گفتوگو با هادی مرزبان
عشقهای فراموششده «گروه خشن»
رضا آشفته، نایریکا امینی: هادی مرزبان، بازیگر و کارگردان تئاتر، این روزها نمایش «بازار عاشقان» را در تالار وحدت به روی صحنه برده است. «بازار عاشقان» از ۲۴ فروردین با بازی فرهاد قائمیان، محمد حاتمی، شهرام عبدلی، ایرج راد، فرزانه کابلی و حدود ۵۰ بازیگر جوان تئاتر که اشارهای به رابطه بین شمس و مولانا دارد، به روی صحنه رفته است. همچنین این نمایش روایتگر دادگاهی خیالی است که قصد دارد توسط آن به رفع ابهامات روابط میان شمس و مولانا پرداخته شود. هادی مرزبان، در چهار دهه آثار بسیاری از اکبر رادی را روی صحنه برده است. مرزبان از «بازار عاشقان» بهعنوان یک نوع تابوشکنی در کارهایش یاد میکند.
شما فعالیت تئاتر را با بازیگری آغاز کردید. چه روندی را طی کردید که به کارگردانی تئاتر رسیدید؟ از همان دوران دانشجویی نیز من هر دو کار را انجام میدادم. هرچند بیشتر عشقم کارگردانی بود تا بازیگری. اما حقیقتش در دوران دانشگاه به غیر از کارهای دانشگاهی، امکانات این را نداشتم که کارگردانی کنم. چون ما با آدمهای حرفهای در آن زمان کار میکردیم. بهعنوان مثال تماشاخانه سنگلج تالار ما بود. اما زمانی که من از دانشکده فارغالتحصیل شدم، کلا شروع به کارگردانی کردم. آخرین کار من با آقای سمندریان بود، که آن زمان دانشجو بودم، اما زمانی که دانشکده تمام شد، شروع به کارگردانی کردم. در آن زمان یک پوستر بود که در شهرستانها برای آن دوره میدیدند. چیزی شبیه به طرح دکترا. به مراکز استانها میرفتیم و کارشناس تئاتر میشدیم. من به خرمآباد در لرستان رفتم و در آنجا کارشناس تئاتر شدم. درحالحاضر بسیاری از بچههای لرستان که در سطح کشور مشغول به کار هستند، که آخرین نفر آنها مرحوم مصطفی عبداللهی بود، از شاگردان آن دوره من بودند. پس از آن به ساری رفتم و دو سالی نیز آنجا بودم و پس از آن برای ادامه تحصیل از ایران رفتم. زمانی که بازگشتم از سال ۱۳۵۸، من سالی یکبار یا دو سالی یکبار، یک تئاتر به روی صحنه بردم. البته حتما شنیدهاید که من مقدار زیادی، با آثار رادی و کارهای رئال کار کردهام، حدود ۱۳ مورد از آثار زندهیاد رادی را من به روی صحنه بردم و این اتفاق نیز یک نوع تابوشکنی بود. البته قبلا نیز چند کار اینچنینی انجام داده بودم. سال ۱۳۸۵ «نوبت دیوانگی» را کار کردم، سال ۱۳۷۲، «تنبورنواز» را کار کردم که آقایان امین تارخ، پرویز پرستویی، مرحوم جمشید اسماعیلخانی و بزرگان دیگری از سینما و تئاتر در آن بازی میکردند. در این کار نیز دوباره دوست داشتم به سمت این قبیل کارها بروم. دلیل علاقه بسیار شما به آثار آقای رادی چه بوده است؟ من همیشه برای کار تئاتر باید انگیزهای داشته باشم و تلنگری باید به من بخورد. من فقط برای تفنن تئاتر کار نمیکنم. به قول معروف جوان و جویای نام نیستم که بگویم تئاتر کار کردهام. همیشه دو فکر برای من وجود داشته است. در کارهایم دو موضوع «فقر» و «بیعدالتی» همیشه در اولویت بودهاند. اگر توجه کنید در تمامی کارهای من به این دو موضوع پرداخته شده است. زمانی که من در سال ۱۳۶۳ با رادی و آثارش آشنا شدم و زمانی که «پلکان» رادی را در سالن ایرانشهر به روی صحنه بردم، از آن به بعد وارد دنیای رادی شدم و فکر کردم که چه محملی بهتر از اکبر رادی، که در تمام آثارش از بیعدالتی و فقر سخن گفته شده است. اینگونه شد که خودش میگفت: «ربع قرن است که من و مرزبان در کنار همدیگر کار میکنیم». و واقعا هم اینچنین بود و آخرین کاری هم که من از او بعد از فوتش انجام دادم، «تانگوی تخممرغ داغ» در تالار وحدت و دو سال پیش بود و این کار مشکلات بسیاری را نیز برای ما به وجود آورد. پس از آن به سراغ این کار آمدیم تا ببینیم که چه میشود. آقای مرزبان، دلیل این تابوشکنی شما چه بوده است؟ درحالحاضر معتقدم جامعه ما عشق را فراموش کرده است. آدمها دیگر عاشق نیستند. من و شما در کنار همدیگر نشستهایم و با همدیگر صحبت میکنیم اما کیلومترها از یکدیگر دور هستیم. این یک جبر است که جامعه بهگونهای آدمها را بار آورده است که با اینکه در کنار یکدیگریم، با هم صحبت میکنیم و بینمان دیالوگهایی ردوبدل میشوند، اما مثل این است که کیلومترها فاصله بین ماست و در جزیرهای تنها زندگی میکنیم. آدمها تنها هستند، رابطه ندارند. دوستیها و عشقها را فراموش کردهاند. در نگاهها انس و الفت و عشق وجود ندارد. حریم خانوادهها ازبینرفته است. عشقها فراموش شدهاند. اگر شما به یک جوانی از عشق بگویید، اصلا نمیفهمد که عشق یعنی چه. مردی و مردانگی و آن بوی نجیب خاک، آن کوچه و پسکوچههایی که از آنها در عین تنگبودنشان فقط عشق میبارید، تمام شده است. خیابانها، پارکها و ماشینهایمان بزرگ شدهاند، اما دلهایمان کوچک شدهاند. همدیگر را فراموش کردهایم. خیلی از یکدیگر دور هستیم. خیلی در کنار همدیگر غریب هستیم. همگی به یک زبان حرف میزنیم، همه به زبان مادری صحبت میکنیم اما کلاه سر همدیگر میگذاریم. من نیاز این کار را حس کردم. حس کردم که امروز باید بگویم بیایید کمی از عشق حرف بزنیم. کمی از دوستداشتن صحبت کنیم. اگر بخواهم در این وادی صحبت کنم خیلی طولانی خواهد شد. زمانی بود که یک مرد میآمد، کلی پول از یکی میگرفت و به جای آن یک لاخ سبیلش را گرو میگذاشت و سر موقع نیز میآمد و قرضش را پرداخت میکرد. آن یک لاخ سبیل به اندازه صدتا چک و سفته و ... اعتبار داشت. الان همه چیز تمام شده، مردانگیها فراموش شده است. ریشه همه این مسائل در این است که ما به یکدیگر عشق نمیورزیم. مردم تنهایی هستیم و این فقط مربوط به ایران نیست. در غرب اتفاقا این مسئله خیلی بیشتر مشاهده میشود. دنیا، دنیای مادیگرایی شده است. همه زندگیها دو ضربدر دو مساوی چهار شده است. حقیقت زندگی من و شما این نیست که ما با یکدیگر صحبت میکنیم. شما یکسری نگرانیها از من دارید و من یکسری نگرانیها از شما دارم، من از شما میترسم، شما از من میترسید. همه از هم میترسیم، این بود که من فکر کردم «بازار عاشقان» امروز مورد نیاز است. بین این همه افسانههای عاشقانه یا کارهای رئال عاشقانه، چه شد که شما این متن را انتخاب کردید؟ دلیل انتخاب این متن چه بود؟ برای یک عشق مجازی نبود. این یک عشق حقیقی بود. هر چقدر هم که سن کسی کم باشد، زمانی که من از عشق مولانا و شمس صحبت میکنم، میداند و درک میکند که من درباره یک عشق جوانی که سر چهارراه ایستاده صحبت نمیکنم. من راجع به یک عشق الهی صحبت میکنم. راجع به یک چیزی ورای ما دیگری و ... . ما اگر در همین مسئله خوب دقت کنیم، در طرف دیگر داستان، عشق علاءالدین و کیمیاست که بسیار کم به آن پرداخته شده، نویسنده در واقع کم به آن پرداخته است. اصلا کیمیا در داستان وجود نداشت و ما، او را وارد داستان کردیم که فقط حضورش حس شود. علت دشمنی کیمیا با شمس فقط حضور علاءالدین است. یک عشق زمینی و مجازی. اما مولانا و شمس یک عشق الهی دارند و برای همین هم در آخر مولانا میگوید: «من نیستم، پس من کو؟ من همه شمسم». و در حقیقت او در شمس ذوب شده است. یعنی بهترین و عمیقترین عشق واقعی که من میتوانستم پیدا کنم، این داستان بود و ضمنا داستانهای بیهودهای راجع به عشق و رابطه میان شمس و مولانا گفته شده که بسیار مشمئزکننده است. یک آدم شصتوچهارساله با یک آدم چهلواندیساله فقیه یک شهر، چه ارتباطی میتواند داشته باشد جز چیزی که خدایی باشد و یادتان باشد در آن زمان شمس که تمامی این مسائل را زیرپا میگذاشت و مولانایی که میآید و همه چیز را از بین میبرد و همه چیز را در وجود او میبیند حتی شمس به صورت خدای او در میآید. فقیهی که زمانی مجتهد شهر بوده است، حالا برای شمس شراب و ... نیز میآورد. تن به هر کاری برای او میدهد. آیا تغییراتی هم در متن ایجاد کردید؟ بههر حال کارگردان، مؤلف دوم است و بهعنوان مؤلف دوم و بهعنوان کارگردان، تا جایی که حق داشتم این کار را انجام دادم. فکر نمیکنید اگر موازی با این داستان به روابط کیمیا و علاءالدین بهعنوان یک عشق مجازی پرداخته میشد، مقایسه چشمگیرتری انجام میگرفت؟ تا همین اندازه که من در داستان گنجاندهام در متن اصلی نیز وجود نداشت. این را نیز اضافه کردم که تماشاگر تیزبین متوجه آن عشق مجازی شود. در نوشته اصلی، اصلا کیمیا وجود نداشت. بیش از این تبدیل به یک نمایشنامه دیگر میشد. در ضمن یادتان باشد که مردم ما دیگر حوصله تئاترهای طولانی را ندارند. تماشاچی من باورش نمیشود که این کار دو ساعت طول کشیده است، به این دلیل که من ریتم صحیحی را برای آن انتخاب کردهام. تخصص من ریتم است و اعتقادم بر این است که نمایشی که ریتم غلط داشته باشد مانند آدمی میماند که قلب بیمار داشته باشد. اگر در این نمایش کسی خسته نمیشود، علت ریتم آن است. اگر بیش از این ادامه میداشت، تماشاگر خسته میشد. این کار را در جشنواره نیز اجرا کردهاید، استقبال در آنجا چگونه بود؟ در جشنواره اجرا کردیم، اما بیشتر حالت تمرین اجرا بود. از آن استقبال بسیار زیادی شد. الان نیز متأسفانه تبلیغ زیادی نکردیم به این علت که من زیاد کار تبلیغاتی بلد نیستم که انجام دهم. برای کسی که مسئول تبلیغات ما بود مشکلی پیش آمد که نتوانست به خوبی از عهده این کار برآید. بعضیها اصلا نمیدانند این نمایش در حال حاضر روی صحنه است. هر چند الان خوشبختانه ما سیر صعودی را طی میکنیم. آیا این سالن برای نمایش شما محدودیتهایی نیز به وجود آورد؟ میخواستند محدودیتهایی به وجود بیاورند که من زیر بار نرفتم. منظورم این است که آیا از لحاظ چیدمان میزانسنها و آن الگویی که در ذهنتان داشتید، با همدیگر مطابقت کرد یا خیر؟ تا اندازهای بله، این همان سیاست «شتر، ماه، پلنگ» است. گاهی برای کسی همه کار میکنند و زیرورو میکنند اما برای یک نفر دیگر این کار را نمیکنند. بهعنوان مثال من یک تاب میخواستم که گفتند تاب را نمیتوانیم بدهیم چون میلههای سالن جوابگو نیست و من پذیرفتم. در آن صحنهای که علاءالدین و کیمیا با هم میچرخند، ایده اصلی من این بود که کیمیا سوار یک تاب است و علاءالدین، او را تاب میدهد که نتوانستم این ایده را اجرا کنم و تعجب کردم. چطور ممکن است که در این تالار به این بزرگی چنین چیزی امکانپذیر نباشد. در اینجا اضافه کنم؛ گروهی که در این نمایش کمک بسیاری به من کردند، مسئول نورپردازی، آقای رحیمی است که طراحی بسیار خوبی انجام داد و در بروشور نیز اسمشان از قلم افتاده و من در همینجا از ایشان بسیار تشکر میکنم. بههرحال طرح نهایی که اجرا شد آیا مطابق با ایدهآل ذهنی شما بوده است؟ بله، من از بازیگرانم بهویژه آقای قائمیان تشکر میکنم که زحمت بسیاری کشید و حدود سه ماه علاوه بر تمرینهایی که با من داشت، با خانم فرزانه کابلی چرخ کار میکرد و این چرخها به این سادگی که به نظر میرسند نیستند، چرخهایی که همزمان با آنها دیالوگ گفته شود، بسیار دشوار است. همینطور آقای محمد خاتمی و شهرام عبدلی، که نقش رئیس دادگاه را بسیار خوب بازی کرده است و من ممنون این سه نفر هستم و خانم کابلی بهعنوان طراح حرکات که زحمت بسیاری کشیدند و نیز نقشی که بر عهده داشتند. این گروه که من به آنها «گروه خشن» میگویم و جوانهای این نمایش که حدود ۵۰ نفر از دانشجویان تئاتر هستند، بسیار من را خسته کردند؛ با اینکه نقشهای بسیار اندکی داشتند و امیدوارم که برای آینده توانسته باشند کاری انجام دهند. چرا انتهای داستان به نحو دیگری تمام شد؟ جریان این دادگاه چه بوده است؟ شمس در ذهن مولانا همچنان وجود دارد، همانطور که امروز در ذهن ما نیز هست. میتوانم بگویم مولانا با شمس دوباره زاییده شد. به همین دلیل به این صورت تمام شد و این دادگاهی است که ما به آن نقاط که به آنها اشاره کردم، پرداختیم و میخواستیم که آن سؤالها از ذهن آدمها پاک شود و آن عشق واقعی مشخص شود. در حقیقت هر سؤالی که در ذهن مردم هست و تهمتهایی که به رابطه بین شمس و مولانا زده میشود با این دادگاه روشن و مبرهن میشود. سعی کردم این کار را انجام دهم و همیشه دلم میخواهد تماشاگرم را با چند علامت سؤال بیرون بفرستم که درباره آنها فکر کند و درعینحال به چند سؤال او پاسخ داده باشم و فکر میکنم که در این کار موفق به انجام این مهم شدهام.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.