گفتوگو با علیاكبر قاضیزاده درباره تعطیلی مطبوعات در ایام نوروز
برای ماندن چارهای جز حرفهایشدن نیست
نگار حسینی
در تعطیلات دوهفتهای نوروز هیچ روزنامهای منتشر نشد. این روال همه این سالها بوده است. به نظر میرسد چه در دوره فعلی كه شبكههای اجتماعی و مجازی نقش انتشار خبر را برعهده گرفتهاند، چه در دوره پیشین كه در روزهای تعطیلات جز تلویزیون رسانه دیگری انتشار اخبار را برعهده نداشت، در تعطیلات نوروز مخاطبان روزنامهها بهشدت افت میكنند. عدهای گمان میكنند منتشرنشدن روزنامه در دوران تعطیلات بابت تعطیلی سیستم توزیع است اما از سوی دیگر عدهای میگویند در این دوران اگر مخاطبی وجود داشت و بالطبع سودآوری ممكن بود، سیستم توزیع و آگهی تعطیل نمیشد و در نتیجه انتشار روزنامه هم مقرونبهصرفه بود. درهرحال یك نگرانی همیشه وجود دارد و آن هم این است كه وقتی دو هفته نیازی به روزنامه از سوی جامعه احساس نمیشود، این به آن معناست كه بهزودی روزنامهها اثرگذاری خود را از دست داده و حذف میشوند؟ با علیاكبر قاضیزاده، روزنامهنگار و مدرس روزنامهنگاری، در اینباره گفتوگو كردهایم:
آیا رسانههای مكتوب همواره در تعطیلات نوروز منتشر نمیشدهاند یا این بدعتی است كه در سالها و دهههای اخیر باب شده است؟ تا جایی كه به خاطر دارم ما روزنامهنگاران همیشه در دهههای اخیر این امتیاز را داشتهایم كه تا پایان تعطیلات نوروزی تعطیل باشیم. البته روز سیزدهبهدر كه میدانید جزء تعطیلات به حساب نمیآمد. ضمن اینكه انصافا روزنامهنگاران در طول سال امكان استفاده از مرخصی به شكلی كه دیگر افراد از مرخصی استفاده میكنند را كمتر دارند. برای مثال، من اگر بخواهم فردا را مرخصی بگیرم باید از چندروز قبل با چندنفر هماهنگ باشم و مطلب تهیه كنم تا در روز غیبت، تولید متوقف نشود؛ هرچند تمام مدت مرخصی هم دلشوره دارم كه برای تیتر و عكس مطلب مشكلی پیش نیاید. بههرحال واقعیت این است كه با وجود تعطیلات طولانی، خبر همچنان هست و كمتر امكان انتشار مییابد. اینكه روزنامهنگاران بعد از یك سال سخت و پراسترس به این تعطیلات طولانی نیاز دارند درست اما با این اوصاف تكلیف خبر چه میشود؟ آیا میتوان خبر و خبررسانی را تعطیل كرد؟ و البته سؤال مهم دیگری كه دراینمیان به وجود میآید این است كه یك دوره طولانی نبودن روی دكه، آیا تأثیری روی میزان مخاطبان رسانههای مكتوب دارد یا خیر و اگر پاسخ مثبت است چگونه میتوان برای فاصلهای كه میان رسانه و مخاطبان ایجاد میشود، راهكاری اندیشید؟ در پاسخ به این پرسش كه در دوران طولانی تعطیلات تكلیف خبر و انتظار مردم از خبر چه میشود، بگذارید یك سؤال مطرح كنم. شما به من بگویید در روز 13 و 14 فروردین چه تعداد تلفن به دفتر روزنامه شده است و مخاطبان اعتراض كردهاند كه چرا در تعطیلات، روزنامه در دسترس نبوده است؟ واقعیت این است كه حتی یك تلفن هم با چنین مضمونی وجود نداشته است. در طول عمر حرفهای من كمتر پیش آمده است كه مخاطبان به منتشرنشدن روزنامه در ایام تعطیل اعتراض كنند. من تصور میكنم كه مردم نوعی همدردی با روزنامهنگاران دارند و بالطبع انتظار دریافت خبر در ایام تعطیل را ندارند. اما در پاسخ به این پرسش كه آیا دو هفته تعطیلي برای یك روزنامه، عادت تماس با رسانه را برای مخاطبان بههم میزند یا نه باید این سؤال را مطرح كنم كه آیا برای مثال، مخاطبان «شرق» بعد از دو هفته تعطیلی همان تعداد پیش از نوروز میمانند؟ تردید نكنید كه افت میكنند. همهجای دنیا به همین روال است. همین امروز (15 فروردینماه)، اگر به ضمیمه آگهیهای روزنامه همشهری نگاهی بیندازید میبینید كه این ضمیمه چقدر لاغر است. نمیخواهم بگویم كه این میزان آگهی را با روز 24 اسفند 94 مقایسه كنید، بلكه اگر با روزهای اردیبهشت هم مقایسه شود، نشان از آن دارد كه میزان آگهیها بهشدت كم است. این در حالی است كه در روزهای پایانی اسفندماه همین ضمیمه آگهیها حدود 250 گرم وزن داشت. اینها واقعیتها هستند اما دراینمیان میماند اینكه ما روزنامهنگاران بعد از تعطیلات چه كنیم و چگونه در كمترین زمان ممكن بتوانیم این فاصله ایجادشده میان مخاطب و رسانه را جبران كنیم و هرچهسریعتر به همان تعداد مخاطبان پیشین بازگردیم. در سالهای اخیر و بهخصوص در دهه اخیر به دلیل گسترش و تنوع و دردسترسبودن امكانات تكنولوژیهای نوین ارتباطی، خطر اینكه مردم برای همیشه عادت روزنامهخوانی را از دست بدهند، بیشتروبیشتر شده است. این خطر البته همیشگی بوده اما در سالهای اخیر بهمراتب بیشتر شده است. به عقیده من، همانطور كه ما از تكنولوژی اینترنت یك به اینترنت 2، سپس به اینترنت 3 رسیدهایم و بعد از این به اینترنت 4 میرسیم، این خطر به یقین بیشتر میشود. عدهای میگویند در تعطیلات نوروز بابت تعطیلبودن سیستم توزیع، انتشار روزنامهها متوقف میشود. با توجه به گفتههای شما مبنیبر نبود مخاطب در تعطیلات، آیا اینكه منتشرنشدن روزنامه نتیجه تعطیلبودن سیستم توزیع است، منطقی به نظر میرسد؟ من عقیده دارم واقعیت این است كه یك بنگاه رسانهای از جمله یك روزنامه پیش از اینكه هر تولیدی داشته باشد، یك بنگاه اقتصادی است. مگر امكان دارد كه یك روزنامه خودگردان نباشد و درآمد نداشته باشد و منتشر شود؟ مگر خیرات و مبرات است؟ واقعیت این است كه در ایام تعطیل تقاضا در بازار بهشدت افت میكند. یكی از اتفاقات بسیار مهمی كه در این دوران رخ میدهد این است كه آگهی وجود ندارد. شما یك بررسی انجام دهید و ببینید در تعطیلات نوروزی چه تعداد از ساكنان چندمیلیونی تهران در پایتخت میمانند؟ و مهمتر از آن چه تعداد از این افرادی كه میمانند درباره خبر و روزنامه احساس عطش میكنند؟ من به شما قول میدهم همین سیستم توزیع و سازمان آگهیها اگر در تعطیلات میتوانستند درآمد داشته باشند، هرگز تعطیل نمیشدند. چرا در ایام عید رستورانها و بخشی كه توزیع غذا را به عهده دارند، تعطیل نیستند؟ مگر عید برای آنها عید نیست؟ پاسخ همه این پرسشها در صرفه اقتصادی است. در كنار اینها باید بگویم در دنیا بیش از یك قرن است برای روزهای تعطیل آخر هفته روزنامههایی منتشر میشوند. ساندی تلگراف، تایمز آو ساندی (كه اتفاقا خود من مشتری اینها بودهام)، به طور خاص برای تعطیلات آخر هفته منتشر میشدهاند. در توصیف پروپیمانبودن این روزنامههای خاص تعطیلات باید بگویم وزن سه نسخه از این نشریات به یك كیلو میرسید. در این روزنامهها بخشهایی به ادبیات، گردشگری، ورزش و... اختصاص داشت. نكته درخور توجه این بود كه تواناترین و بهترین هنرمندان و سیاستمداران و منتقدان در این ویژهنامهها مینوشتند و از قضا دستمزد بیشتري هم میگرفتند. البته باید بگویم تیراژ روزنامههای مخصوص روز تعطیل نسبت به روزنامههایی كه هر روز منتشر میشدند، بهمراتب كمتر بود و در واقع مشتریان خاصی داشت. واقعیت این است كه همه مردم دنبال روزنامههای روز تعطیل نبودند، اما همین روزنامهها با همین تیراژ، یك سازمان كاملا مستقل داشت؛ یعنی تحریریه و سازمان آگهیها در این روزنامهها كاملا مستقل از بخشهایی بودند كه روزانه منتشر میشدند. این نبود كه یك روزنامهنگار در طول هفته برای روزنامهاش بنویسد و بعد آخر هفته هم برای این ویژهنامهها مطلب بدهد، اما نكته جالب توجه این است كه همین روزنامهها هم در روزهای كریسمس و عید پاك تعطیل بودند. ما البته در دورهای در روزنامههای جامعه و توس تلاش كردیم روزنامه روز تعطیل داشته باشیم، اما در نهایت به این نتیجه رسیدیم كه به این شكلی كه روزنامهنگار همه طول هفته در نشریه بنویسد و بعد هم قرار باشد برای روز تعطیل بنویسد، شدنی نیست. در واقع به نظر میرسید هنوز آنقدر حرفهای نشدهایم كه امكان انتشار روزنامههایی برای روزهای تعطیل داشته باشیم. اگر روزنامهها دو هفته منتشر نمیشوند و مشكل خاصی پیش نمیآید آیا میتوان نتیجه گرفت روزنامهها بهقدری كماثر شدهاند كه اساسا بود و نبودشان در فضای جامعه چندان اثرگذار نیست؟ باید به یك نكته مهم در این میانه توجه كنیم؛ مزیت بزرگ رسانههای نوشتاری نسبت به رسانههای غیرنوشتاری و سپس نسبت به فضای شبكههای مجازی در تحلیل و تفسیر است. امروز دورهای نیست كه روزنامهها به كار انتشار خبر بپردازند. سرعت انتشار خبرها در فضای اینترنتی به قدری بالاست كه تا انتشار در روزنامه به یقین سوخته است؛ برای مثال امروز (15 فروردین) در هیچیك از روزنامههای «شرق» و اعتماد و همشهری و... هیچ خبری از بازی الكلاسیكوی دیشب نبود. طبیعی است، وقتی یك بازی فوتبال ساعت یك بعد از نیمه شب تمام میشود، كمتر روزنامهای امكان گنجاندن خبر آن را در روزنامه صبح دارد؛ بنابراین لازم است بدانیم امروزه مزیت مطبوعات و رسانههای نوشتاری در خبر نیست، بلكه در تحلیل و گزارش و مصاحبه و مقاله، یعنی كارهای غیرخبری است. درهرحال به نظر میرسد در شبكههای مجازی نیز تحلیل بهوفور تولید میشود و كار به انتشار خبر محدود نمیشود. چندی پیش در یكی از نشریات انگلیسیزبان مطلبی منتشر شده بود با این مضمون كه چرا با وجود شبكههای اجتماعی و دسترسی آسان به اخبار و تحلیلها، مردم همچنان به روزنامهها مشتاق هستند. نویسنده مقاله به این نتیجه رسیده بود كه موضوع «اعتماد» است؛ در واقع مردم هنوز هم به روزنامه چاپشده بیش از فضای اینترنتی اعتماد دارند. در كنار همه اینها عدهای معتقدند بهزودی دوره رسانههای مكتوب به سر میآید. نظر شما دراینباره چیست؟ نمیدانم این اتفاق، یعنی تعطیلشدن رسانههای مكتوب برای همیشه، چه زمانی اتفاق میافتد، اما یك نكته مهم این است كه هنوز هم خوشبختانه یا بدبختانه سنت روزنامه بهدستگرفتن در میان مردم از میان نرفته است. خرید روزنامه نسبت به گذشته و دوره پیش از نت و شبكههای اجتماعی كمتر شده، اما هنوز نمرده است و به نظر میرسد روزنامهدستگرفتن و نشستن و خواندن هنوز یك سنت است. باید بپذیریم هنوز هم جدیترین نوع مطالعه، خواندن كتاب است و البته هنوز جدیترین راه دسترسی به آگاهیها، مطبوعات هستند. حالا اینكه نسلهایی كه در راه هستند و نسلهای آینده چقدر میتوانند این سنت را حفظ كنند و نگه دارند نمیشود آن را پیشبینی كرد. این را هم لازم است در نظر داشته باشید كه شما آخرین نسلی هستید كه به این شیوه روزنامهنگاری میكنید. باید واقعبین بود. هنگامی كه در دنیا و در ایران به تیراژ مطبوعات نگاه میكنید و در همان حال میبینید كه در ماجراهای میدان تحریر یا همین حالا در دعوای قرهباغ، میشود با استفاده از یك تلفن همراه چنددلاری اخبار را در لحظه، به صورت مستند و مستقیم و بدون نیاز به پایگاه زمینی و آسمانی و تحریریه و حروفچینی و چاپخانه برای میلیونها مخاطب در سراسر جهان مخابره كرد، میزان مقاومت روزنامهها تا چه حد میتواند پیش برود؟ كتاب آخری كه بهتازگی آن را ترجمه كردهام «روزنامهنگاری در عصر وب» است. در این كتاب به این موضوع پرداخته میشود كه در روزگار فضای مجازی، از قضا نهتنها ما روزنامهنگاران باید اصول حرفهای روزنامهنگاری را بدانیم كه باید به همه مردمی كه با تلفن همراه و تبلت و لپتاپ به كار انتشار اخبار میپردازند، اصول روزنامهنگاری را بیاموزیم. در واقع، ما روزنامهنگاران لازم است شهروند-خبرنگاری را گسترش دهیم. من برای روزنامهنگاری مملكت از این لحاظ متأسفم كه سطح حرفهایگری در آن پایینتر آمده است. در بسیاری روزنامهها جوانهای روشن و بااستعدادی وجود دارند كه میتوانند كارهای بسیار خوب و تأثیرگذاری انجام دهند، اما این استعدادها هرگز مجالی برای بروز نمییابند. اگر ما روزنامهنگاران بخواهیم در این حرفه بمانیم چارهای غیر از گسترش سطح حرفهایگری نداریم. روزنامهنگار باید به دو زبان مسلط باشد، باید تكنیكهای مصاحبه و مسائل حرفهای را به خوبی بداند. واقعیت این است كه در چنین فضای رقابتیای روزنامهنگاران اگر میخواهند بمانند باید خیلی بهتر از نسل پیشین اصول حرفهای را فرابگیرند. چه چیز ممكن است موجب قداست روزنامهنگاری شده باشد، آنقدر كه در دوره شبكههای اجتماعی و اینترنت، هنوز هم بتوان به ادامه سنت خریدهشدن و خواندهشدن روزنامهها امیدوار بود؟ در دین اسلام روی «كلمه» تأكید خاصی شده است. در قرآن به كلمه سوگند خورده میشود: «ن والقلم و مایسطرون». انجیل نیز به این شیوه آغاز میشود كه: «اول كلمه بود و آن كلمه خدا بود.» اگر دقت كنید در هیچیك از این دو بر صدا و تصویر تأكید نشده و به كلام سوگند خورده شده است. این قداست وجود دارد. یک نویسنده اسپانیایی برنده نوبل به نام خوزه سلا، در برابر همین پرسش شما گفته است در نوشتن جاذبهای هست كه در صوت و تصویر نیست. اما اینكه این قداست چقدر میماند معلوم نیست. درعینحال من همچنان عقیده دارم رسانههای مكتوب از جمله روزنامهها باید به سمت بالاتربردن سطح حرفهای پیش بروند تا بتوانند ماندگاری خود را بیشتر كنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.