مردمی است که به پرچمهای سیاسی انتخاباتی اعتماد کردند و پای صندوقهای رأی رفتهاند. رویگردانی به سبب نادیدهگرفتن شعارها و وعدههای انتخابی احزاب و ائتلافهای شکلگرفته انتخاباتی فصول دیگر انتخابات است که تجربه برگزاری 10 دوره انتخابات بهارستان، این را بهخوبی به سیاستمداران تفهیم کرده است. خرداد امسال مجلس دهم آغاز به کار کرد و عمر تشکیل فراکسیونهای سیاسی- اجتماعی در آن باز هم افزایش یافت. علاوه بر مجلس اول که در آن یک فراکسیون اعلام موجودیت کرد، در مجلس پنجم به طور رسمی فراکسیون حزبالله تشکیل شد. در مجلس ششم هم مرزبندی فراکسیونی در دستور کار بهارستانیها قرار گرفت و فراکسیون جبهه دوم خرداد از آن زمان به مجلسهای بعدی با عناوین و دستور کارها و خاستگاههای مختلف به ودیعه رسید. فراکسیونهایی که اعضا و عنوان تأثیرگذاری داشتند، اما خیلی نقشآفرینی منسجمی نداشتند؛ چراکه همیشه نمایندگان بودند که تصمیمات شخصیشان را به تصمیمات فراکسیونی ترجیح میدادند و چشم بر تعهد گروهی و فراکسیونیشان میبستند. این چشمپوشیهای گروهی زماني عیانتر میشد که فراکسیون در اقلیت بود و رأی یک عضو هم تأثیرگذار بود و نقشآفرین. حالا نوبت مجلس دهم رسیده که در آغاز با دو فراکسیون رهروان ولایت و امید مرزبندیها سیاسیاش را آشکار کرده است. خبر خوش در این مجال، اما عرضاندام فراکسیون امید در نخستین روزهای آغاز به کار مجلس دهم است که نشان داد این فراکسیون از جنس و رنگ دیگری است؛ چنانکه در انتخابات هیأترئیسه موقت و دائم بهارستان نقش آفرید. 103 رأی به ریاست محمدرضا عارف، چهره شاخص اصلاحات و اعتدالیون به عنوان کاندیدا، رأي واقعي و متعهدانه فهرست اميد است. اين رأي منتخباني بود كه حتي با وجود اينكه (شايد برخي از آنها) مديريت لاريجاني را بر عارف ترجيح دادند، به تصميم فراكسيوني وفادار ماندند؛ چراكه چند روز بعد و در انتخابات هیأترئیسه دائم، بین رأي نايبرئيس اول كه نامزد فراكسيون اميد بود (مسعود پزشكيان) با رأي علي لاريجاني تنها ٢٤ رأی فاصله وجود داشت، ديگر اينكه فاصله آراي علي مطهري، نامزد فراكسيون اميد (١٣٢) با آرای نامزد فراكسيون اصولگرايان (١٣٦) تنها چهار رأي است؛ بنابراين میشود گفت مجلس دهم يك «مجلس فراكسيوني» خواهد بود و هيچ جرياني پيروز دائم آن نخواهد بود، مگر آنكه جريان مستقل با آن همراهي كند. البته اينكه هر فراكسيون، نامزدان خود را معرفي كرد و همگان در صحن مجلس نيز بر آن پاي فشردند اقدامي درخور توجه است. در درون فراكسيونها هم اين رقابت بسيار جدي و روشن رخ داد و رقابتها به رفاقتها و تصميمات فراكسيوني ارجحيت يافت؛ مانند كنارهگيري الياس حضرتي به نفع پزشكيان و مطهري كه در نخستين گام، قدم مهمي در انسجام فراكسيون اميد بود. هر چند که بازهم هستند نمایندگانی، مانند مصطفی کواکبیان، از اعضای فراکسیون امید که بهتنهایی برای رقابت با علی لاریجانی بر سر کرسی ریاست بهارستان اعلام کاندیداتوری کرد.عزم مجلس دهم بر داشتن تعاملات و تصمیمات فراکسیونی دلایل مختلفی میتواند داشته باشد، شاید به دلیل امضای میثاقنامه با ائتلاف امید و سران این ائتلاف باشد، شاید به دلیل رشد اخلاقمداری در میان نمایندگان، شاید هم به دلیل نقش رسانهها و لزوم پاسخگویی آنها به مردم که استمرار نمایندگیشان به رضایت آنها وابسته است.درباره عملکرد فراکسیونی نمایندگان و چرایی تمایل قریبالاتفاق نمایندگان به رفتار فردی و نادیدهگرفتن تصمیمات فراکسیون نظرات حسین انصاریراد، شهربانو امانی و حسینعلی شهریاری از نمایندگان ادوار مجلس شورای اسلامی را جويا شديم که به تفکیک در پی میآید. --------------------------------------------------
التزام فراکسیونی چاره کار است شهربانو امانی.نماینده ادوار پنجم و ششم مجلس شورای اسلامی برای آسیبشناسی نادیدهگرفتن تعهدات فراکسیونی نمایندگان، باید چند نکته را در نظر گرفت. اول اینکه پیششرط داشتن سیستم نظام پارلمانی در دنیا داشتن احزاب فراگیر و قوی است و احزاب صاحب کرسی در پارلمان، تصمیمگیرنده برنامهها و امور خواهند بود؛ نماینده صاحب کرسی به تمام معنا نماینده حزبی است که از دریچه آن به پارلمان وارد شده است. منظور از داشتن احزاب فراگیر و قوی این است که احزاب برای کاندیداهایشان برنامه تعیین میکنند؛ برنامهای که براساس مانیفست حزب برای همگان، از رقبا گرفته تا کارشناسان و مخالفان و دولت و صاحبان قدرت، آشکار است و منتقدان، هواداران و مخالفان و مردم بهراحتی میتوانند برنامه حزب را بشناسند، آن را نقد کنند یا مورد حمایت قرار دهند. احزاب فراگیر کادربندی مشخصی دارند در انتخابات توانایی معرفی کاندیدا دارند و کاندیداهایشان ملزم به پاسخگویی به آنها هستند و فقط در مسیر اهداف و برنامههای حزب گام برمیدارند. بههمیندلیل هم کاندیداهای راهیافته به پارلمان ذیل سوگندی که برای دفاع از حقوق کشور و ملتشان یاد میکنند خود را پاسخگو به حزب متبوعشان میدانند؛ چراکه رویگردانی حزب از آنها به معنی ازدستدادن کرسی نمایندگیشان در آینده خواهد بود. متأسفانه در کشور ما هرچند نظام پارلمانی داریم اما حزب فراگیر نداریم؛ این به آن معنا نیست که حزب نداشته باشیم، ما در کشور بیش از 200 حزب شناسنامهدار داریم اما متأسفانه بهدلایل درخورتأملی حزبهای ما نمیتوانند نقشآفرینی کنند. در این مسیر نواقص و مشکلات بسیاری وجود دارد و آن اینکه برخی از احزاب ما نمیتوانند کاندیداهای مستقل خودشان را داشته باشند و همین سبب میشود در بزنگاههای انتخاباتی با دیگر احزاب وارد ائتلاف شوند و در قالب جبهه مشترک نقشآفرینی کنند؛ بههمیندلیل هم ارائه فهرست مشترک از سوی ائتلافها سبب میشود، وزنه و رنگ حمایت حزب در معرفی کاندیداها کاهش یابد و وقتی کاندیداها به کرسی نمایندگی رسیدند خود را آنچنان که بایدوشاید، مقید به رعایت اهداف و برنامههای احزاب ائتلافی نبینند.نکته دومی که باید درباره پایبندنبودن برخی نمایندگان به تصمیمات فراکسیونی گفت این است که متأسفانه برخی افراد فکر میکنند زرنگ هستند و در دو یا حتی سه فراکسیون سیاسی عضو میشوند - این درحالی است که عضویت در فراکسیونهای متعدد سیاسی خلاف قانون پارلمان است- بههمیندلیل هم در بیشتر مواقع مجموع اعضای فراکسیونها از مجموع تعداد نمایندگان مجلس بیشتر میشود. پایبندنبودن نمایندگان به فراکسیونهای سیاسیای که در آن عضو هستند و در واقع منشأ سیاسی و خاستگاه سیاسی نمایندهشدن آنهاست سبب بروز رفتارهای فردی بهجای رفتارهای فراکسیوني در تصمیمات ویژه مجلس میشد و چون حزب یا ائتلاف قاعدهمند و ضابطهمندی برای پاسخگوکردن آنها وجود ندارد، شاهد افزایش تصمیمات فردی بهجای تصمیمات فراکسیونی در مقاطع مختلف مجلس شورای اسلامی هستیم. در کنار دلایلی که شرح آنها رفت من تصور میکنم میشود برای این رفتارهای شخصی و منطقهای چارهای یافت و آن این است که مطبوعات ضمن یادآوری اصل 67 قانون اساسی که همان سوگند نمایندگی است، رفتار نماینده را بهراحتی نقد کنند. از آنجا که در متن سوگند نمایندگی آمده است که «با تکیه بر شرف انسانی خویش تعهد مینمایم که پاسدار حریم اسلام و نگاهبان دستاوردهای انقلاب اسلامی ملت ایران و مبانی جمهوری اسلامی باشم، ودیعهای را که ملت به ما سپرده به عنوان امینی عادل پاسداری کنم و در انجام وظایف وکالت، امانت و تقوی را رعایت کنم و همواره به استقلال و اعتلای کشور و حفظ حقوق ملت و خدمت به مردم پایبند باشم، از قانون اساسی دفاع کنم و در گفتهها و نوشتهها و اظهارنظرها، استقلال کشور و آزادی مردم و تأمین مصالح آنها را مدنظر داشته باشم»؛ مطبوعات میتوانند با استناد به این سوگندنامه رفتارهای شخصی و غیراخلاقی برخی نمایندگان را که به عملکرد فراکسیون ضربه میزند رسانهای کنند و به مردم منتقل کنند.بهاینترتیب نمایندگانی که سوگندشان را نادیده گرفتهاند یا اینکه به تعهدات فراکسیونیشان پایبند نبودهاند مجبور به پاسخگویی به مطبوعات و مردم میشوند و همین سبب میشود که اخلاقمداری و رعایت تعهدات گروهی در جامعه رشد یابد. هرچند که نمایندگان استقلال دارند و مسئول رفتارها و کنشهای سیاسی و ملی خودشان هستند و درنهایت تصمیماتشان به پای خودشان نوشته میشود. -------------------------------------------------- نمایندگان منصف باشند حسین انصاریراد.نماینده ادوار اول،پنجم و ششم مجلس شورای اسلامی
عملکرد فراکسیونی و پایبندی به تصمیمات فراکسیون از سوی نمایندگان را باید از فراکسیونهایی توقع داشت که نمایندگانشان دارای سابقه کار سیاسی و تشکیلاتی و حزبی باشند. چراکه کسانی که کار منظم و با انضباط سیاسی- حزبی داشتهاند بهخوبی میدانند باید پاسخگوی اقدامات و مواضعشان به حزب باشند و باید در راستای اهداف حزب و حامیانش اعلام نظر کنند و تصمیم بگیرند. با این مقدمه اولیه نمیتوان انتظار داشت اعضای فراکسیون امید در مجلس دهم بهغیراز چند چهره شاخص و صاحبنامشان که برای مردم شناخته شدهاند و خاستگاه سیاسیشان روشن است، دیگر اعضای آن به آرمانهای ائتلاف اصلاحطلبان و اعتدالگرایان پایبند باشند. چراکه بعد از ردصلاحیت نزدیک به هفت هزار نفر از کاندیدای اصلاحطلبان برای انتخابات مجلس دهم، اصلاحطلبان چارهای نداشتند جز اینکه به سراغ چهرههای کمترشناختهشده یا ناشناسی بروند که فقط دورادور هوای اصلاحطلبی را داشتند و کوچکترین تجربه کار حزبی و سیاسی را نداشتند و التزام سیاسی به جریان اصلاحات ندارند. تجربه نشان داده که بیشتر افراد به دلیل نداشتن سابقه کار منظم و با انضباط گروهی و حزبی وقتی پای لابیهای سیاسی به میان میآید و با نیروهای صاحب قدرت و نزدیک به قدرت وارد مذاکره میشوند، متأسفانه گاهی مواقع حسابگرانه بر تعهدات فراکسیونیشان چشم میبندند. من فکر میکنم کشور برای درمان این نقص که من آن را ساختار معیوب سياست میدانم باید نظام حزبی را تقویت کند؛ چراکه در لوای آن همه گروههای جناح راست و اصلاحطلبان کشور، در چارچوب نظام جمهوری اسلامی بتوانند صاحب یک حزب فراگیر و قدرتمند شوند. منظور احزابی است که آییننامه حزبی و برنامه داشته باشند و پایبند به قانون و برنامههای کلان نظام باشند. نکته مهم این است که برای داشتن یک مجلس توانمند و شایسته، احزاب باید فرصت رقابت داشتند باشند تا هم مشارکت مردم در امور کشور بیشتر شود و هم پاسخگویی مسئولان به مردم و احزاب متبوعشان دو چندان شود. در غیر این صورت، همواره هستند گروهی که بهسهولت جذب صاحبان پول و قدرت میشوند و بهراحتی چشم بر تعهداتشان میبندند.هرچند احزاب فراگیر میتوانند این گروه را کنترل کرده و عملکرد آن را نظم دهند، اما دراینبین نکته مهم دیگری هم هست. من فکر میکنم «اخلاقمداری» افراد بیشتر از هر اهرم نظارت دیگری میتواند تأثیرگذار باشد. اینکه افراد نهتنها به عنوان موکلان ملت در مجلس، بلکه در هر سمت و مسئولیتی هستند، اخلاقمدار باشند و برخلاف تعهدات روح پاکیزه بشری اقدام نکنند. نمایندگان اگر همواره در نظر داشته باشند برای گرهگشایی از امور مردم و به وکالت ملت وارد مجلس شدهاند و صداقت را پیشه کارها و مواضعشان بکنند، بسیاری از مشکلات حل خواهد شد. نمایندگان در کنار تعهدات فراکسیونی و حزبیشان باید صداقت و انصاف را سرلوحه اقداماتشان قرار دهند و در تصمیمگیریهایشان منصف باشند. با رعایت انصاف و اخلاقمداری و یادآوری سوگند نمایندگی، بسیاری از مشکلات پیشروی نمایندگان بهراحتی کنار میرود و آنها راحتتر و با وجدانی آسودهتر به وظیفهشان عمل خواهند کرد. با اخلاقمداری است که هم دوره نمایندگی برای آنها شیرینتر و راحتتر میشود و هم مردم از آنها خشنودتر خواهند شد. در کنار مواردی که به آنها اشاره کردم؛ به عقیده من يكي از نكات بارز انتخابات دهمین دوره مجلس شورای اسلامی اين بود كه مردم خيلي هوشمندانه و سياسي به میدان آمدند و رأي دادند. هوشمندانه به اين معنا كه دقيقا ميدانستند چه ميخواهند و چه نميخواهند و سياسي به اين دليل كه با وجود اينكه انتخابات در ايران حزبي نيست مردم بهگونهاي عمل كردند كه حتي در نقاط دوردست هم نگاه سياسي به انتخابات داشتند. به همین دلیل هم معتقدم اين تصميم آثار خود را به همين نسبت در مجلس خواهد داشت.در نهایت اینکه اعضای فراکسیونهای مجلس، بهویژه فراکسیون امید باید همواره در نظر داشته باشند، اصلاحات و سران اصلاحطلبان برای رأیآوری آنها مایه گذاشتند و تلاش کردند و آنها حضورشان در مجلس به دلیل حمایت اصلاحات و هوادارانشان از آنهاست؛ پس حال که وارد مجلس شدهاند نباید فراموش کنند که چه تعهداتی به مردم و اصلاحطلبان دارند. -------------------------------------------------- از بیاخلاقی فردی تا خواستههای منطقهای حسینعلی شهریاری.نماینده زاهدان در ادوار هفتم، هشتم، نهم و دهم مجلس شورای اسلامی
اینکه چرا عملکرد فراکسیونهای مجلس شورای اسلامی چارچوبمند نیستند و عملکرد اعضای آنها همیشه و همواره یکسان و گروهی نیست، بحث مفصلی است که نیازمند آسیبشناسی کارشناسانه است و من باور دارم اصلیترین دلیلی که سبب میشود، اعضای یک فراکسیون در برابر شعارها و برنامهریزیهای آن متحد و هماهنگ عمل نکنند، البته به استثنای مواردی که خاستگاه سیاسی آنها را تهدید کند، این است که ما در کشورمان احزاب فراگیر نداریم. نداشتن حزب قوی سیاسی با برنامههای مدون و عملکرد مشخص و ازپیش تعیینشده سبب شده است احزاب در کشور فقط در فصل انتخابات فعال شوند. در فعالیتهای انتخاباتی با برخی از افراد که شرایط رأیآوری در انتخابات را دارند، وارد مذاکره شوند و افراد نزدیک به سیاستهای حزبشان را به عنوان کاندیدا در فهرست انتخاباتیشان قرار میدهد. این به آن معناست که فعالیت احزاب در مقطع زمانی خاصی بروز و ظهور پیدا میکند. از آنجا که این حمایت و توافق صورتگرفته بدون لابی سیاسی قوی و برنامهای مدون است و بیشتر درجهت رأیآوری فرد کاندیدای نمایندگی و تبیین دیدگاهش و مجابکردن مردم به رأیدادن به اوست. این توافق نانوشته و بدون ضمانت اجرائی سبب میشود که نه حزب در برابر آن کاندیدا که به عنوان نماینده وارد مجلس شورای اسلامی میشود مسئولیتی داشته باشد و نه فرد نماینده خودش را در قید اهداف ریز و درشت حزب ببیند. اگرچه نماینده به دلیل حمایتهایی که حزب از او کرده است، به عضویت فراکسیونی درمیآید که از لحاظ سیاسی و منش نمایندگی به آن حزب نزدیکتر باشد، اما چون نماینده خاستگاهش حزب نبوده و فقط با آنها توافق انتخاباتی داشته است و اگر لابی هم صورت گرفته باشد در جهت اهداف کلان حزب و رعایت خط قرمزهای حزب مد نظر است. به همین خاطر خود را مقید به انجام و پیروی تمام و کمال از تصمیمات فراکسیونی نمیبینید و در مواردی به صورت فردی و حتی گاه برخلاف نشر فراکسیون در مجلس نقشآفرینی میکند و گاه به استیضاحها، طرحها یا لوایحی رأی موافق میدهد که در تصمیمات فراکسیونی با آنها بهصراحت مخالفت شده است. اینکه چه میشود یک نماینده برخلاف سیاست فراکسیون متبوعش رأی به طرح و لایحهای میدهد یا اینکه خواستار استیضاح وزیری میشود که از حمایت فراکسیونش برخوردار است دلایل متفاوتی میتواند داشته باشد که اولین آن دیدگاه و بینش سیاسی فرد نماینده است؛ اینکه یک نماینده به صورت مستقل بینش و تحلیل سیاسی دارد که تغییر آن از عهده هیچ حزب، فراکسیون و لابی سیاسی برنمیآید. به همین دلیل هرچند یک نماینده زیر پرچم یک حزب وارد مجلس میشود و بهعنوان یک نماینده در سایه آن فراکسیون فعالیت میکند و گاه رشد مییابد و ارتقا پیدا میکند، اما خودش را به اجرای تصمیمات فراکسیونی ملزم نمیبیند. در واکاوی پایبندنبودن نماینده به تصمیمهای فراکسیونی با علتهای بسیاری مواجه میشویم؛ شاید بخشی از آن را بشود به بیاخلاقی فراکسیونی یک نماینده بهدلیل زیرپاگذاشتن هدفها و برنامههای فراکسیون متبوعش تعبیر کرد که در برخی موارد متأسفانه مشاهده میشود؛ به این معنا که برخی نمایندگان در موارد معدودی به دور از اهداف فراکسیون، یا اهداف نظام و حتی مصالح مردم و کشور تصمیمهایی میگیرند که جز منفعت فردی متأسفانه هیچ ثمری برای مردم و کشور ندارد؛ اما در بیشتر تصمیمهای یک نماینده بهعنوان وکیل مردم و کسی که سوگند نمایندگی یاد میکند، منافع منطقهای، خواسته مردم حوزه انتخابیه و اهداف کلان نظام مواردی است که در تصمیمگیریهای نمایندگان بر صلاحدید و اهداف فراکسیون تقدم مییابند. این موارد سبب میشوند یک نماینده برای گرفتن تصمیمهای بزرگ در بهارستان ابتدا به سوگندی که یاد کرده است، پایبند باشد و بعد خود را در مقام پاسخگویی به مردم بهویژه حوزه انتخابیهاش ببیند. به همین دلیل رفتارها، کنشها و واکنشهای فراکسیونی در بهارستان به میزان درخورتوجهی کاهش مییابد و ملزمنبودن نمایندگان به پاسخگویی به احزاب و حتی فراکسیون این بیتوجهی فراکسیونی را به میزان درخور توجهی افزایش میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.