نارساییهای قلبی در ورزش در گفتوگو با دکتر امیرحسین خلیلیفر
هر ورزشکاری مسئول سلامت خود است
گروه علم: هدف اصلی از ورزش، سلامت بدن است، اما در عمل میبینیم بسیاری از ورزشکاران دچار آسیبدیدگیهای شدید ورزشی میشوند. گویا ورزش به جای آنکه باعث سلامتی و طول عمر شود، موجب مرگ زودرس ورزشکاران شده است. با توجه به تعداد زیاد ورزشکارانی که در اوج دوران حرفهای دچار مرگی نابهنگام شدهاند، با دکتر «امیرحسین خلیلیفر» گفتوگو کردیم که درادامه توجه شما را به آن جلب میکنیم. گفتنی است دکتر «خلیلیفر»، فارغالتحصیل دانشگاه علوم پزشکی تهران و عضو انجمن پزشکان ورزشی است. وی دارای 20 سال تجربه کاری در حوزه پزشکی و 13 سال سابقه در حوزه پزشکی ورزشی است. او همچنین دارای مدرک پزشکی ورزشی از فدراسیون پزشکی ورزشی و مدرک آسیبهای ورزش اسکی پیشرفته بینالمللی است و کورسهای ماساژ ورزشی و دوپینگ را گذرانده است و پزشک اسبق تیم ملی بوکس، تیم ملی تکواندوی نیروهای مسلح در مسابقات ویتنام، پزشک تیم ملی ورزشهای سهگانه و مدرس آسیبهای ورزشی کوهنوردی و اسکی در مقاطع مختلف بوده است. رئیس هیأت کوهنوردی نیروی زمینی و عضو و پزشک تیم ملی هیمالیانوردی ارتش جمهوری اسلامی ایران، از دیگر فعالیتهای اجرائی دکتر «خلیلیفر» است. او همچنین مقالات مختلفی در حوزه پزشکی ورزشی ازجمله آسیبهای ورزش اسکی در ایران را در نشریات بینالمللی منتشر کرده است.
پیش از شروع گفتوگو، خوب است درباره نقش ورزش صحبت کنیم. ورزش چه نقشی در سلامت جسمی و روانی افراد دارد؟ با سلام به شما و مخاطبان محترم روزنامه «شرق». درباره اینکه ورزش موجب تعادل بین دریافت و مصرف کالری میشود و به حفظ قدرت عضلانی و کارکرد صحیح دستگاههای قلب و عروق کمک میکند و موجب آزادشدن دوپامین و کاتهکولامینها شده (که باعث نشاط فرد میشود) و سیستم عضلانی اسکلتی را تقویت میکند، شکی وجود ندارد. بهتر است برای رفع ابهام شما و خوانندگان، اشاره کنم مزایایی که برای ورزش بیان شده درباره ورزش برای سلامتی صدق میکند نه ورزش حرفهای، که در بسیاری از موارد با معیارهای سلامت همسو نیست. برای مثال در برخی موارد، ورزشکاری بدون ارزیابی از سلامت بدنی دچار حادثه میشود یا مثلا استانداردهای پیست اسکی یا دوچرخهسواری رعایت نمیشود یا یک ورزشکار، در یک روز بیش از چهار هزار متر در کوهستان صعود میکند و... و حوادثی را رقم میزند، چنین مواردی را نباید به حساب ورزش گذاشت. بسیاری از ورزشها خطراتی دارد و ورزشکاران و بهویژه ورزشکاران حرفهای به دلیل صدمات، به مشکلات جسمی دچار میشوند. پزشکان چه توصیههایی برای دوری از این مشکلات دارند؟ افراد غیر ورزشکار هم امروزه برنامههای چکاپ دورهای را برای خودشان در نظر میگیرند، بنابراین وقتی فردی ریسکفاکتورهای قابلتوجهی دارد و ورزش هم میکند، بهتر است حتما پزشک معتمد و با دانش و تجربه کافی داشته باشد و براساس نوع رشته ورزشی، از ارزیابی سلامت خود مطمئن شود. جدا از سلامت قلبی و عروقی، ضروری است همه ورزشکاران از مشاوره پزشکان متخصص و باتجربه برخوردار شوند. بهتر است خیال همه ورزشکاران از اختلالات ریتم مغزی و قلبی هم راحت باشد مثل فرد شناگری که احتمال حملات صرعی برایش وجود دارد یا فردی که ورزش هوانوردی میکند یا یک صخرهنورد. تصور کنید فردی روی دیواره عظیم بیستون در ارتفاع 300متری دچار تشنج شود! همچنین جدا از اینکه باشگاهشان موظف است ایمنیشان را در حین ورزش تأمین و تضمین کنند، خود ورزشکاران هم باید همه اقدامات پیشگیرانه را با وسواس تمام به کار ببندند. داشتن تجهیزات کامل و رعایت اصول سلامت و تکنیک صحیح، از واجبات اکید در ورزش حرفهای است. بارها شده است ورزشکاران در اوج ورزش قهرمانی خود و گاهی حین مسابقه و درون زمین، میمیرند. چند درصد از این مرگها طبیعی و ممکن است برای هر کسی پیش بیاید و چند درصد از آنها غیرطبیعی است و باید پیگیری شود؟ اصولا مرگ ناگهانی به هیچوجه طبیعی تلقی نمیشود، ولی به صورت آماری، مرگی که در کمتر از یک ساعت از شروع علائم اتفاق میافتد، مرگ ناگهانی تلقی میشود و در بررسیهای انجامشده، تقریبا یک در 200 هزار ورزشکار اتفاق میافتد، ضمن اینکه معمولا در فیلد ورزش هست و در خارج از این سیستم، عوامل تأثیرگذار دیگر مثل مسمومیتها، تداخلات دارویی، مصرف مخدرها و توطئهها و... نیز توسط پزشکی قانونی لحاظ میشود. طبیعی است در این موارد دیگر مرگ قلبی ناگهانی تلقی نخواهد شد. پس از مرگ یک ورزشکار، مسئولان میگویند پزشکی قانونی باید با کالبدشکافی مشخص کند دلیل مرگ چه بوده است. کار پزشکی قانونی چیست و کارشناسان پزشکی قانونی، چگونه دلیل مرگ را درمییابند؟ وقتی فردی خارج از عرف دچار حادثه و مرگ میشود، همیشه باید علت مرگ به دلایل حقوقی بررسی شود تا اطمینان حاصل شود پای جرم و جنایت در میان نباشد. در برگه گواهی فوت قسمتی است که نوشته شده علت فوت؟ بنابراین اگر شما نتوانید علت مستند و قابلقبولی برای فوت تعیین کنید، اجازه دفن متوفا را نیز نخواهید داشت. بنابراین به دلایل حساسیت اجتماعی فردی و پزشکی و خواست مدعیالعموم در این موارد، باید کالبدشکافی و کشف علت انجام شود. پزشکان قانونی با بررسی بدن از نظر جراحات احتمالی و تعیین نسبتا دقیق زمان مرگ و بررسی نمونههای قلبی بافتی و... از نظر وجود ایسکمی ناهنجاری مادرزادی یا علت اکتسابی و مسمومیتها، به تعیین علت مرگ کمک شایانی میکنند. بارها شده است یک ورزشکار میمیرد و مسئولان باشگاه میگویند او به دلیل ایست قلبی یا نارسایی قلبی درگذشته است. چگونه ممکن است یک نفر نارسایی قلبی داشته باشد و چندین سال در رده باشگاهی فعالیت کند، ولی این نارسایی هیچ اثری نداشته باشد و خود را نشان ندهد، ولی یکباره موجب مرگ او شود؟ خب، ابتدا باید مشخص کنیم آیا گفته یک فرد میتواند نظر رسمی مراجع پزشکی تلقی شود یا خیر. همانطور که در پاسخ سؤال پیش، اشاره کردم، پس از کالبدگشایی است که امکان بررسی و بیان علت مرگ پس از فوت وجود دارد، پس صرفا با حدسوگمان نمیشود علت مرگ را اختلالات قلبی- عروقی دانست، حتی در زمینه پزشکی هم علل مختلف ازجمله اختلالات بافت همبند و عروق یا مسائل ایسکمیک عروق مغز و... میتوانند باعث مرگ شوند. بنابراین اگر علت مرگ قلبی مستند و فرد، ورزشکار باشد، تازه میشود درباره آن صحبت کرد. امروزه بسیاری از باشگاهها، پزشک و سیستم درمانگاهی و بیمارستانی مجهز دارند. ورزشکاران هم در ابتدای فصل، باید تست دهند و تأییدیه سلامتی دریافت کنند. آیا امکان دارد ورزشکاری نارسایی قلبی- عروقی داشته باشد، اما در این تستها، مشخص نشود؟ درباره اینکه چرا باشگاهها با امکاناتی که دارند، نمیتوانند بیماری ورزشکارشان را تشخیص دهند، بد نیست اشاره کنیم این اتفاق مختص ایران نیست و در کشورهایی که آکادمی و باشگاه به معنی واقعی دارند، چنین مواردی اتفاق میافتد. ولی مطمئنا بسیاری از تیمها در ایران، پزشک ندارند یا سرویس پزشکی و کلینیک مستقل در اختیارشان نیست و حتی هزینه چکاپ پزشکی دورهای ورزشکارانشان را هم تقبل نمیکنند. برخی بودجهای برای این کار ندارند، برخی دیگر هم اعتقادی به آن ندارند. دیگر اینکه شما توجه کنید آیا وزارتخانههای متولی ورزش و سلامت توسط عواملشان در معاونت درمان دانشگاهها، کلینیک پزشکی باشگاهها را تحت پوشش دارند یا خیر؟ آیا در کنار زمین تمرین همه تیمها، دستگاه الکتروشوک وجود دارد یا اقلام و تجهیزات اورژانس آنطور که باید در مراکز درمانی باشد، هست یا خیر و آیا پزشک مقیم دارند یا فقط نام وی در فهرست دیده میشود؟ جالب است بدانید نظارت دقیقی روی مدارک اخذشده از کسانی که بهعنوان پزشکیار ورزشی معرفی میشوند، انجام نمیشود. در حال حاضر برخی از مؤسسات و همکاران پاراکلینیک، افرادی را با مدارک و مدارج تحصیلی مختلف با صد ساعت آموزش تئوری بهعنوان پزشکیار ورزشی تربیت میکنند و به آنها مدرک میدهند، نتیجه اینکه به چشم ورزشکاری که دچار ضربه شده، اسپری بیحسکننده میزنند، عوارضش را خودتان هم میتوانید حدس بزنید. پس در جریان باشید اگر همه تدابیر لازم برای غربالگری اندیشیده شود و همه امکانات در محل ورزش برای اقدامات درمانی تعبیه شده باشد، باز هم بنا بر آمار، این اتفاق یعنی مرگ قلبی ناگهانی رخ میدهد. دلیل مرگ قلبی در زیر 35 سال بیشتر علل مادرزادی مانند کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک و دیلاته یا اختلالات بافت همبند مثل سندروم مارفان (شلی جدار عروق بزرگ مانند آئورت) یا تنگی زیردریچهای دریچه آئورت یا آریتمی به دنبال ضربات شدید قفسه سینه است و در بالای 35سالگی نیز بیشتر به دلیل اختلالات اترواسکلروتیک عروق کرونری قلب است. البته با همه این اطلاعات در مواردی علت کشف نمیشود که هماکنون بر اختلالات کانالهای یونی و اختلالات در حد اجزای سلولی قلب تمرکز شده است. همانطور که گفتم آمار یک در 200 هزار ورزشکار در ایالات متحده برای مرگ ناگهانی قلبی ورزشکاران ثبت شده است. بنابراین درکل باید گفت این معضل به همکاری بینبخشی نیازمند است. وزارت محترم ورزش و فدراسیون پزشکی ورزشی (که در این زمینه بسیار فعال نیز است)، باید استانداردهای پزشکی و چارت معاینات رشتههای مختلف را با کمک کمیتههای پزشکی فدراسیونها و باشگاهها تهیه کنند، البته هم در سطح آماتور و هم در سطح حرفهای. وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نیز مدارک تحصیلی افرادی که در حوزه سلامت تیمها و ورزشکاران فعالیت میکنند، ممیزی و از ورود افراد فاقد صلاحیت به حوزه درمان ورزشکاران اکیدا جلوگیری کند. فیزیوتراپ و پزشک، جانشین هم نیستند که متأسفانه در موارد زیادی به جای یکدیگر فعالیت میکنند. آموزش پزشک تیم یا پزشکیار ورزشی صرفا از طریق فدراسیون پزشکی ورزشی یا وزارت بهداشت صورت گیرد و درنهایت، خود ورزشکاران حرفهای خارج از ملاحظات اقتصاد سلامت و علم آمار که دنبال رعایت هزینه-منفعت هستند، نهایت پیگیری را درباره سلامت خود (بهویژه قلب و عروق) داشته باشند و دیگر اینکه اصول معنوی و ارزشهای پهلوانی و سبک زندگی سالم در رئوس برنامههای آموزشی ورزشکاران قرار گیرد و زندگی شخصی و رفتار خارج از باشگاه ورزشکاران نیز از دید مسئولان و مربیان تیمها دور نماند. آیا تشخیص اختلالات قلبی مادرزادی و علل ذکرشده مرگ قلبی ناگهانی، غیرممکن است؟ نه، واقعا اینطور نیست، ولی همانطور که اشاره کردم در سیاستگذاریهای کلان سلامت در علم پزشکی، غربالگریها، منطق و توجیهات خاصی میطلبند که امکان غربالگریهای کلی برای همه بیماریهای احتمالی وجود ندارد. در حال حاضر در بدو تولد فرضا غربالگری بیماریهای کمکاری تیروئید و PKU (که یک بیماری متابولیک مخرب است)، به دلیل شیوع بالا و عوارض شدید این بیماریها انجام میشود، ولی غربالگری بیماریهای مادرزادی قلبی و بسیاری از بیماریهای دیگر (به دلایل شیوع پایینتر و بار مالیای که غربالگری به سیستم سلامت ملی وارد میکند)، انجام نمیشود، مگر اینکه والدین بخواهند با هزینه شخصی، بیماریهای مختلفی را بررسی کنند. البته در بهترین مراکز هم موارد مثبت کاذب (تشخیص مواردی که واقعا وجود ندارد) و منفی کاذب (تشخیصندادن بیماری که وجود دارد)، دیده میشود و امکان تشخیص صد درصد وجود ندارد. با وجود توضیحات مفصل شما هنوز من توجیه نشدهام. یک فرد پس از تولد ممکن است مورد غربالگری قرار نگیرد، اما این فرد به مدرسه میرود، دانشجو میشود یا پزشک خانواده دارد، آیا نباید در هیچکدام از این مراحل مورد تشخیص قرار گیرد؟ سؤال هوشمندانهای هست، ولی همانطور که پیشتر گفتم، حتی در اتوپسی یا بررسی پزشکی قانونی پس از مرگ هم در 20 درصد موارد علت تشخیص داده نمیشود، ولی این همه پاسخ نیست. در حال حاضر دانشآموزان فرمهایی را از مدارس دریافت میکنند و از پزشکان میخواهند جهت اجازه حضور در مسابقات ورزشی این فرمهای معاینه تکمیل شود. خود والدین معمولا آنطور که ما در بخش درمان میبینیم این معاینات را جدی نمیگیرند و در اکثر موارد از پزشک میخواهند حتی بدون ویزیت دانشآموز، برگه را مهر کنند تا مشکل دانشآموز حل شود! اما بهفرض که پزشک بخواهد این معاینات را به طور کامل انجام دهد، چند مشکل در پیشِرو خواهد داشت: روش جاری یکسانی برای این کار در حوزه پزشکی عمومی و پزشک خانواده تعریف نشده و وجود ندارد و ممکن است پزشکی نوار قلب را جزء معاینه انجام دهد و پزشک دیگری انجام ندهد یا اینکه درخواست اکوکاردیوگرافی یا تست ورزش کند که نیاز به ارجاع به متخصص قلب هست که با توجه به تعداد زیاد مراجعان به مراکز دولتی و مراکز درمانی ملکی سازمانهای بیمهگر، والدین با مانع بزرگی روبهرو میشوند. انتخاب بعدی مراکز خصوصی است که با یک حساب سرانگشتی، انجام آزمایشات اولیه سلامت قلب بین 80 تا تقریبا 400 هزار تومان متغیر است، ضمن اینکه محدودیتهای سازمانهای بیمهگر اصلی کشور برای پزشکان عمومی و خانواده در عدم اجازه تجویز اقدامات درمانی مثل برخی داروها و اقدامات تشخیصی مثل امآرآی یا سیتیاسکن و تستهای قلبی و... هزینه درمان را بالا میبرد. دراینباره کاملا بجاست این معاینات کاملا جدی گرفته شوند و این موانع از پیشِروی خانوادهها برداشته شود. ازجمله راهکارهای مؤثر، خرید خدمت توسط خود سازمانهای دانشآموزی و دانشجویی با قیمت مناسب است تا از بالارفتن پرداخت از جیب مراجعان جلوگیری شود. هماکنون دانشگاهها و وزارت آموزشوپرورش مراکز درمانی اختصاصی دارند که میتواند راهحلی منطقی برای معاینات دورهای مراجعانشان باشد. آیا امکان دارد برای آگاهی خوانندگان، تعریف و شایعترین علل مرگ قلبی ناگهانی ورزشکاران را بهطور خلاصه مرور کنیم؟ اصولا به مرگی که در کمتر از یک ساعت از شروع علائم در یک فرد طبیعی و متعاقب ایست قلبی اتفاق بیفتد، مرگ قلبی ناگهانی گفته میشود. مرگ قلبی ناگهانی شیوعی در حد 0.3 درصد دارد و در صورت انجام عملیات و احیای بهموقع تا 15 درصد امکان بازگشت دارد. اکثر قربانیان مرد هستند و در آمریکا بیشتر در ورزشهای فوتبال و بسکتبال اتفاق میافتد. در سنین زیر 35 سال بیشتر از علل مادرزادی ناشی میشود و در بالای 35 سال اختلالات خونرسانی عروق کرونری قلب مهمترین علت است. در پایان اگر صحبت نگفتهای با ما یا خوانندگانمان دارید، در خدمتتان هستیم. از مردم عزیز کشورمان خواهش میکنم در برخورد با چنین مسائلی، اخلاق را رعایت کنند، چراکه بعد از فوت یک فرد و گذشت زمان، این حادثه کمرنگ خواهد شد، ولی برخی قضاوتها، اتهامها و کژاندیشیها تا آخر عمر برای بازماندگان به صورت یک زخم التیامناپذیر باقی خواهد ماند. همچنین بجاست نسبت به مسائل، دید علمی داشته باشیم و در این مورد خاص، مرگ یک ورزشکار را الزاما مرگ ناشی از ورزش ندانیم و هر مرگی را دارای دلایل عجیب و بحثبرانگیز و حاشیهدار ندانیم و تعیین علت مرگ را به اهل فن بسپاریم و همگی دعا و تلاش کنیم تا حوادث از زندگیها رخت بربندند و روح درگذشتگانمان قرین رحمت شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.