گفتوگو با دکتر «حسین باهر»، درباره حسرتی به اسم خانهدارشدن
میخواهیم مستأجر نباشیم تا نشان دهیم مستحق نیستیم
مهسا علیبیگی: قیمت مسکن حبابی بود که در دوره هشتساله دولتهای نهم و دهم، بزرگ شد، پس از مدتی کوچک شد، اما هیچوقت نترکید. حبابی که با بادکردنش، خانهدارشدن برای خیلیها تبدیل به رؤیا شد. رؤیایی که نزدیک بود در سال 1394 محقق شود؛ چراکه با آغاز سال 94 تحلیلهای کارشناسان مسکن همگی حول ثابتماندن قیمت خانه میچرخید. با این تحلیلها بود که امید از جامه مستأجری بیرونآمدن و رخت مالک به تنکردن، جان گرفت و بالید تا نیمه دوم سال که معلوم شد همانقدر که قیمتها راکد است، بازار خریدوفروش خانه هم کساد است. سال تمام شد و امید به حسرت بدل شد. با دکتر «حسین باهر»، جامعهشناس اقتصادی و عضو هیأت علمی دانشگاه شهید بهشتی، درباره امید و حسرت خانهدارشدن گفتوگو کردهایم. باهر معتقد است نمیتوان نیاز به داشتن سرپناه را انکار کرد، اما باید دانست تملک یک میل است که از بیثباتی اقتصادی و نبود امنیت در تأمین معاش میآید و میتواند تبدیل به فرهنگی شود که در آن مستأجر مستحق است و حقیر.
مسکن یا آنچه در ادبیات روزمره با عنوان «خانه» با آن سروکار داریم، چه نقشی در حیات فردی و اجتماعی افراد دارد؟ آیا میتوان از حسرت داشتن خانه به عنوان یکی از حسرتهای سال 1394 نام برد؟ به طور کلی تمدن بشری از خانهسازی شروع میشود؛ یعنی آغاز تمدن و شکلگیری فرهنگ با بیرونآمدن انسان از غارها و شروع ساخت خانه و مسکن در یک محل است. برای پیبردن به اهمیت و نقش مسکن در حیات فردی و اجتماعی افراد کافی است به معنی این کلمه دقت کنیم؛ مسکن یعنی محل سکونت و آرامش. حتی میتوان گفت موجودات زنده به طور غریزی به دنبال جایی برای سرپناه هستند تا حیاتشان را از خطر و آسیب حفظ کنند. همه موجودات از ماهی دریا تا مرغ هوا به دنبال چنین سرپناه و مسکنی هستند. پس خانهداشتن یک امر عرضی نیست، بلکه نیازی ذاتی و امری قدیم است، اما جوامع بشری به شکلهای مختلف با این نیاز برخورد میکنند؛ برای مثال در کشوری مثل کانادا که خود من آنجا تحصیل کردهام و سکونت داشتهام، میل به مالکیت خانه کم است. در آنجا شرکتهای خانهسازی، منازلی را میسازند و برای اجاره به صورت مبله در اختیار مستأجر میگذارند. خود من در دوران دانشجویی هر دو سال یک بار بسته به توان مالیام، خانهام را جابهجا میکردم. اگر توان مالیام بیشتر شده بود، منزل بزرگتری میگرفتم و برعکس. البته ارزش افزودهای که هر سال به اجارهبها اضافه میشد هم از قانون مشخصی تبعیت میکرد و از یک درصد خاص تجاوز نمیکرد. به علاوه سود سرمایهگذاری در بانکها به شکلی تنظیم میشد که با افزایش نرخ اجارهبها هماهنگ باشد و شرکتهای ارائه خدمات مسکن، به اجارهدادن خانه رغبت داشته باشند. از طرف دیگر خود مردم هم فرهنگ حفظ خانه اباواجدادی به عنوان نشانه هویتشان را نداشتند و به همین دلیل مایل به خرید خانه و اقامت طولانیمدت در یک مکان نبودند؛ بنابراین باید در اینجا بر دو موضوع تأکید کنم؛ اولا داشتن مسکن و سرپناه یکی از نیازهای اساسی موجودات زنده است و ثانیا شکل پاسخگویی به این نیاز در جوامع مختلف با فرهنگهای مختلف، متفاوت است. به این معنی که در جامعهای که شکل خانواده در آن گسترده است، پاسخ به این نیاز متفاوت است. در جامعه امروز ما حتی گاهی فرزندان پس از بلوغ و پیش از ازدواج نیز دنبال داشتن مسکن مستقل هستند؛ بنابراین یک جامعه توسعهیافته باید بتواند براساس ظرفیتهایش و با توجه به فرهنگش به این نیاز پاسخ دهد. یکی از مشکلات اصلی امروز جامعه ما که نمیتواند به این نیاز بهدرستی پاسخ دهد، جمعیت بسیار زیاد کشور است. زمانی که من محصل بودم، جمعیت ایران 18 میلیون نفر بود. حالا با گذشت پنج دهه این عدد به 80 میلیون رسیده است؛ یعنی به طور متوسط هر سال بیش از یک میلیون نفر به جمعیت ایران اضافه شده است. در کنار این جمعیت انبوه، غلظت تمایل به مالکیت هم بسیار بالاست. به همین دلیل آنچه شما به آن میگویید حسرت خانهدارشدن اتفاق میافتد. خود این تمایل شدید به مالکیت، ناشی از بیثباتی اقتصادی و حس نبود امنیت مالی نیست؟ کاملا درست است. فقدان امنیت اقتصادی مانند فقدان هر نوع امنیت دیگری، باعث میشود انسان میل و طمع اندوختن پیدا کند. معمولا شما دیده یا شنیدهاید که مردم در دوران جنگها به انبارکردن غذا روی میآورند که ناشی از نبود امنیت سیاسی و اقتصادی است. تجمع مال یا به تعبیر قرآن کریم، تکاثر، دلایل بسیاری میتواند داشته باشد که یکی از دلایل آن تأمیننشدن و نبود امنیت است که این تأمیننشدن و نبود امنیت، فرهنگ خاص خودش را هم ایجاد میکند. از طرف دیگر، ایران کشوری خشک است و دورههای خشکسالی و قحطی وحشتناکی را از سر گذرانده است. هنوز هم در روستاهای ما که محل سکونت کسانی است که زندگیشان به کشاورزی و دامداری وابسته است، انواع روشهای ذخیرهکردن مواد غذایی وجود دارد. این موضوع حتی به روستاهای ایران نیز محدود نیست و نسلی از شهرنشینان ما نیز خاطرات جمعی از نداری و قحطی دارند. این قحطی و نداری به شکل نبود امنیت اقتصادی در نسلهای دیگر دیده میشود؛ بنابراین اگر سازوکارهای تأمین معاش یا سازوکارهای حمایتی، مانند بیمه همهگیر شود، تصور من این است که همگان به این صرافت نمیافتند که حتما باید صاحب خانه یا خودروی شخصی باشند؛ مثال ساده این رفتار ناشی از بیثباتی اقتصادی را در مسئله قیمت بنزین بسیار دیدهایم؛ بهطوریکه تا سالها اگر خاطرتان باشد، شب عید که میشد خیلیها حتی اگر باک ماشینشان بنزین داشت، باز قبل از سال نو حتما مقداری بنزین میزدند تا پس از سال نو، قرار نباشد بنزین با قیمت بالاتر بزنند. چه صفهای طولانیای که شبهای قبل از سال نو، برای این بنزین با قیمت پایینتر از ترس بنزین با قیمت بالا در سال جدید، تشکیل نشد! با توضیحات شما آیا میتوان این موضوع را مطرح کرد که چون این احساس ناشی از یک شرایط عینی است، برای تغییر آن نیز شرایط عینی اقتصادی باید تغییر کند؟ یا امکان تغییر ذهنیت و فرهنگ، مستقل از شرایط عینی زندگی افراد وجود دارد؟ مثلا با تبلیغات رسانهای از مردم بخواهیم که به دنبال مالکیت نباشند. من معتقدم آنچه در ایران اتفاق افتاده است، تأثیر شرایط عینی بر ذهنیت بوده یا به تعبیر دیگر این شرایط از خودآگاه ما به ناخودآگاهمان رفته است؛ یعنی ما به چشم دیدهایم که اگر کسی صاحبخانه نباشد، مجبور است هر سال زندگیاش را کول کند و از یک خانه به خانه دیگر برود یا اگر کرایه نداشته باشد بدهد، آواره کوچه و خیابان و زیر پل میشود و هیچ نهاد حمایتیای وجود ندارد که به او و خانوادهاش سرپناه بدهد؛ بنابراین میخواهد به هر قیمتی که شده، حتی صاحب یک آلونک شود. اینکه ما در ادبیات روزمره مردم میشنویم که به هم میگویند هر جای تهران، حتی 30متری و 40متری هم شده، بخر، نتیجه همین دربهدریهای اجارهنشینی است؛ بنابراین من فکر میکنم بدون تغییر آن شرایط عینی، نمیشود طرز تفکر و ذهن را تغییر داد. چقدر این طرز تفکر صحیح است؟ اصلا میشود گفت خانهنداشتن باعث ایجاد برخی آسیبهای اجتماعی دیگر میشود؟ بله، طلاق یکی از آسیبهای ناشی از این وضعیت است. چرا؟ چون خودش عامل دعوا و درگیری بین زوجین است. البته مسکن بخشی از عامل مهمی به اسم استطاعت مالی است که برای ازدواج اهمیت بسیار زیادی دارد. شما کافی است سری به مراکز مشاوره بزنید تا صحت این حرف برایتان ثابت شود. من مواردی را دیدهام که دختر و پسر چندین و چند سال با هم نامزد بودهاند، هر دو هم شاغل بودهاند، در این چند سال پول جمع کردهاند که بتوانند رهن و اجاره و خرج عقد و عروسی را جور کنند، بعد که رفتهاند سر خانه و زندگیشان دیدهاند باز هم از عهده خرجها و قسطها برنمیآیند و این آغاز بحثها و جدلها شده و از هم جدا شدهاند. اتفاقا من معتقدم باید به جوانها گفت استطاعت مالی را یکی از معیارهای ازدواجشان قرار دهند. حتی استطاعت مالی به نظر من باید معیار اول هم باشد؛ یعنی اگر کسی توان تأمین مخارج زندگیاش را ندارد، نباید سراغ معیارهای دیگر مثل علاقه، شخصیت اجتماعی و فرهنگی و... برود. توانمندی مالی عامل مهمی برای ازدواج است، اما شاید لزوما خانهدارنبودن منجر به طلاق نشود؛ چون کسی که خانهدار نیست، میتواند جایی را اجاره کند. ببینید فرهنگ موجر و مستأجری در ایران، فرهنگ درستی نیست. من اشاره کردم اجارهنشینی مخل آسایش زوجین است. دلیلش این است که در ایران موجر و مستأجر همیشه با هم دعوا دارند؛ چون مستأجر قضاوتش درباره موجر این است که دزدی کرده که توانسته پولی به هم بزند و خانهای بخرد و اجاره دهد و برعکس موجر هم همیشه منتظر است مستأجر پولش را بخورد و ندهد. به همین دلیل مرتبا با هم در حال گرو و گروکشی هستند. جالبتر اینکه فکر میکنیم هر کس مستأجر شد، مستحق هم هست و به همین دلیل یک تحقیر هم همیشه با مستأجربودن همراه است. تا جایی که اگر کسی مستأجر باشد، اوست که باید به مالک سلام کند، نه برعکس! با این توضیحات آیا میتوان از امیدی به اسم امید به خانهدارشدن در دوران رونق اقتصادی پسابرجام سخن گفت؟ بله. البته این ربطی به دوران پسابرجام یا رویکارآمدن دکتر روحانی ندارد. مردم همیشه پس از رویکارآمدن یک رئیسجمهور یا حتی تغییر یک مدیر، کمبودهایشان را با آرمان تغییر در وضعیت جدید جبران میکنند؛ یعنی شما فکر میکنید وضعیت فعلیتان به شکلی است که باید تغییر کند، اما نمیتوانید آن را تغییر دهید و تغییر مدیریت را بهانهای برای برطرفشدن مشکلاتتان میبینید. البته خود دولتها و مدیریتها هم از این موضوع استفاده میکنند. اصلا یکی از شعارهای دکتر روحانی چرخیدن چرخ اقتصاد در کنار سانتریفیوژها بود. دولت احمدینژاد هم از این کمبود و آرزو استفاده کرد، اما به پوپولیستیترین شکل ممکن. طرح مسکن مهر، ازجمله این اقدامات بود که در برخی موارد اجرا یا کامل نشد و در مواردی هم که شهرکهای مسکونی ساخته شدند، زیرساختهای لازم را نداشتند. یکی دیگر از قولهای پوپولیستی احمدینژاد در زمینه مسکن، همان اعطای هزار مترمربع زمین به هر ایرانی بود. جالب است که این قول بههیچوجه شدنی نیست چون ایران هزار مترمربع زمین با امکان سکونت برای هر فرد ندارد، ولی این شعار برای مردم بسیار جذاب بود و حتی بعضیها با خودشان حسابوکتاب میکردند که اگر هر ایرانی صاحب هزار مترمربع زمین باشد؛ پس خانوار پنجنفره من، مالک پنج هزار مترمربع زمین است! با همین حرفها دلخوش بودند و دولت هم از امید و نیاز مردم به خانهدارشدن استفاده میکرد. چرا این شعارهای پوپولیستی در زمینه مسکن برای مردم جذاب بود؟ بهخاطر اهمیت خانهدارشدن؟ بله، الغریق یتشبث به کل حشیش! کسی که در حال غرقشدن است به پرکاهی که روی آب شناور است هم متوسل میشود، شاید به جای محکمی وصل باشد. دولتهای قبل هم از این فقدان مسکن و میل به داشتن خانه در مردم استفاده کردند. واقعیت هم این است که اگر طرح مسکن مهر درست و کارشناسیشده اجرا شده بود، شاید میتوانست بخشی از مشکلات موجود در زمینه خانهدارشدن را از بین ببرد. من به خاطر دارم یکی از طرحهای دولت قبل که دولت یازدهم آن را در ابتدا تأیید کرد، همین مسکن مهر بود، اما بعدا اعلام شد این طرح مشکلات زیادی دارد. اینجا باید بر یک موضوع مهم دیگر تأکید کنم. مسکن مشکل اصلی جوانان و خانوادههای ایرانی نیست. مشکل اصلی کار است؛ بنابراین اگر اتفاقی قرار است امسال بیفتد باید این باشد که کار مولد و مؤثر برای جوانان و بیکاران ایجاد شود. یکی دیگر از دلایلی که شما در کشورهای توسعهیافته میل شدید به خانه خریدن را نمیبینید همین است که افراد در این جوامع میدانند که برای مادامالعمر یا شاغل هستند یا بیمه بیکاری دریافت میکنند. این امنیت که ترس از فقر و نداری را از بین میبرد، خود مشکلات دیگر را هم حل میکند. جالب است بدانید در اسلام بر مسئله فقر تأکید زیادی شده است؛ برای مثال در روایات داریم من لا معاش له، لا معاد له. وقتی کسی شغل و درآمد ندارد و درگیر فقر است، چطور انتظار داریم که به فکر دین و ایمانش باشد؟ ما در ایران در سالهای اخیر پدیدههایی با اسامی زمینخواری، کوهخواری، جنگلخواری، ساحلخواری و... را شاهد بودهایم. این پدیدهها چقدر با آن میل ما به تملک که از آن نام بردید، در ارتباط است؟ بگذارید یک خاطره برایتان تعریف کنم؛ چندوقت پیش شهردار منطقه دو میهمان من بود. به او گفتم آقای شهردار! این دماوند مال همه است. همه باید از دیدن آن لذت ببرند. شما با این همه ساختمان که دارید روی هم میگذارید، حق بقیه را پایمال میکنید. جناب شهردار جواب داد: اشکال ندارد! کوه را بالا میکشیم تا بقیه هم بتوانند ببینند! حالا بروم سراغ پاسخ سؤال شما؛ ببینید این ساختمانهایی که در تهران دارد روی هم بالا میرود، تعداد زیادی از آنها خالی است. چرا؟ چون قیمت هر مترمربع مسکن در تهران از پنج تا 15 میلیون تومان است. چه کسی پول خرید خانه با این قیمت را دارد؟ کسی که خودش صاحب خانه است! این مگر چیزی جز همان تکاثری است که گفتم. یک نفر میرود شهرداری و تراکم میگیرد که خانه بسازد، ولی این خانه دست متقاضی خانه نمیرسد؛ چون عرضه ما با تقاضای ما هماهنگ نیست. عرضه ما به شکلی است که در شمال و شمال غربی تهران که ما هستیم، آپارتمانها خالی است و در جنوب تهران در کنار ریل راهآهن خانههایی هست که چندین و چند خانوار در آن زندگی میکنند. این حرص و میل هم محدود به زمینهای داخل ایران نمانده است. الان یکی از افتخارات پولدارهای ایرانی این است که در دوبی ویلا داشته باشند. اصلا چرا راه دور برویم! فقیر و ندار است که میرود کیش و قشم ویلا میسازد یا کسی که داراست؟ امروز دیگر ویلاداشتن هم مایه افتخار نیست. من کسانی را میشناسم که هتل خریدهاند در کیش و قشم برای اینکه به رخ دیگران بکشند که ما داریم. انگلستان، آذربایجان و برزیل هم مقصدهای بعدی پولدارهای ایرانی است و خریدوفروش زمین و ویلا الان در این کشورها روی بورس است. اشاره کردید که داشتن سرپناه، یک ضرورت و نیاز است. تبعات روندی که در آن امید به داشتن مسکن، به ناامیدی تبدیل میشود، چیست؟ من معتقد نیستم نمیتوان این شرایط را کنترل کرد و لزوما این امید قرار است، ناامید شود. اگر از یک طرف کشور از وضعیت رکود بیرون بیاید، تولید رونق بگیرد و افراد بتوانند شغل داشته باشند و از طرف دیگر مسکن ارزان اجارهای در اختیار افراد قرار دهیم، این وضعیت تا مقدار زیادی کنترل میشود. در کنار اینها باید به یک موضوع دیگر هم اشاره کرد؛ این وضعیت زمینخواری و ساختوساز بیرویه باید از بین برود. حتما باید بر خانههای خالی مالیات بسته شود. امروز در کوچههای ششمتری که جای رفتوآمد ماشین نیست، اجازه ساختوساز روی هم و در هوا داده میشود. این یک آسیب جدی است که باید جلوی آن گرفته شود. اگر تلاش نشود معضل بیسرپناهی حل شود، همان اتفاقی خواهد افتاد که اوایل انقلاب رخ داد. اوایل انقلاب بسیاری از بیخانمانهای جنوب شهر و زاغهنشینها راه افتادند و آمدند بالای شهر و هر خانهای که خالی بود را تملک کردند؛ چون جای دیگری نداشتند. این یک سیل است که اگر راه بیفتد نمیتوان جلوی آن را گرفت. من این زنهار را میدهم که این شورش اکثریت ندار دربرابر اقلیت دارا محتمل است و نباید گذاشت کار به جایی برسد که این اتفاق بیفتد. چگونه باید جلویش را گرفت؟ بیشتر از دو سال از عمر دولت یازدهم میگذرد. این دولت توانسته به یکی از وعدههایش جامه عمل بپوشاند و آن آشتی بینالمللی بوده است. حالا باید سراغ آشتی ملی برود. آشتی ملی، یعنی اینکه بنشینیم دور هم ببینیم مشکلات اقتصادی ما درحالحاضر چیست؟ چگونه میتوان با کمک هم جلوی فساد و رشوه و ارتشا را در ساختار اقتصادی گرفت؟ چگونه میتوان با این پولی که قرار است پس از برداشتهشدن تحریمها وارد کشور شود، مشکلات را حل کرد؟ چگونه میتوان با استفاده از شایستهترینها دست به اصلاح زد؟ من معتقدم میشود دست به این اصلاح زد. البته نه با دشمنی، بلکه با درکنارهمبودن. ما هیچچیز کمتر از کشورهای دیگر نداریم. به اندازه کافی هم مردان کاردان داریم. همهمان هم ابنای یک وطن هستیم، نه مزدور اجنبی. امروز ما یک نقطه امید داریم و آن برجام است. میشود از این نقطه شروع کرد، اما با شایستگی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.