تلاش برای حفظ اخلاق حرفهای روزنامهنگاری
کمتر اقدام جدی و مؤثری در مورد تصویب و اجرای مقررات اخلاقی حرفه روزنامهنگاری در ایران انجام شده است. در دوران پیش از انقلاب، تحتتأثیر شرایط سیاسی نامطلوب وقت و محدودیتهای مطبوعاتی و شرایط نامساعد فعالیتهای روزنامهنگاری، همانگونه که به آزادی و استقلال مطبوعات و سایر وسایل ارتباط جمعی توجهی نمیشد، موضوع اجرای اصول اخلاقی روزنامهنگاری هم با بیاعتنایی روبهرو بود. دکتر کاظم معتمدنژاد و رویا معتمدنژاد در جلد اول کتاب «حقوق حرفهای روزنامهنگاران» مینویسند که در دوران قبل از انقلاب، جز تدوین مجموعه کوتاهی از اینگونه اصول که در هشت بند و با عنوان «نظام مطبوعات» در مهرماه سال 1342 در یکی از جلسات هیأتمدیره «سندیکای نویسندگان و خبرنگاران مطبوعات»، به تصویب رسید و متن آن در بولتن خبری این سندیکا انتشار یافت، کوشش دیگری در این زمینه صورت نگرفت. در دوره پس از انقلاب هم به سبب توقف کار سندیکا و تأسیسنشدن و فعالیتنکردن نهاد یا نهادهای حرفهای جدید روزنامهنگاری، امکان اقدام عملی برای تدوین و تصویب مجموعه مقررات اخلاقی موردنظر وجود نداشت. البته دراینمیان به ابتکار «مرکز مطالعات و تحقیقات رسانهها»، در معاونت مطبوعاتی و تبلیغاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، «نخستین هماندیشی اخلاق مطبوعاتی روزنامهنگار مسلمان» در آذرماه 1357 در تهران برگزار شد. اما این هماندیشی با درنظرگرفتن هدف تشکیل آن در جلب همبستگی و همکاری روزنامهنگاران کشورهای اسلامی- همچنان که در بند چهار بیاننامه پایانی آن راجع به ایجاد دبیرخانه دائمی هماندیشی اخلاق مطبوعاتی روزنامهنگار مسلمان، مورد تأکید قرار گرفته بود- به «تدوین نظامنامه اخلاق حرفهای روزنامهنگار مسلمان» به طور عام توجه داشت. پس از انتخابات هفتمین دوره ریاستجمهوری در خرداد 1376 و ایجاد فضای نسبتا مطلوب برای آزادی مطبوعات و بهویژه تأسیس انجمن صنفی روزنامهنگاران در پاییز همان سال شرایط مساعدی برای تأمین استقلال حرفه روزنامهنگاری پدید آمد. به همین جهت، در زمان تشکیل «دومین سمینار بررسی مطبوعات ایران» که در خردادماه 1377 به کوشش این مرکز برگزار شد، با تبادلنظر گردانندگان سمینار و مسئولان انجمن از سوی نگارنده، طرح مجموعهای از اصول اخلاقی حرفهای با عنوان «میثاق اخلاق حرفهای روزنامهنگاران» به سمینار ارائه شد. هدف این طرح که درواقع به صورت یک پیشنویس مقدماتی پیشنهاد شده بود، جلب پیشنهادهای اصلاحی و تکمیلی و تسهیل کوششهای بعدی انجمن صنفی روزنامهنگاران برای تدوین و تصویب نهایی مجموعه مقررات اخلاقی حرفهای مورد نیاز کشور بود. این طرح در سال 1384 مورد اصلاح و تجدیدنظر قرار گرفت و در کنار پیشنویس قانون «شورایعالی رسانهها» که به کوشش نویسنده و همکاری «مرکز مطالعات و تحقیقات رسانهها» تهیه و تدوین شده بود، به انجمن صنفی روزنامهنگاران و مدیران مطبوعات و روزنامهنگاران ارائه شد. هیأتمدیره سندیکای نویسندگان و خبرنگاران مطبوعات که در سال 1341 پایهگذاری شده بود، در پایان دوره اول مدیریت آن در روز اول مهرماه 1342 به اتفاق آرا هشت اصل را که به «نظام مطبوعات» معروف شد، به شرح زیر تصویب کرد: 1: هر نشریه که برای عامه مردم منتشر میگردد، متعلق به عامه مردم است. نویسنده مطبوعات باید بداند که اگر کاری جز خدمت به عامه مردم انجام دهد در امانت خیانت کرده است. 2: هیچکس نباید بهعنوان روزنامهنگاری مرتکب عملی گردد که بهعنوان یک شخص شرافتمند از دستزدن بدان پرهیز دارد. 3: اساس روزنامهنگاری باید بر بیطرفی، عشق به حقیقت، دقت و اطلاع استوار باشد. 4: در انتشار مطالب، نفع مردم و کمک به روشنشدن حقیقت اساس کار است نه خوشایند اشخاص و منافع مخصوص. اما درعینحال روزنامهنگار باید به قول خود در محفوظنگهداشتن امضا یا عدم انتشار مطالب وفادار بماند. 5: روزنامهنگار هنگام نوشتن مطالب خود باید بداند که زیان انتشار مطالب، ممکن است برای یک مقام رسمی یا فرد عادی جبرانناپذیر باشد مگر آنکه مصالح عمومی و ملی اقتضا کند. 6: انتشار مطالب غیرمستدل، در شأن نویسنده مطبوعات نیست و اگر مرتکب اشتباهی میشود باید صریحا بدان اعتراف کند و در جهت جبران برآید. 7: در نقل مطالب از نشریههای دیگر، ذکر مأخذ یا کسب اجازه ضروری است. روزنامهنگار نباید مطالب را به شکل تحریفشده اقتباس کند یا مصاحبهای را بدون اجازه صاحب آن انتشار دهد. 8: روزنامهنگار مانند هر صاحب حرفه حق دارد از شغل خود انتظار سود و بهره مادی و معنوی داشته باشد. ولی نه به بهای دروغ و پوشاندن حقایق و دوری از عفت قلم و لطمهزدن به مصالح عمومی و ملی. در دوران بعد از انقلاب، در سال 1383 که پیشنویس میثاق اصول اخلاقی حرفه روزنامهنگاری در ایران منتشر شد، متنی مفصلتر مربوط به اصول اخلاق حرفهای روزنامهنگاری ارائه شد. در بخش یکم این میثاقنامه و تحت عنوان وظایف و مسئولیتهای روزنامهنگاری به 15 بند اشاره شده است. مهمترین مواردی که در این پیشنویس ارائه شده شامل موارد زیر است: روزنامهنگار برای کسب آگاهی باید به واقعیتهای عینی توجه کند. در کار روزنامهنگاری به خبر باید بهمنزله یک خدمت اجتماعی و نه یک کالای بازرگانی نگریسته شود. روزنامهنگار باید به صحت عمل حرفهای خود توجه داشته باشد. سرقت ادبی، مخدوشکردن متنها و سندها و حذف اطلاعات اساسی مربوط به رویدادها، باید مذموم و مطرود باشند. زمان دقیق انتشار اخبار باید مورد توجه قرار گیرد. شرافت حرفهای روزنامهنگار ایجاب میکند که از پذیرش هرگونه پاداش مادی غیرقانونی و نامشروع خودداری کند. روزنامهنگار موظف است شغل روزنامهنگاری را با کار آگهی بازرگانی یا تبلیغ سیاسی نیامیزد. روزنامهنگار باید از قبول هرگونه فشار و تهدید برای انتشار یا عدمانتشار مطلب خودداری کند. روزنامهنگار باید مطالب منتشرشده نادرست را تصحیح کند. به اصول دینی و مذهبی و آداب و سنن قومی و ملی احترام بگذارد. کوشش در راه حفظ صلح و آرامش بینالمللی و همزیستی مسالمتآمیز ملتها رسالت روزنامهنگار است به علاوه اینکه باید برای ارزشهای جهانی بشری احترام خاص قائل باشد. احترام به حیثیت شخصی و حفظ اسرار حرفهای از وظایف مهم روزنامهنگار است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.