انسان آزاده امروز بیشتر به سفر نیاز دارد
امروزه زنهای ایرانی بیشتر سفر میکنند
آرش نورآقایی
آنچه امروزه بهعنوان صنعت گردشگری در جهان شناخته میشود، بعد از جنگ جهانی دوم رونق گرفته و در دهههای اخیر - مخصوصا دو دهه اخیر- و بهخصوص از سال 2000 به بعد وارد فضای جدیدی شده است. نقطه عطف این روند سال 2012 بود که طی آن تعداد مسافران از مرز یک میلیاردنفر عبور کرد. این به آن معناست که امروز از هر هفت نفر، یک نفر در حال سفرکردن است. بنابراین اینطور به نظر میرسد که در دهه گذشته در صنعت گردشگری نقاطعطفی پشتسر گذاشته شده است که بعد از جنگ جهانی دوم آغاز شده و پیشبینی میشود تا دو دهه آینده نیز به همین شیوه ادامه داشته باشد. میشود گفت امروز دنیا تحتتأثیر صنعتی به نام گردشگری است که میتوان آن را زیرمجموعه صنعت اوقات فراغت دانست. در راستای تغییراتی که در صنعت گردشگری رخ داده است، امروزه از «حق سفر» صحبت میشود. در سال 1983 میلادی شعار روز جهانی گردشگری این بود: «سفرکردن یک حق و یک مسئولیت است». این یعنی مانند دیگر بندهای حقوقبشر، هر انسانی حق دارد که سفر کند و مسئول است که سفر کند چنانکه افراد حق دارند تحصیل کنند و در قبال آن مسئول هستند. میخواهم بگویم مفهوم سفر در سه دهه اخیر تغییر کرده است. از سوی دیگر امروز بحثی با عنوان اوقات فراغت وجود دارد. به علاوه، این موضوع که آدمها در رستوران غذا میخورند یکی از پارامترهای توسعهیافتگی است. اساسا گفته میشود یکی از المانهایی که در بررسی توسعهیافتگی یک شهر میتوان به آن توجه کرد، تعداد رستورانهایی است که در سطح شهر وجود دارد. اوقات فراغت و نیاز به آن تا آنجا در روزگار جدید مورد توجه است و به آن اهمیت داده میشود که گاهی اوقات محور شکلگیری اعتراضات در شهرهاست. آخرینباری که از پاریس دیدن کردم، شاهد اعتراضی بودم. این اعتراض به شیوه معمول نه بابت گرانی که بابت اعلام تمایل به کاهش چهارساعت از ساعات کاری در هفته صورت گرفته بود. درواقع پاریسیها اجتماع کرده بودند تا به گوش مسئولان برسانند که میخواهند چهار ساعت در هفته کمتر کار کنند. این اتفاقی است که در دنیا در حال رخدادن است. ایران نیز از این موج جهانی تأثیر میگیرد و البته گرفته است. ---------------------------- افزایش تنوع مقاصد سفر برای بررسی تغییراتی که در شکل سفر ایرانیان در دو دهه اخیر صورت گرفته لازم است بررسی کنیم سفر چه پارامترهایی دارد. برای پاسخ به این پرسش باید به این سؤالات پاسخ داد: «با چه سفر میکنیم؟ این یعنی وسیله حملونقل قرار است چه باشد؟»، «به کجا سفر میکنیم؟ که در آن به این پاسخ داده میشود که قرار است در سفر چهچیزهایی را ببینیم؟» و «چطور و با چه کسی سفر میکنیم؟ که پاسخ آن عبارت از توضیح آن است که این سفر با خانواده خواهد بود یا بههمراه دوستان یا بهتنهایی». در نهایت باید به این پرسش پاسخ دهیم که «در سفر چهچیزی میخوریم و اینکه از چه جاذبههایی دیدن میکنیم». درواقع سفر را میشود به سه نوع فعالیت تقسیم کرد: فعالیتهای قبل از سفر، فعالیتهای حین سفر و فعالیتهای بعد از سفر. داستان سفر را با فعالیتهای قبل از سفر آغاز میکنیم: در گذشته سفرکردن مطالعه یا فعالیت خاصی نمیطلبید. برای مثال یک خانواده تصمیم میگرفتند به مشهد بروند و تنها کاری که لازم بود انجام شود، گرفتن مرخصی بود. امروزه اما اگر فردی تصمیم بگیرد به سفر برود لازم است فعالیتهای ویژهای را در نظر بگیرد. ما میدانیم که درحالحاضر آدمها بیش از پیش مطالعه میکنند و البته در طول سفر فعالیتهای بیشتری انجام میدهند. قبل از دو دهه پیش بیشتر سفرهای جامعه ایران مبتنیبر خانواده و دیدار از اقوام و آشنایان یا مذهبی و گردشگری بود. سفرهای جامعه ایرانی در گذشته بیشتر در داخل ایران صورت میگرفت و بیشتر خانوادهمحور و مذهبی بود. از دهه 70 شمسی بهبعد آرامآرام در ایران نیز صنعت گردشگری پیشرفت کرد. این پیشرفت به متنوعترشدن مقاصد گردشگری منجر شد و اینکه افراد در حین سفر فعالیتهای بیشتری تجربه میکنند و جاهای بیشتری را میبینند و اساسا چیزهایی را تجربه میکنند که پیش از این به آن چندان توجه نداشتهاند. فعالیتهای حین سفر در ایران با دگرگونی تکنولوژی تغییرات چشمگیری داشتهاند. امروزه افراد در حین سفر بیش از گذشته از سفرهایشان مستندنگاری میکنند. استفاده فراگیر از گوشیهای تلفن همراه هوشمند موجب شده است عکسهایی که افراد در طول سفر آپلود میکنند، گستردهتر باشد. درحالحاضر زمزمههای سفر بیشتر شده است. زمزمه سفر عبارت است از صحبتکردن و گزارش از سفر افراد. اینکه زمزمههای سفر درحالحاضر بیش از پیش دیده میشود بابت آن است که امروزه سفر یکی از المانهای فرهیختگی به حساب میآید. تفاوت نگاه امروزی و گذشته به حدی است که در گذشته اینکه فردی «دائم به گلوگشت باشد»، نمادی برای بیکاری و بیعاری محسوب میشد و امروز یکی از نشانههای فرهیختگی است. واقعیت این است که درحالحاضر برای اینکه برآوردی از شخصیت یک فرد داشته باشند از او نمیپرسند چقدر کتاب خوانده است، بلکه میپرسند چقدر سفر رفته و کجاها را دیده است. امروزه سفر حتی یکی از مواردی است که افراد بابت آن پز میدهند. ---------------------------- سفر برای خارجشدن از فشار اجتماعی در گذشته آدمها ترجیح میدادند به شکل شخصی و با خانواده سفر کنند. امروزه اما سفرهای ریلی و هوایی بیش از گذشته رواج دارد. درحالحاضر مردم دوست ندارند هرسال به شمال بروند یا مشهد. درواقع تنوع مقاصد سفر نسبت به گذشته بیشتر شده است؛ چه در داخل کشور و چه خارج. یکی از مواردی که در تغییرات شکل سفر اثرگذار بوده، مدرنیته است. سندرمی وجود دارد با عنوان تنگناهراسی. این سندرم عبارت است از هراس شدید و بیمارگونه از احساس تنگنا و نداشتن راه فرار که به طور معمول در محیطهای بسته و شرایط خاصی مانند حضور در میان جمعیتهای شلوغ و فشرده یا گیرافتادن در آسانسور ایجاد میشود. اتاقهای کوچک یا قفلشده، تونل، آسانسور، مترو و جمعیتهای شلوغ هر یک به تنهایی میتواند محرکی برای شروع علائم این هراس باشد. هنگامی که آدمها در فضایی شلوغ و پراسترس زندگی میکنند، آرامآرام دچار این سندرم میشوند و سفر آخر هفته به محیطهای خارج شهر بهنوعی فرار از این نوع هراس است. درواقع اینکه فضاهای شهری افراد را مجبور میکند که مدتی از شهر دور شوند، یکی از عوامل اجتماعی است که روی سفرکردن تأثیر داشته. مشاهدههای من نشان میدهد که در جامعه ایران هر زمان فشارهای اجتماعی زیاد میشود، تمایل برای خروج از ایران بیشتر میشود. به گمانم اگر در پایاننامهها این موضوع بررسی شود، این نتیجه به دست بیاید که یکی از فاکتورهایی که میزان سفرهای افراد را در یک دوره زمانی افزایش میدهد، فشارهای اجتماعی است. گاهی این سفرها همیشگی میشود که مهاجرت است و گاهی موقتی و برای خارجشدن از زیر فشار. این فشارها انواع گوناگون دارند و یکی از معمولترین آنها آلودگی و ترافیک است. مردم ترجیح میدهند با سفرکردن بهنوعی از زیر فشارهای اجتماعی خارج شوند. بخشی از فشارها نیز از سمت دولتها به مردم وارد میشود. گستره این فشارها از بوروکراسی اداری تا گرانی و... را در برمیگیرد. این موضوع البته مختص ایران نیست و در بسیاری از کشورهای دنیا میشود آن را مشاهده کرد. واقعیت این است که انسان آزاده امروز به آزادیهای بیشتری نیاز دارد. انسان امروزی نیاز دارد خارج از فضای کار برای معیشت، رابطههای گفتمان با دیگران را از دست ندهد. دو دهه پیش مردم بیشتر خانوادگی سفر میکردند. چیزی که جالب است بدانید این است که سفرهای خانوادگی ایرانیان برای راهنمایان تور و گردشگران خارجی بسیار جذاب است. برای مثال یکی از مواردی که نظر آنها را بهشدت جلب میکند این است که در شهری مانند شیراز پیکنیکها بیشتر خانوادگی است تا دوستانه. اما درحالحاضر به نظر میرسد که اقبال به سفرهای تنها و به شکل مجردی هم زیاد شده است. نکته مهم دیگر این است که خانمها خیلی بیشتر از گذشته سفر میکنند. اگر در گذشته خانمی تمایل داشت با پولی که دارد طلا بخرد، امروز تمایل دارد با آن پول به سفر برود. اساسا صنعت گردشگری را میتوان صنعتی زنانه دانست و خانمها از آن بهخوبی استقبال میکنند. چه در حوزه اشتغال و چه در سفر، اقبال خانمها به صنعت گردشگری مشهود است. به نظر میرسد بخشی از دلایلی که خانمها بیشتر از گذشته سفر میکنند، اعتراض به فشارهای اجتماعی است. درواقع سفرکردن خانمها یکجور مبارزه مثبت در برابر فشارهای اجتماعی است. تا پنجدهه پیش زن ایرانی باید در خانه میماند و در بهترین حالت به یک سفر زیارتی میرفت اما امروز میتواند از دورافتادهترین روستاها به مناطقی برود که چندان معمول نیست. چندی پیش با تعدادی از زنان آشنا شدم که به شکل دستهجمعی (البته بههمراه چندین مرد) از یک روستا در استان خراسانجنوبی به جزیره قشم سفر کرده بودند. اینها افرادی بودند که هرگز دریا ندیده بودند. بههرحال در گذشته سفر زنان بهتنهایی چندان معمول نبود. ----------------------------
سفر به مثابه کالای ضروری یکی از عوامل دیگری که در زیادشدن سفرهای ایرانیان مؤثر بوده، افزایش تعداد اتومبیلهاست. یکی دیگر از تغییراتی که در شکل سفرکردن ایرانیان در سالهای اخیر صورت گرفته، جاذبههاست. امروزه آدمها تنها برای دیدن یک مكان خاص در طول جاده نمیایستند و ممکن است در طول مسیر سفر از یک روستا هم دیدن کنند. اگر بخواهیم در مورد تاریخ سفر در ایران صحبت کنیم، باید بگوییم که سفرهای زیارتی در ایران پیشینه دارند و درواقع سفرهای ایرانیان بیشتر تجاری و زیارتی بوده است. در دوره جدید اما سفرهای تفریحی و ماجراجویانه و با هدف بازدید از فضاهای فرهنگی بیشتر مورد اقبالند. تنوع جاذبهها تا آنجا پیش رفته است که امروزه غذا نیز یکی از جاذبههای گردشگری است. برای مثال افراد تا جاده چالوس رانندگی میکنند تا در فلان رستوران ناهار بخورند. اما پرسشی که در ذهن بسیاری وجود دارد این است که چطور در زمانی که وضع اقتصادی چندان بسامان نیست میزان سفرهای مردم در داخل و خارج از ایران کمتر نشده است. درواقع من فکر میکنم کلیشهای در ذهن ما وجود دارد و براساس آن تصور میکنیم وضع اقتصادی بدتر شده است. من فکر میکنم اینطور نیست. درواقع در دوره جدید تمایل مردم به لوکسگرایی بیشتر شده و مردم رفاه بیشتری را تجربه میکنند. با یک مثال ساده میتوان این موضوع را توضیح داد. پیشتر در پارکینگ ساختمانها کمتر کسی اتومبیل پارک میکرد؛ امروزه در هر خانواده طبقه متوسط دو تا سه اتومبیل مشاهده میشود. این البته یک ماجرای جهانی است. به نظر میرسد در دوره جدید با فقر نوینی مواجه هستیم که با فقری که پیش از این میشناختیم، تفاوت دارد. آدمهای امروزی فقط گرفتارتر و لوکسگراتر شدهاند نه فقیرتر و درواقع هزینههای رفاه بیشتر را میپردازند نه لزوما هزینههای زندگی را. در این دوره جدید آدمها حتی در سفرها بیشتر هزینه میکنند. در این دوره تعداد کسانی که سفر میکنند، زیاد است. در گذشته سفر کالای لوکسی بوده و امروزه یکی از المانهای فرهیختگی است و آرامآرام به یکی از کالاهای ضروری زندگی ایرانی تبدیل میشود. پیشبینی من این است که در دهه آینده سفررفتن آنقدر مهم میشود که آدمها بهجای خواندن کتاب ترجیح میدهند در سفر به آنچه ممکن است در کتابها بخوانند، عینیت ببخشند. تصور من این است که در آیندهای نزدیک کل داستان زندگی و معیشت و اقتصاد بشر به سمت معیشت اوقات فراغت میرود. با این اوصاف، فستفودها در دوره جدید جایی نخواهند داشت. فستفود اساسا محصول زمانی است که انسانها اوقات فراغت کمی داشتند و ترجیح میدادند همهچیز را بهسرعت انجام دهند این است که غذاخوردن به شیوه سریع با اقبال عمومی مواجه شد. در دوره جدید اما آدمها به سمت زندگی آهستهتر پیش میروند. غذاخوردن آهستهتر و سفرهای آهستهتر در راستای همین شیوه از زندگی هستند. به گمانم در دوره جدید آدمها برای مثال بابت تجربه پیتزا به فستفودها بروند نه بهدلیل سرعت آمادهشدن غذا در آنها.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.