آینده فناوریهای همگرا در گفتوگو با دکتر «علی پایا»
رنسانس فناوري كي از راه ميرسد؟
گروه علم: روایتهای گوناگونی از فناوریهای همگرا ارائه شده است که میتوان آنها را به دو دسته تقسیم کرد: دسته اول که بیشتر طرفداران آن در ایالات متحده هستند بر این باورند فناوریهای همگرا، برونداد همجوشی چهار فناوری شزان (شناختی، زیستی، اطلاعات و نانو) هستند. این روایت متکی بر یگانگی تبیین پدیدهها در این چهار حوزه در ابعاد خرد و مولکولی است؛ هرچند آقای دکتر «علی پایا» بارها دراینباره گفتوگو و تأکید کرده است که رویکردهای تقلیلگرایانه باعث میشوند مفاهیم در ترازهای بالای تبیین، از بین بروند و ارائه تبیین در تراز پایینتر، نمیتواند جایگزین تبیین در تراز بالاتر شود. طرفداران روایت همجوشی بر این باورند که اگر فیزیک حاکم بر این چهار فناوری مشابه است، میتوان ابرفناوریای خلق کرد که علاوه بر قابلیتهای تکتک فناوریهای چهارگانه، قابلیتهای بهمراتب بیشتری داشته باشد. در مقابل روایتی که بیشتر از اتحادیه اروپا سربرآورده است، بیش از آنکه به دنبال همجوشی این چهار فناوری باشد، به دنبال قابلیتهای همافزایی این حوزههاست. به این اعتبار، فناوریهای همگرا، نتیجه نگاهی بینرشتهای به چهار حوزه فناوریهای شزان و استفاده از قابلیتهای مکمل آنها برای برآوردن نیازهای آدمی است. با توجه به اهمیت این فناوریهای نوظهور و لزوم بررسی سمتوسوی آینده این فناوریها، دکتر «رضا کلانترینژاد»، پژوهشگر فناوریهای همگرا (شزان) با دکتر «علی پایا» گفتوگو کرده است که در ادامه میآید.
در رویکرد اول به فناوریهای شزان (رویکرد همجوشی)، رگههایی از دیدگاههای تقلیلگرایانه دیده میشود، البته ریشههای زیست تقلیدی هم دارد که به کارهای اریک درکسلر بازمیگردد. به نظرتان رویکرد همجوشی، برنامه پژوهشی ثمربخشی خواهد بود؟ در صورت همدلی با این روایت، نظرتان درباره راهبردهای توسعه فناوریهای همگرا در کشور چیست؟ بدیهی است در پیش گرفتن هر کدام از این رویکردها، نتیجهای متفاوت خواهند داشت. اگر رویکرد همافزا را بپذیریم، تمام فناوریهایی که برونداد دو حوزه از فناوریهای شزان هستند (چون نانوزیست فناوری) را دربر خواهد گرفت، اما اگر روایت همجوشی را بپذیریم، رنسانس فناوریهای همگرا زمانی تحقق خواهد یافت که از پس یکیشدن چهار فناوری شزان، ابرفناوریای به وجود آید که ضمن داشتن قابلیت تکتک چهار فناوری پایه، قابلیتهای نوپدید داشته باشد. با این روایت، هنوز ما به عصر فناوریهای همگرا نرسیدهایم. پذیرش روایت همجوشی، ما را نیازمند تئوریپردازیهای زیادی برای یافتن روش این یگانگی خواهد کرد. آنگاه شاید باید یکبار دیگر به این پرسش پاسخ گوییم که پروژه «اریک درکسلر» تحققیافتنی است؟ آیا ما قادر خواهیم بود نانوماشینهایی داشته باشیم که سامانههای پیچیده چون موجودات زنده خلق کنند یا به صورت بنیادین، قابلیتهای آدمی را دستکاری کنند؟ دو مدل بدیلی که از سوی آیندهپژوهان آمریکایی و اروپایی برای تعیین مسیر آتی تحولات مربوط به شزان پیشنهاد شده است، هریک، همچنان که توضیح دادهاید، نظیر هر مدل و برساخته دیگر بشری، نقاط قوت و ضعف متفاوتی دارند. پیش از آنکه به برخی جهات ساختاری و بنیادین در این دو مدل بپردازیم، مایلم توجه شما را به ظرفیتهای به ظاهر متعارضی جلب کنم که در کثرتگرایی و پلورالیسم در دو عرصه دانش/ علم/ معرفت از یکسو و تکنولوژی از سوی دیگر، یعنی وجود مدلها و رهیافتها و گمانهها و نظریههای بدیل و رقیب، نهفته است. این نکته در بحث کنونی حائز نهایت اهمیت است. عقلگرایان نقاد، چنانکه میدانید بر اهمیت درپیشگرفتن رویکردهای پلورالیستیک و کثرتگرایانه در تکاپوهای معرفتی تأکید دارند. ازجمله دلایلی که در این زمینه ذکر میکنند، آن است که چون دسترسی ما به واقعیت از رهگذر حدسها و نظریههایی تسهیل میشود که به نیت فراچنگآوردن ظرفیتها و قابلیتهایی برمیسازیم که گمانهزنانه فرض میکنیم در واقعیت موجودند، هر اندازه شمار و تنوع این گمانهها بیشتر باشد، شانس فراچنگآوردن جنبهای از واقعیت که موردنظرمان است، افزایش مییابد. از این گذشته، در زیستبومهای معرفتی، همچون زیستبومهای طبیعی، تکمحصولیبودن، موجب ازدیاد ضریب آسیبپذیری زیستبوم میشود و با ورود یک عامل مخالف، خطر نابودشدن زیستبوم یا وارد آمدن خسارتهای بسیار سنگین به آن بالا میرود. کثرتگرایی تکنولوژیک نیز به معنای فراهمکردن زمینه برای ارائه راهحلهای عملی متفاوت برای حل مسائل یکسان است. نکتهای که درباره کثرتگرایی در هر دو قلمرو معرفتی و تکنولوژیک باید به آن توجه کرد، آن است که از یکسو، رویآوردن به آن اجتنابناپذیر است. دلیل این امر آن است که هیچیک از ابنای بشر، گوی بلورینی در اختیار ندارد که با نگاه در آن، بتواند راهحل همه مسائل عملی و نظری را پیشِروی آدمیان قرار دهد،. دستیابی به راهحلها تنها از رهگذر ارائه گمانهها به نیت اصابت به واقع امکانپذیر میشود. اما این رویکرد درعینحال میتواند خسارتبار نیز باشد؛ سرمایهگذاری روی گمانههای نظری یا راهحلهای تکنولوژیک رقیب که همگی آنها (لااقل برای مدتی) با درجه یکسانی از موفقیت عمل میکنند، به یک اعتبار نوعی اتلاف به شمار میآید؛ زیرا دیر یا زود از میان گزینههای بدیل، یکی بر دیگر گزینهها پیشی میگیرد و برگزیده میشود و دیگر گزینهها، با همه هزینههایی که برایشان صرف شده است، به گورستان راهحلهای شکستخورده روانه میشوند. تاریخ معرفت و نیز تاریخ تحولات تکنولوژیک، سرشار از نمونههای مربوط به گمانههای نظری یا راهحلهای تکنولوژیک بدیل است که با چنین سرنوشتی روبهرو شدهاند. برایمثال در اواخر دهه 1970 و دهه 1980 زمانی که دستگاههای ویدئو و نوارهای ویدئو به بازار عرضه شده بودند، دو سیستم رقیب «ویاچاس» (VHS) و «بتامکس» (Betamax) برای جلب نظر خریداران رقابت میکردند؛ اما پس از نزدیک به یک دهه، سیستم «ویاچاس» رقیب را از صحنه خارج کرد. به این ترتیب همه کسانی که سیستم بتامکس در اختیار داشتند، سرمایهگذاریهایشان بر باد رفت. در عرصه نظریههای علمی نیز مثالهای بسیار زیادی میتوان از آنچه از آن با عنوان «عدم تعین ناقص» (under determination of theory by data) یاد میشود؛ یعنی نظریههای رقیبی که با ابتنا به مبانی کاملا متفاوت پدیدارهای واحد را تبیین میکنند. یک نمونه در این زمینه رقابت دو نظریه کیهانشناسانه موسوم به «حالت پایدار» (Steady State) و «مهبانگ» (Big Bang) است که اولی بر یکسانبودن حالت کیهان در همه جهات و تغییرنکردن آن (از ازل تا ابد) تأکید میکند و دومی بر تغییر مستمر در حالت کیهان از مهبانگ اولیه و ظهور کیهان از یک «نقطه تکینگی» (singularity point) و سپس انبساط مستمر آن تا زمان کنونی و پس از آن اصرار میورزید. برای دهههای متمادی، بودجههای پژوهشی در کیهانشناسی به ناگزیر به تحقیق درباره این دو نظریه رقیب اختصاص داده میشد و کیهانشناسان جوان به ناچار باید کسب تخصص درباره یکی از این دو نظریه را انتخاب میکردند تا اینکه بالاخره از دهه 1970 به بعد افزایش شواهد تجربی اندکاندک کفه ترازوی قضاوت را به نفع نظریه مهبانگ تغییر داد. تنوع گمانهها و راهحلهای پیشنهادی برای توضیحی که ارائه شد، از یکسو گریزناپذیر است و از سوی دیگر، چنان که گذشت میتواند خسارتبار باشد، به این معنی که به اعتبار محدودیت بودجههای پژوهشی و شمار پژوهشگران، تنوع گزینههای پیشرو موجب تقسیم منابع محدود در مسیرهای مختلف و کاستهشدن از امکان تمرکز بالقوه در هر مسیر خاص میشود. همین جنبه، کشورها، نهادها و سازمانهایی را دچار این خطای معرفتی کرده است که برای جلوگیری از پخششدن و احیانا اتلاف منابع در مسیرهای گوناگون، لازم است بهصورت دستوری و از بالا، مسیرهای معینی برای پژوهش بر پژوهشگران و نهادهای پژوهشی (خواه در حوزههای نظری و خواه در قلمروهای عملی) تحمیل شود؛ اما این رویه خطرناک به نابودشدن تنوع زیستبوم معرفتی و تبدیل آن به یک زیستبوم تکمحصولی منجر خواهد شد و در چنین زیستبومهایی امکان رشد معرفت و نیز رشد تواناییهای تکنولوژیک تا حد زیادی کاهش مییابد. در رویکرد بهینه، اصل با تنوع و کثرتگرایی در زیستبوم است و تقسیم بودجههای تحقیقاتی در پرتو آن انجام میشود. راز موفقیت در زیستبومهای کثرتگرا فراهمآوردن زمینه برای رقابتهای سازنده؛ اما قطعا نه مخرب است. رقابت سازنده، چنان که از عنوان آن برمیآید، از یکسو نوعی مسابقه میان رقیبان است و از سوی دیگر، نوعی همکاری نزدیک بین آنان. رابطه میان رقیبان در این نوع رقابت، رابطهای برهمافزاست. هریک در همان حال که برای دستیابی به موفقیت تلاش میکنند، میکوشند از دستاوردهای دیگر رقبا نیز بهره بگیرند و بهویژه از اشتباهاتشان درس بیاموزند. درسآموزی از اشتباهات، در گرو وجود محیطی سالم برای ارزیابی نقادانه دعاوی است. مقصود از محیط سالم، محیطی است که ناقدان بدون نگرانی جان و مال و عِرض و آبرو، بتوانند نقاط ضعف دیدگاههای رقیب را (بهدور از حُبّ و بُغض و به شیوه عینی) آشکار کنند. با توجه به آنچه گذشت، وجود دو رهیافت بدیل به دانش-فناوریهای شزان را باید امری نیکو و صواب تلقی کرد. رهیافت فروکاهندهای که عمدتا در میان آیندهپژوهان آمریکایی دنبال میشود، مانند دیگر رهیافتهای فروکاهنده، بر مبنای اصل متمرکزکردن امکانات در یک محدوده معین و بالابردن توان تأثیرگذاری از رهگذر تمرکز روی یک عامل، کار را به پیش میبرد. کارنامه گذشته رهیافتهای فروکاهنده عموما، اما نه لزوما، با موفقیت همراه بوده است. البته نباید از خاطر دور داشت که استقرا، عقیم است؛ یعنی موفقیت در گذشته، لزوما به تکرار موفقیت در آینده منجر نمیشود. بااینحال، تمرکز امکانات در یک زمینه، احتمالا میتواند شانس دستیابی به نوعی از موفقیت را افزایش دهد. رویکردی که در اتحادیه اروپا دنبال میشود، همانگونه که اشاره کردهاید متکی به برهمافزایی میان حوزههای چهارگانه دانش-فناوریهای شزان است. رویکرد تقلیلگرا بیشتر «high-powered» (متکی به تواناییهای تکنولوژی با اتکای کمتر به هدایتهای تئوریک) است و با تکیه به صرف امکانات مالی و فناورانه بیشتر و بهرهگیری فراختر از ظرفیتهای سختافزاری، نظیر یک مته فشارقوی، راه خود را در دل صخره باز میکند. رویکرد برهمافزا بیشتر به «architectonic» (معماری و ساختار درونی) شبکهای از همکاری چهار دانش-فناوری شزان شکل میگیرد و به علائم ساختاری آن از حیث ارتباط نرم، توجه دارد. این دو رویکرد مکمل یکدیگرند و مانند هر رویکرد دیگری از نقاط ضعف و قوت برخوردارند. اگر بخواهم در قالب یک تمثیل، تفاوت این دو رویکرد و جنبههای مثبت و منفیشان را بیان کنم، باید مثال رقابت آمریکا و شوروی را در دوران جنگ سرد برای بهرهگیری از امکانات موجود در فضا ذکر کنم. دانشمندان شوروی، امکانات تکنیکی و مالی ضعیفتری داشتند و ناگزیر بودند اهداف مورد نظر را با راهحلهای متکی به صرف هزینه کمتر محقق کنند. آمریکاییها با دست باز از حیث امکانات مالی و تکنیکی، سراغ راهحلهای «high-powered» میرفتند. از جمله تفاوتهای در خور توجه میان دو رویکرد، آن بود که شورویها از همان آغاز، تکنیک برزمیننشاندن کپسول حامل فضانوردان و نیز تکنیک تبدیل ادرار آنان به آب آشامیدنی با بازده صددرصد را تکمیل کردند. آمریکاییها حتی تا این زمان نتوانستهاند به تکنیک اول دست یابند و آخرین تلاششان در این زمینه دو، سه ماه قبل با شکست مواجه شد. آنان تا مدتها کپسولهای حامل فضانوردان را در دریا فرود میآوردند و بعدها هم که تکنولوژی خود را از سفینههای آپولو به شاتلها تغییر دادند و از مدل هواپیما برای به زمیننشاندن فضانوردان استفاده کردند. مشکل تبدیل ادرار به آب آشامیدنی با بازده صددرصد نیز تنها پس از پایان دوران جنگ سرد و ارتباط نزدیک میان دانشمندان دو طرف برای آمریکاییها حل شد. در عوض آمریکاییها موفق شدند انسان را بر روی کره ماه بنشانند و سالم به زمین بازگردانند؛ درحالیکه شورویها برای دستیابی به نمونه خاک ماه ناگزیر به ساخت رباتهای کموزن شدند که موشکهای کوچکتر و ضعیفتر آنان توان حملشان را داشتند. ترکیب دو تکنولوژی متفاوت شورویها و آمریکاییها اکنون به بهترین شکل در ایستگاه فضایی مشهود است که حاوی جنبههای قوت هر دو تکنولوژی است و از جنبههای ضعف آن دو تا حد زیادی عاری است. برای شرایط کشور ما و با امکانات نیروی انسانی و نیز توان اقتصادی، به نظر میرسد مدل اروپایی به منظور توسعه دانش-فناوریهای شزان عملیتر باشد. درباره تولید نانوماشینهایی که قابلیت تولید سامانه پیچیده برخوردار از حیات داشته باشند و بتوانند قابلیتهای آدمی را در خدمت خود درآورند، حتما با نامه سرگشادهای که چند ماه پیش به وسیله شماری از سرشناسترین دانشمندان بینالمللی درباره خطرات تولید رباتهای هوشمند انتشار یافت، آشنا هستید. این دانشمندان در نامه کوتاه چهار پاراگرافی خود متذکر شده بودند که هوش مصنوعی در 20 سال گذشته توجه خود را به ساخت کنشگران هوشمند (یعنی سامانههایی که میتوانند محیط اطراف خود را شناسایی و با آن تعامل کنند)، معطوف کرده است. در تکمیل این سامانهها از ترکیب و رابطه برهمافزا میان شماری از حوزهها علاوه بر حوزه هوش مصنوعی، بهره گرفته شده است. برخی از این حوزهها ازجمله عبارتاند از: فراگیری به وسیله ماشین، نظریه آماری کنترل، زیست عصبشناسی و شماری دیگر از حوزهها. محصول این همکاری، موفقیت چشمگیر در قلمروهایی مانند تشخیص گفتار، طبقهبندی تصاویر، خودروهای بدون راننده، ترجمه به کمک ماشین، حرکت با استفاده از پای مصنوعی، سامانههای پاسخگو به پرسشها و... بوده است. با ازدیاد توانایی فناوری هوش مصنوعی، اکنون اجماع بر آن است که این فناوری به گونهای پایدار به رشد خود ادامه میدهد و درجه تأثیر آن بر جوامع افزایش خواهد یافت. هرچند بهرههایی که به نحو بالقوه از این پیشرفت عاید میشود، فراوان است، اما توجه به خطرات احتمالی ناشی از این پیشرفت نیز اهمیت دارد. تأکید اصلی این دانشمندان بر آن است که سامانههای هوش مصنوعی، میباید آنچه را که ما میخواهیم به انجام برسانند. معنایی که از این کلام مستفاد میشود، آن است که خطر خودکفاشدن این سامانهها و تبدیلشدن آنها به تهدیدی برای انسانها، خطری کاملا جدی است. این خطر البته طی یکی، دو دهه آینده به صورت جدی محقق نخواهد شد، اما مسیر تحولات بهگونهای است که میتوان انتظار ظهور ماشینهای هوشمند رقیب انسان را داشت. باوجوداین توجه به خطرات ناشی از رشد قابلیتهای تکنولوژیک، یک وظیفه اساسی برای همه دستاندرکاران در حوزههای سیاستگذاری علم و تکنولوژی و نیز برای خود پژوهشگرانی است که در این عرصهها کار میکنند. یک راه مقابله با این خطر، آموزش مناسب در حیطه عمومی (در معنای وسیع این اصطلاح است که همه آحاد جامعه را دربر میگیرد). دراینباره، در ادامه این گفتوگوی مکتوب باز هم نکاتی را توضیح خواهم داد. توان علّی فناوریهای همگرا به دلیل دستکاری هستارها در تراز اتمی و مولکولی، اثراتی شگرف و پیچیده دارد. همین پیچیدگی، اثرات ناخواسته احتمالی این فناوری را با اهمیت میکند. قابلیتهای نوپدید این فناوریها با توجه به وجه التفاتی فناوریها، کاربردهایی خواهند داشت که خارج از تصور امروز طراحان آن است. شما در مقالهای در سالهای گذشته با اشاره به این موضوع، بهترین ساختار اجتماعی برای مواجهه با جوامع همآغوش خطر را بهکارگیری رویکردهای دموکراتیک دانستهاید. چرا؟ در پاسخ به یکی از پرسشهای پیشین شما به نامه دانشمندان درباره خطرات رشد بیرویه هوش مصنوعی اشاره کردم. واقعیت این است که شتاب تحولات تکنولوژیک چنان زیاد است و رقابت میان دستاندرکاران رشد این تکنولوژیها چنان گسترده است که همانگونه که شما بهدرستی متذکر شدهاید، پیشبینی خط سیرهای آتی این تحولات خارج از تصور طراحان آن است. درعینحال، رژیمهای نظارتی و مراقبتی و رویههای هماهنگکننده میان تحولات فناوری در زمانه کنونی چنان نیست که بتوان امیدوار بود رشد آینده فناوریها به گونهای موزون و حسابشده و در پاسخ به نیازهای واقعی و مبرم افراد و جوامع تحقق خواهد یافت. توجه کنید که وقتی در بهترین شرایط و تحت کنترلشدهترین فعالیتها، بسیاری نتایجِ ناخواسته، نامنتظر و پیشبینینشده تحقق مییابد. در شرایطی که میزان نظارت و کنترل در حداقل قرار دارد تا چه اندازه باید در انتظار اینگونه عواقب نامطلوب و نامنتظر بود. پیام «اولریش بک»، جامعهشناس آلمانی در کتاب «جامعه همآغوش با خطر» دقیقا همان نکتهای بود که شما بر آن انگشت گذاشتهاید: در شرایطی که اعمال کنترلهای فراگیر از بالا و از طریق نهادهای بالادستی، بهتنهایی از دستیابی به نتایج مورد نظر ناتوان است، راه صیانت از بشریت در برابر خطراتی که از رهگذر رشد لجامگسیخته دانش-فناوریهای نو میتواند عارض جوامع بشری شود، اعمال کنترل دموکراتیک به شیوهای مرکب از دو رویه از پایین به بالا و از بالا به پایین است؛ یعنی از یکسو باید همکاریهای بینالمللی و نهادهای بینالمللی ناظر به فعالیتهای تکنولوژیک را تشویق و تقویت کرد و از سوی دیگر باید حیطه عمومی را به حضور فعال در صحنه و ایفای مسئولیت نظارتی و تصحیحگرانهای که بر دوش دارد، تشویق کرد. اما بهکارگیری این رویه چنان که میدانید از یکسو به آموزش مستمر شهروندان درباره سازوکارهای نظارت دموکراتیک و نیز از سوی دیگر به گردش آزاد و بدون خلل اطلاعات در سطح جامعه نیاز دارد. در تحقق هر دوی این اهداف، نهادهای مدنی و نیز رسانههای مستقل نقشی اساسی بازی میکنند. متأسفانه در سطح بینالمللی صاحبان قدرت و مکنت عموما تلاش خود را در راستای سرکوب این مکانیسم بسیار مهم به کار گرفتهاند. به این ترتیب در همان حال که خطرات ناشی از تحولات پرشتاب دانش-فناوریها ابنای بشر را تهدید میکند، طمعورزی صاحبان زور و زر و تزویر (بهتعبیر مرحوم دکتر شریعتی)، نیز قدرت مانور افراد و جوامع را برای جلوگیری از نتایج نامطلوب تحولات مورداشاره محدود میکند. در نخستین سند منتشرشده توسط ایالات متحده آمریکا، تأکید زیادی بر قابلیت فناوریهای همگرا برای بهبود قابلیتهای انسان شده است. این سند گویی راهبرد تحقق ابرانسانهایی اسطورهای بود که آدمی همیشه آرزوی تحقق آن را داشته است. ابرانسانی اسطورهای که قابلیتهای فراانسانی دارد. البته در سند اتحادیه اروپا و سند دوم ایالات متحده آمریکا این رویکرد را کمتر میبینید و بیشتر توجه به قابلیتهای این فناوری در برآوردن نیازهای غیرمعرفتی جمعی است. شما شواهدی میبینید که نشاندهنده ایجاد امکان خلق پساانسان باشد؟ تحقق چنین پیشبینیای چه عواقبی خواهد داشت؟ برای جلوگیری از عواقب ناخواسته آن چه میتوان کرد؟ توجه به موضوعاتی از ایندست، در ایران نیز اهمیت دارد؟ آیا در سندهای راهبردی کشور باید به آنها توجه کرد؟ در پاسخ به یکی از پرسشهای پیشین شما به این نکته اشاره کردم. واقعیت این است که مسئله ظهور پساانسان یا مابعد انسان از صورت یک سناریوی انتزاعی خارج شده است و به واقعیتی بدل شده که دسترسی به آن امکانپذیر شده است. همین نکته باعث نگرانی همه کسانی که زحمت اندیشیدن به عواقب خطرناک و نامطلوب این تحول را به خود دادهاند، شده است. شما بهخوبی اطلاع دارید که در کشورهای پیشرفته بحثهای گستردهای در این زمینه در جریان است و کنفرانس و نشستهای متعددی درباره آن برپا شده و مقالات آکادمیک و کتابهای زیادی درخصوص آن تحریر و منتشر شده است. اطلاعرسانی درخصوص این تحول خطرناک، وظیفه همه کسانی است که در حوزه آیندهپژوهی فعالیت دارند. امیدوارم در ایران به همت شما و دیگر همکاران انجمن آیندهپژوهان درخصوص آموزش حیطه عمومی (که در تعبیر گسترده آن همه گروهها و طبقات اجتماعی از جمله تصمیمگیران و دولتمردان را نیز دربر میگیرد)، گامهای مؤثری برداشته شود. باید که با حمایت از نویسندگان، مترجمان و ناشران به انتشار کتابها و مقالاتی در این زمینه اقدام کرد. نشریات و رسانهها نیز باید با انتشار مقالات واجد محتوای دقیق، هرچند درخور فهم عامه، سهم خود را در اطلاعرسانی درخصوص این موضوع حائزاهمیت ادا کنند. نظر به اهمیت موضوع، توجه به آن در سند راهبردی، که موضوع پرسش جنابعالی است، ضروری است. نکته مهمی که در کشورهای پیشرفته مورد توجه و تأکید قرار گرفته است، جلب توجه حیطه عمومی به تبعات نامطلوبی است که از رهگذر فراهمشدن امکان ظهور پساانسان یا مابعد انسان پدید میآید. از جمله این تبعات نامطلوب، رشد نابرابریها میان بهرهمندان از ثروت و قدرت و اکثریت افراد جامعه است که از امکانات فراخ برخوردار نیستند. این نابرابری، برخلاف همه انواع نابرابریهایی که در گذشته شاهد آن بودهایم، حالت عارضی و تبعی ندارد و چنین نیست که مثلا بتوان با وضع پارهای از قوانین، دارایی و ثروت یک شخص یا گروه را به افراد یا گروههای دیگر اختصاص داد یا کسانی را از امکاناتی که در ساختار قدرت حضور داشتهاند، به صورت دستوری و بخشنامهای محروم کرد و کسان دیگری را در جایشان قرار داد تا نوعی تعدیل قدرت پدید آید. پساانسان/مابعد انسان همانگونه که توضیح دادم، یک «نوع» جدید از «انسان» است و ظرفیتهایی که در اختیار دارد، برایش ظرفیتهای «ذاتی» به شمار میآیند که نمیتوان با قوانین بیرونی او را از آنها محروم کرد. راه مقابله با این خطر، سدکردن راه ظهور آن از آغاز است. به قول سعدی علیهالرحمه: «سر چشمه شاید گرفتن به بیل/ چو پر شد نشاید گذشتن به پیل»؛ این «سدکردن» البته صرفا به معنای تحمیل جنبههای سلبی نیست. بلکه وجه مهمی از آن ناظر بر این نکته اساسی است که چگونه میتوان تحولات جدید را در خدمت بهبودبخشی به شرایط کل ابنای بشر، اعم از نسلهای کنونی و آینده، به کار گرفت که بیآنکه در جوامع شقاقهای غیرقابل پرساختن پدید آید و نیز بیآنکه هویت و ماهیت آدمی دستخوش تغییراتی نامطلوب و غیرقابلبازگشت شود، قابلیتهای مثبتی که در وجودش به ودیعه گذاشته شده است، فعلیت یابند. توجه کنید که یافتن پاسخ برای این مسئله ذهنسوز، کاری آسان نیست که از عهده یک فرد یا یک گروه و در یک نوبت و برای همیشه، برآمدنی باشد. این مسئله به اعتبار ماهیت سیالش، پاسخهایی متنوع، متناسب با شرایط تازهای که مسئله پیدا میکند، میطلبد. در هر لحظه خاص از زمان، بر عهده اهل نظر است که با تکاپوی جمعی در این زمینه، کوشش کنند در حد امکان مناسبترین راهحلهای خاص آن زمان را بیابند. درخصوص آنچه در مورد پساانسان/ مابعد انسان و ظرفیتهای شگرف دانش-فناوریهای شزان مطرح شد، این نکته را نیز نباید از نظر دور داشت که قابلیتهای تکنولوژیهای موجود کنونی، هماکنون و درحالحاضر، چنان فراخ و گسترده است که نیازی نیست برای توجه به خطرات بالقوه آن، نگاه به افقهای دوردست بیندازیم. هماکنون جوامع مختلف با تبعات منفی گوناگون تکنولوژیها دست به گریباناند. بهعنوان نمونه خطراتی که از ناحیه آلودگیهای زیستمحیطی ساکنان سیاره را تهدید میکنند (از جمله آلودگی هوا که گریبانگیر کشور ما نیز هست و تهران و اهواز و شهرهای دیگر به مصیبت آن گرفتارند)، یا تبعات ناشی از گرمایش زمین بهواسطه ازدیاد گازهای گلخانهای (که یکی از عوارض جدی آن برای کشور ما و بسیاری دیگر از کشورها، کمبود آب آشامیدنی و کشاورزی است که میتواند عاملی برای بروز جنگهای گسترده شود)، یا خطر گسترش سلاحهای کشتارجمعی، از سلاحهای شیمیایی (که ما خود قربانی آن بودیم و اخیرا نیز مردم عراق و سوریه گرفتار آن بودهاند) گرفته تا سلاحهای هستهای و بیولوژیک و بمبهای کثیف، یا خطر استفادههای کنترلنشده از پیشرفتهای ژنتیکی، یا خطر مغزشویی افراد به واسطه بمبارانشدن بیوقفه با انواع برنامههای تلویزیونی بهظاهر جذاب اما بهواقع تهی از محتوا یا واجد محتواهای عمیقا ضدفرهنگی و ضدارزشی، همگی در زمره تهدیدهای اساسی هستند که تکنولوژیهای پرقدرت کنونی به نحو بالفعل برای ابنای بشر پدید آوردهاند و به مفهوم «جامعه همآغوش خطر» مصداق دادهاند؛ اینها همگی در زمره مواردیاند که باید موردتوجه همه دستاندرکاران امور تکنولوژیک (از سیاستگذاران تا جامعه مدنی و رسانهها و اصحاب نظر و حیطه عمومی) قرار گیرد. مسئله مهم در ارتباط با این خطرات، اعمال کنترل آگاهانه بر تکنولوژی است. تکنولوژیها مصنوع بشرند و بهخودیخود و در غیاب «عاملیت انسانی» (human agency)، نه خوباند و نه بد. تکنولوژی آنجا خطرخیز میشود که عاملیت انسانی از میان برود. راه مقابله با تکنولوژی، نه نفی آن است و نه بهرهگیری کورکورانه از آن برای جلوگیری از عواقب نامطلوبش. تعامل آگاهانه و نقادانه، مناسبترین شیوه بهرهگیری از ظرفیتهای همه تکنولوژیها از جمله تکنولوژیهای همگراست. در این زمینه در مقالهای که درباره تکنولوژی و نحوه تعامل با آن در دست تکمیل دارم، به تفصیل توضیح دادهام. در آن مقاله، که در تکمیل آن همچنان که در تکمیل پاسخ برخی از پرسشهای گفتوگوی کنونی، نگارنده از دیدگاههای برادر ارجمند خود آقای «حسین پایا»، بهرههای بسیار برده است، از جمله شماری توصیههای سیاستگذارانه اساسی مطرح شده است که احیانا میتواند مورداستفاده نهادهای سیاستگذار قرار گیرد. توجه شما و خوانندگان این گفتوگو را به آن مقاله که به خواست خدا بهزودی انتشار مییابد، جلب میکنم. خوشبختانه ستاد راهبردی توسعه فناوریهای همگرای کشور در معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری آغاز به کار کرده است که نشاندهنده اجماع بر اهمیت حوزه فناوریهای همگرا در آینده است. به یاد دارم در سالهای قبل، متفکرانی چون دکتر «رفیعیتبار»، دکتر «طبائیان» و جنابعالی به اهمیت راهبردی این حوزه تأکید کرده بودید. این نشان از افزایش قابلیتها و تراز اتکا بر نظر کارشناسان داخلی در پیشگویی روندهای آینده است؟ به نظرتان مهمترین موضوعات روبهروی این ستاد راهبردی چیست؟ به گمانتان اولویتهای ایران در این حوزه چیست؟ تشکیل این ستاد را باید به فال نیک گرفت و آن را نشانهای از توجه تصمیمگیران به اهمیت نقش علم و فناوری در برساختن جهان جدید به شمار آورد. در تصمیمگیری درباره تعیین اولویتها در قلمرو دانش-فناوریهای همگرا برای آینده کشور، شاید مهمترین معیار، تشخیص و تفکیک آن بخش از این دانش-فناوریها باشد که دسترسی به فراوردههای آنها (اعم از فراوردههای نظری و محصولات و تکنولوژیهای عملی) در بازار آزاد، امکانپذیر خواهد بود و آن بخش که به اعتبار جنبههای خاص آنها، باید به ضرورت در داخل کشور به تولیدشان اهتمام ورزید. بهعنوان نمونه، تولید سیستمهای رمزکننده و رمزنگار (cryptographs) یا تعیین نقشه جغرافیای ژنتیک همه اقوام ایرانی، یا تکمیل سیاههای از ظرفیتهای ژنتیکی زیستبومهای طبیعی در ایران، در زمره دادهها، اطلاعات، تواناییها و تکنولوژیهایی نیست که بتوان از بازارهای بینالمللی آنها را به دست آورد. ظرفیت دستیابی به این تواناییها یا دادهها باید در داخل کشور موجود باشد. از تراز جنبههایی که برای امنیت کشور (در معنای گسترده این اصطلاح که دربرگیرنده امنیت بهداشتی، اطلاعاتی، زیست-محیطی و... میشود)، واجد اهمیت است که بگذریم، در بقیه موارد باید با توجه به امکانات نیروی انسانی و ذخایر طبیعی در کشور، سرمایهگذاریهای موردنظر را در ارتباط و همکاری با شبکههای پژوهشی بینالمللی انجام داد که چشماندازهای تحقیقاتشان با آنچه در برنامههای جامع علمی-فناورانه در کشور به آنها توجه شده است، نزدیک و هماهنگ است. باید توجه داشت که پژوهشها در عرصه دانش-فناوریهای جدید از چنان پیچیدگی و تراز تخصصی بالا و هزینههای سنگین برخوردار است که نمیتوان انتظار داشت بهتنهایی و بدون همکاری با دیگر شبکههای تحقیقاتی، به پیشرفتهای جدی در آن دست یافت. بهعنوان مثال، یکی از زمینههای اساسی برای پژوهشها در حوزه دانش-فناوریهای همگرا، ایجاد زیستبومهایی است که در آن مفهوم «اینترنت چیزها» (the internet of everything) به یک معنای بسیار گسترده و فراگیر، یعنی ارتباط و اتصال همه اجزای زیستبوم در یک شبکه، تحقق یافته است. یکی از نیازهای اساسی چنین شبکهای، تأمین انرژی موردنیاز برای حفظ توانایی فعالیت شبکه با بازده بالاست. تولید انرژی موردنیاز چنین شبکهای با استفاده از منابع متعارف، نظیر نفت و گاز، حتی اگر امکانپذیر باشد، با چنان تبعات نامطلوب زیست-محیطی همراه است که اساسا نباید آن را در محاسبات وارد کرد. هرچند در کشوری نظیر ایران استفاده از انرژی خورشیدی یک گزینه بسیار مهم و اساسی در تعیین نیازهای انرژی کشور به شمار میآید، اما مهمترین منبع در این زمینه، بهرهگیری از انرژی جوش هسته، یعنی همان فرایندی است که سوخت خورشید و ستارگان را تأمین میکند. هماکنون شماری از کشورها، در تکاپوی تکمیل این نوع فناوری هستند و پیشرفتهایی که در این زمینه صورت گرفته است، از حیث نشاندادن امکان تحقق این ایده، چشمگیر بوده است. در سالهای آینده با رشد هرچهبیشتر دانش-فناوریهای شزان، بهخدمتدرآوردن این نوع فناوری در یک تراز تجاری از یک امکان صرف به یک واقعیت بدل میشود. به این اعتبار حضور ایران در چنین عرصهای، از هر حیث مفید و برکتخیز خواهد بود. نخستینبار که با شما در مورد فناوری همگرا گفتوگو کردم، سال 1386 بود و شما مجری طرح پژوهشی برای مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور در همین حوزه بودید. انگیزه تعریف آن طرح پژوهشی چه بود و چه اهدافی را دنبال میکرد؟ چه شد که فناوریهای همگرا را مهم یافتید و تصمیم گرفتید آن را موضوع پژوهش قرار دهید؟ اندیشه پژوهش درخصوص دانش-فناوریهای همگرا تا حد زیادی مرهون تأسیس دپارتمان آیندهاندیشی در مرکز تحقیقات به همت دکتر «رضا منصوری» معاون امور پژوهشی وزارت علوم در دوره وزارت دکتر «جعفر توفیقی» بود که نگارنده نیز بهعنوان نخستین سرپرست آن، به همکاری دعوت شد. از جمله فعالیتهایی که در آن دپارتمان دنبال شد، ایده بومیسازی فناوری آیندهنگاری بود که کوشش در راستای تحقق آن، با همکاری شماری دیگر از نهادهای پژوهشی و علمی و آکادمیک در کشور، منجر به انجام نخستین طرح ملی پامفا (پروژه آیندهنگاری مناسبترین فناوریها برای ایران 1404) در سال 1380 شد. در جریان فعالیت در این پروژه، اهمیت دانش-فناوریهای همگرا برجسته شد. برگزاری دو کارگاه در زمینه آیندهپژوهی با مشارکت شمار زیادی از محققان ایرانی و نیز نهادهای دستاندرکار که محصول آن در قالب دو کتاب به ویراستاری مشترک نگارنده و دکتر «راغفر» درخصوص جنبههای مختلف آیندهپژوهی و از آن جمله اهمیت دانش-فناوریهای همگرا بود، عامل دیگری شد برای توجه جدیتر به این قلمرو. برخی از سخنرانیهایی که در آن کارگاهها ارائه شد، از جمله سخنرانی دکتر «رفیعیتبار» به نحو خاص مربوط به دانش-فناوریهای همگرا بود. در سالهای بعد فعالیتهایی که در دپارتمان آیندهاندیشی مرکز تحقیقات با مشارکت همکاران این دپارتمان و نیز همکاران دیگری که در نهادهای مختلف در دپارتمانهایی مشابه سرگرم فعالیت در قلمرو آیندهپژوهی بودند، اهمیت این دانش-فناوریها را برجستهتر کرد. از جمله محصولات این فعالیتها تکمیل پروژهای بود درخصوص تکاپوهایی که در کشورهای دیگر برای دستیابی به دانش-فناوریهای نو و نیز همگرا در افقهای آینده انجام شده است. گزارش آن پروژه، اخیرا در قالب یک کتاب مبسوط با عنوان «آشنایی با برخی از تجارب آیندهنگاری و آیندهپژوهی در جهان» از سوی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور انتشار یافته است. در زمره دیگر عواملی که در جلب نظر نگارنده برای پرداختن به مسئله دانش-فناوریهای همگرا بسیار مؤثر بود، آشنایی با خود شما و اشتیاقی بود که برای پیشبرد پژوهشها در این عرصه به شیوهای روشمند و دانش-محور نشان میدادید. مجموعه عواملی که در بالا به آنها اشاره شد و شماری دیگر از عواملی که در اینجا ذکر نشدهاند، دستبهدست هم دادند و ضرورت انجام پروژهای مشخص در زمینه دانش-فناوریهای همگرا را به نیت آشناکردن حیطه عمومی با تحولاتی که در این زمینه در جریان است، بیشازپیش آشکار کردند. پروژه مشترک ما، که در پاسخ به همان نیاز پیگیری و اجرا شد، شاید (اگر نگویم تنها پروژه)، یکی از معدود پروژههایی بود که در آن علاوه بر پرداختن به جهات نظری و تحولات عملی دانش-فناوریهای همگرا در سطح بینالمللی، از تجربیات مستقیم شماری از دانشوران ایرانی که در این زمینهها به نحو بالفعل سرگرم انجام پژوهش هستند، با بهرهگیری از شیوه گفتوگو و مصاحبه عمقی، برای توضیح دقیقتر درخصوص جنبههای متنوع شزان استفاده شده بود. از جمله مهمترین نکاتی که در کتابی که بهعنوان محصول نهایی پروژه انتشار یافت، موردتأکید واقع شده بود، این بود که تکنولوژیها بهطور کلی و تکنولوژیهای همگرا به نحو خاص، به اعتبار ظرفیتها و تواناییهای فراخی که برای ایجاد تغییر در واقعیت در اختیار آدمیان قرار میدهند، میتوانند به «تیغهایی در دست زنگیان مست» بدل شوند. به همین جهت یکی از اساسیترین موضوعات در ارتباط با تکنولوژیهای نو، مسئله کنترل و مهار آنهاست. تحقق این امر بههیچروی در تراز فعالیتهای تکنولوژیک که ترازی مرتبهاولی است، امکانپذیر نیست. برای شناخت دقیق تکنولوژی و اعمال سیاستهای مناسب جهت مهار و بهکارگیری بهینه آن، باید از منظری مرتبه دوم و با نگاهی نقادانه به شناخت تکنولوژی همت گماشت. اهمیت نگاه درجهدومی که در آن کتاب مطرح شده بود، یعنی رویکرد عقلگرایی نقاد، در آن بود که از اتخاذ رویهای مبتنی بر «مهر یا کین» کورکورانه نسبت به تکنولوژی خودداری کرده بود. یعنی نه به تأسی از امثال «گوته» و «مری شلی» به تکنولوژی در هیأت دکتر فاوستی که روح خود را به شیطان فروخته، نظر میکرد یا نه آن را همچون هیولایی که دکتر فرانکنشتین خلق کرده بود، به شمار میآورد و نه چنان سادهلوحانه (چنان که در هشت سال دولت گذشته شاهد بودیم)، شیفته تکنولوژی بود که بپندارد با دستیابی به تکنولوژی به هر قیمت، بتوان همه مشکلات کشور و بلکه جهان را از سر راه برداشت. برای تعامل سازنده با تکنولوژی، باید به شناخت تکنولوژی از منظری مرتبهدومی، آن هم منظری صحیح و سنجیده و نه همچون دیدگاههایی که به وسیله امثال هایدگر و پیروانش درباره تکنولوژی مطرح میشود، نظر کرد. برخی از دانشجویان دکترای نگارنده هماکنون سرگرم انجام پروژههای پژوهشی مهمی در ارتباط با همین موضوع هستند و برخی از این دانشجویان نیز که رسالهشان را تحتنظارت نگارنده به پایان رساندهاند، بحثهای مهمی را درخصوص نگاههای مرتبه دوم به تکنولوژی مطرح کردهاند. تکمیل و انتشار این پژوهشها کمک زیادی به رشد زیستبوم معرفتی کشور در ارتباط با شناخت تکنولوژی میکند. درخصوص کتابی که بهعنوان محصول مشترک پروژه ما انتشار یافت، اینجا همین اندازه باید تأکید کنم که مطالب آن کتاب، هم از حیث نکات مرتبهاولی درباره تکنولوژیهای همگرا و هم بهخصوص از جنبه بحثهای مرتبهدومی درباره شناخت تکنولوژی، حتی با وجود گذشت چند سال از انتشار آن و با وجود پیشرفتهای زیادی که در این مدت در حوزه دانش-فناوریهای همگرا پدید آمده است، همچنان میتواند برای خوانندگان ایرانی مفید باشد. هرچند عرضه تألیفات تازه یا بهروزکردن و انتشار ویراست جدیدی از آن کتاب، میتواند کمک بیشتری به خوانندگان علاقهمند به آشنایی با جنبههای متنوع از شزان کند. یکی از دستاوردهای آن طرح پژوهشی، انتشار کتاب موج چهارم توسعه علمی-فناورانه بود که در سال 1389 به چاپ رسید، در این کتاب فناوریهای همگرا را موج چهارم توسعه علمی-فناورانه جهان دانستهاید. اکنون از آن پژوهش هشت سال گذشته است. باز هم بر این باورید که در پس موج سوم توسعه علمی-فناوری اطلاعات فناوریهای همگرا تمدن بشری را متأثر خواهند کرد؟ ویژگیهای چنین موجی چیست؟ بهخوبی به این نکته توجه دارید که تکنولوژیها از آغاز ظهور انسانهای هوشمند و حتی پیش از آن در میان انساننماهای اولیه، عامل مؤثری برای تغییر بودهاند. در جهان مدرن که برخلاف جهان طبیعی انسانهای اولیه، بخش اعظم آن برساخته خود آدمی است، نقش انواع تکنولوژیها در تغییر و برساختن واقعیت، آنگونه که طرح و نقشه آدمیان اقتضا میکند، بهمراتب برجستهتر از گذشته است. هر اندازه «توان علّی» (causal power) تکنولوژیها بیشتر باشد، قابلیت آنها برای ایجاد تغییرات در واقعیت بالاتر میرود. فناوریهای شزان در زمره تکنولوژیهایی هستند که از بالاترین درجه توان علی برای تغییر واقعیت (در سطوحی از این واقعیت که معمولا در دسترس دیگر تکنولوژیها نیست)، برخوردارند. همین جنبه به این تکنولوژیها، قابلیتی بینظیر اعطا میکند. در تابستان سال گذشته در کنفرانسی در یونان که در حوزه آیندهنگاری سامان یافته بود، شرکت کردم. گزارش این کنفرانس در اختیار پژوهشکده مطالعات اجتماعی و فرهنگی است و قرار است به همت عزیزان همکار در آن پژوهشکده در قالب یک رساله مفرده منتشر شود. از جمله جنبههایی که در آن کنفرانس موردتوجه قرار داشت، نقش دانش-فناوریهای همگرا در شکلدادن به آینده بشر بود. فهرست تحولاتی که از رهگذر این دانش-فناوریها پدید میآید، بهاصطلاح بسیار پروپیمان و سرشار از موارد متنوع است. با این حال به اذعان همه متخصصان این فهرستها صرفا به اعتبار محدودیتهای گمانهزنی و قوه تخیل آیندهپژوهان، از شمار بهمراتب بیشتری از اقلام و موارد، بیش از آنچه اکنون در آن درج شده است، عاری است. حقیقت این است که در دههها و سدههای آینده، آنچنان تواناییهایی به برکت دانش-فناوریهای شزان برای استخدام انواع ظرفیتهای موجود در طبیعت، در اختیار آدمیان قرار خواهد گرفت که اگر آدمیان کنونی با آن مواجه شوند، انسانهای قرون بعد را، اگر در زمره خدایان محسوب نکنند، قطعا همچون ابرانسانها تلقی خواهند کرد و البته در این تلقی به راه صواب نرفتهاند. بهرهگیری همزمان و سازگار و نظاممند از تواناییهای مغز آدمی و ظرفیتهای مندرج در جهانی که تاروپود آن یکسره برساختهشده از اطلاعات است (بهعنوان یک مثال بسیار پیشپاافتاده، سلسله طبیعی اعداد را در نظر بگیرید که درون آن شمار نامتعینی خواص و آثار برای اعداد وجود دارد که ریاضیدانان تاکنون به کشف حجم کوچکی از آن توفیق یافتهاند، هرچند این حجم کوچک، خود مجموعهای بسیار فراخ را تشکیل میدهد، نظیر اینکه در این سلسله، برخی اعداد زوج و برخی فردند و در میان اعداد فرد (بهعلاوه عدد زوج 2) برخی اعداد، عدد اولاند، یعنی تنها به خود و به عدد 1 قابل تقسیماند. در میان سلسله اعداد طبیعی انواع مجموعهها با خواص شگفت یافت میشود؛ نظیر سلسله اعداد موسوم به فیبوناچی (یعنی سلسله 1,2,3,5,8,13, … که نظم بسیاری از پدیدارهای طبیعی بر مبنای آن شکل گرفته است، از جمله ردیفهای منظم پرچمهای گل آفتابگردان) یا سلسله اعدادی که مجموع توانهای سومشان با یکدیگر برابرند- کوچکترین عضو این مجموعه عبارت است از 123 + 13 = 103 + 93 و... . بسیاری از خواص و شگفتیهای دیگر که ذکر آنها به مثنوی هفتاد من کاغذ نیاز دارد)، در کنار استفاده از قابلیتهای موجود در طبیعت مادی در تراز نانو یعنی در ابعاد 10-9 متر و پایینتر از آن و نیز بهرهبرداری از قابلیتهای حیات آنگونه که در ارگانیسمهای زنده در سطح سلولها و ترازهای بهمراتب پایینتر از این سطح آشکار میشود، قدرتی به آدمی میدهد که میتوان آن را از قدرت خدایان اسطوره یونان باستان که در کوه المپ ساکن بودند، برتر به شمار آورد. در چنین جهانی مسائلی که از حیث باورهای دینی، رویکردهای اخلاقی، شیوههای زیست زندگی اجتماعی، نظامهای سیاسی، چارچوبهای اقتصادی، ملاحظات فرهنگی و... برای آدمیان سدههای آینده مطرح میشود، چنان با هنجارها و نظامهای باور آدمیان کنونی متفاوت خواهد بود که اگر شانس دیدار با نبیرگان، نصیب انسانهای کنونی شود، بهراستی و از صمیم قلب اذعان خواهند کرد که به قول حافظ «با عالمی از نو برساختهشده و با آدمیانی از نو ساختهشده» مواجه شدهاند. از آنجا که یکی از اهداف اصلی هر نوع نگاه آیندهپژوهانه، بهرهگیری از بصیرتهایی است که توجه به آینده برای شکلدادن بهینه به جوامع کنونی در اختیار شهروندان، اعم از حیطه عمومی، نهادهای مدنی و نیز تصمیمگیران و مسئولان، قرار میدهد، هر نوع اطلاعرسانی دقیق و حسابشده، از آن سنخ که در تألیف مشترک ما به آن توجه شده بود، بهدور از جنجالبرانگیزیهای ژورنالیستی، برای آموزش تکتک آحاد مملکت، یک وظیفه مبرم و اساسی و ملی محسوب میشود و امیدوارم ستاد راهبردی توسعه فناوریهای همگرای کشور، در معاونت علمی و فناوری ریاست، بتواند در راستای ادای حداقل بخشی از این وظیفه خطیر کامیاب و موفق شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.