|

روابط ایران و اروپا بر مدار صعود

آرزو فرشید

توافق هسته‌ای و اجرائی‌شدن برجام، نشانه مشخصی از سازگاری ایران با نظام بین‌الملل است که در توسعه روابط کشورمان با دنیا، به‌ویژه اروپایی‌ها، نقش مهمی خواهد داشت. در ماه‌های گذشته، اقبال هیأت‌های تجاری و اقتصادی به حضور در بازار ایران، نشان داد غربی‌ها از رویکرد تازه ما در عرصه روابط خارجی خرسند هستند. روابط ریشه‌دار و تاریخی ایران و اروپا که در دهه گذشته با موانع و چالش‌های بسیاری روبه‌رو و سیر نزولی گرفته بود، اکنون وارد فصل تازه‌ای می‌شود؛ به‌عبارت‌دیگر دوران نگرانی اروپایی‌ها از توسعه برنامه هسته‌ای ایران و هماهنگی اروپا و آمریکا برای مقابله با برنامه هسته‌ای ایران -که منجر به ارجاع پرونده به شورای امنیت شد- صدور قطع‌نامه‌های تحریمی علیه ایران و اتخاذ تحریم‌های یک‌جانبه، تحریم خرید نفت ایران از سوی آنها و کاهش سطح مناسبات اقتصادی و تجاری تمام شده است. تا پیش از روی‌کارآمدن دولت یازدهم، با اروپایی روبه‌رو بودیم که تحریم‌های سختی علیه ما اِعمال کرده و رهبران سیاسی آن، به‌ویژه در انگلستان و فرانسه، لحن تندی را برای گفت‌وگو با ما برگزیده بودند. اگرچه وضعیت روابط با کشورهایی مانند اسپانیا و ایتالیا بهتر بود؛ اما مقامات ایرانی در رویارویی با سیاست‌های اروپایی‌ها، واکنش‌هایی مانند قطع صادرات نفت را در پیش گرفتند و این رویه سبب شد با چالش‌های بیشتری مواجه شویم. فرانسوی‌ها- در دولت سارکوزی- در برابر ایران مواضع متناقضی گرفتند و بارها از ضرورت برخورد عملی با ایران سخن گفتند. برخی از تحلیلگران مسائل بین‌الملل، رویکرد فرانسه را در راستای عرض‌اندام در برابر آمریکا دانستند. به‌هر‌حال این کشور در جریان مذاکرات هسته‌ای نیز بارها و به شکل‌های مختلف، سنگ‌اندازی می‌کرد، تاجایی‌که گفته می‌شد اگر آنها ندانند سهم‌شان از بازار پساتحریمی ایران چیست، راضی نمی‌شوند مذاکرات به سرانجام برسد؛ فرضیه‌ای که وقتی پاریس در میان اولین مقاصد سفر اروپایی روحانی قرار گرفت و قرارداد خرید ایرباس‌ها از این کشور امضا شد، به سوی اثبات رفت. تابعی از نظام بین‌الملل نمی‌توان این واقعیت را نادیده گرفت که منافع، سرمایه‌ها، تصمیمات و استراتژی‌های اروپا، آمریکا و بخش مهمی از جهان، سرمایه‌داری درهم‌تنیده است؛ بنابراین نباید اروپا و روابط با آن را جدای از نظام بین‌الملل نگریست. ایران پیش از دولت یازدهم به عنوان کشور منتقدی که خواهان دگرگونی قواعد حاکم بر این نظام بود، با چالش‌های بزرگی روبه‌رو شد. درحالی‌که با برخی از کشورها مانند ایتالیا، اسپانیا و برخی از کشورهای شرق اروپا، روابط بهتری داشتیم، با فرانسه و انگلستان، روزهای پرتنشی را سپری کردیم. آلمانی‌ها نیز برخورد متعادل‌تری با ما داشتند. این موضوع که کشورهای جنوبی و شرقی اروپا روابط بهتری با ما داشتند، خیلی عجیب نبود؛ زیرا براساس پیشینه تاریخی روابط ایران و اروپا، غیر از انگلستان، همواره با اروپایی‌ها در حوزه‌های اقتصادی و فرهنگی ارتباط برقرار کرده بودیم؛ بنابراین در دوران تحریم نیز انگیزه‌های اقتصادی دو طرف و اینکه کشورهای جنوبی اروپا به اندازه کشورهای محوری این قاره در مذاکرات هسته‌ای ایران و مسائل سیاسی نظام بین‌المللی دخالت نداشتند، مانع درگیری بیشتر آنها با ایران بود. آلمان نیز اگرچه در مسائل کلان، مانند تحریم‌ علیه ایران، با فرانسه و انگلستان اشتراک نظر داشت؛ اما کمتر از آن دو کشور، نسبت به ما مواضع خصمانه گرفت. یکی از دلایل این امر می‌تواند سابقه روابط ایران و آلمان از گذشته‌های دور تا امروز و تقابل همیشگی فرانسه و انگلیس با آلمان باشد. به‌هرحال اکنون که مسئله برجام به سرانجام رسیده است شاهدیم که آلمانی‌ها پشت‌ِ سر هم هیأت‌های تجاری خود را روانه ایران می‌کنند و حتی وزیر خارجه آنها دو بار به تهران سفر کرد.بعد از روی‌کارآمدن دولت روحانی و حل‌و‌فصل‌شدن پرونده هسته‌ای ایران -که اصلی‌ترین چالش ما و غربی‌ها محسوب می‌شد- آنها سازگاری ایران با نظام بین‌المللی را باور کردند و از‌همین‌رو شاهد تمایل و تلاشی که برای توسعه روابط با ایران می‌کنند، هستیم. مصداق بارز این ادعا، روند رو‌ به‌ بهبود روابط ایران و انگلستان است. نقش کارگزاران ديپلماسي در روابط بین‌الملل نمی‌توان از نقش ساختارها و کارگزاران غافل شد. بر‌این‌اساس باید به نقش دولت‌ها نیز توجه ویژه‌ای داشت. پیروزی روحانی در یازدهمین دور از انتخابات ریاست‌جمهوری در گشایش روابط ایران و اروپا بسیار اثرگذار بود؛ به‌همین‌دلیل شاهد موج تبریک‌ها و اعلام آمادگی‌ها برای گسترش روابط با ایران در سال 92 بودیم. اتحادیه اروپا به عنوان یک مجموعه و فرانسه، انگلیس و آلمان به عنوان اصلی‌ترین و قدرتمندترین‌های این مجموعه به صورت جداگانه نتایج انتخابات گذشته در ایران را روزنه‌ای امیدوارکننده برای توسعه روابط اروپا و ایران دانستند.برخی این‌طور تصور می‌کنند که تغییر دولت در ایران بر سیاست خارجی ما تأثیر چندانی ندارد؛ اما نگاهی به عملکرد دولت‌های گذشته در عرصه سیاست خارجی و مقایسه آن با آنچه در دو سال و نیم گذشته شاهد بودیم، روشن می‌کند که گفتمان دولت یازدهم در برابر مسائل بین‌المللی و سایر کشورها، در تغییر وضعیت و توسعه روابط خارجی، به‌ویژه با اروپا، تأثیر بسیاری داشته است.روحانی با تأکید بر تنش‌زدایی در حوزه سیاست خارجی و بهبود مناسبات ایران با کشورهای مختلف جهان روی کار آمد و حل‌وفصل پرونده هسته‌ای را در اولویت برنامه‌های خود قرار داد. همین امر اصلی‌ترین دلیل استقبال جهانی از دولت او بود. طبیعی است که در‌این‌راستا روابط ایران با اتحادیه اروپا، به عنوان یک شریک اقتصادی دیرینه و مهم، نیز تنش‌زدایی شد و بهبود یافت. اروپایی‌ها که تمایل داشتند روابط اقتصادی و تجاری خود را با ایران از سَر بگیرند، به عنوان بخشی از جهان که ماهیتا یک بازیگر سیاسی و دیپلماتیک و نه یک بازیگر نظامی به شمار می‌رود، از راهکار تکیه بر دیپلماسی روحانی استقبال کردند. بدون‌شک رویکرد دولت در آمریکا نیز در به‌ثمر‌رسیدن پرونده هسته‌ای ایران و حتی نگاه اروپایی‌ها به ایران اثر‌گذار بوده است. اروپای امروز اگرچه تابعی از آمریکا نیست؛ اما با او هماهنگ است؛ بنابراین کنار‌رفتن یک‌جانبه‌گرایی‌های دوران بوش و تلاش‌هاي اوباما و جان کری در به‌نتیجه‌رسیدن مذاکرات با ایران توانست بر نگاه اروپا به ایران نیز سمت‌و‌سوی تازه‌ای دهد.در آمریکای زمان بوش شاهد بودیم این کشور بدون توجه به نظر متحدان سیاسی خود، درباره مسائل جهانی موضع‌گیری می‌کرد؛ بنابراین اروپایی‌ها برای حفظ روابط خود با این کشور ناگزیر بودند با او همراه شوند؛ اما در دوران اوباما این رویه تغییر کرد. از سوی دیگر بحران‌های اقتصادی در غرب سبب شد این کشورها بیش از گذشته با هم هماهنگ شوند. منافع مشترک ایران و هیچ‌یک از کشورهای اروپا در طول تاریخ، متحد استراتژیک یکدیگر نبودند؛ اما همواره بر پایه نیازها و منافع مشترک با هم ارتباط خوبی برقرار کرده‌اند؛ برای مثال وابستگی اتحادیه اروپا به انرژی و تلاش برای کنارگذاشتن اتکا به روسیه را می‌توان یکی از دلایل تمایل اروپا به بهبود روابط با کشورهای خلیج‌فارس، از‌جمله ایران دانست. اگرچه تنش‌های دهه گذشته، اتحادیه اروپا را به سوی نزدیکی با شورای همکاری خیلج‌فارس سوق داد؛ اما اکنون بعد از اجرائی‌شدن برجام می‌توان انتظار داشت ایران جایگاه سابق خود را در این حوزه برای اروپایی‌ها به دست آورد.همچنین نیاز اتحادیه اروپا به گاز و تمایل آنها برای پایان‌دادن به انحصار روسیه این امید را ایجاد می‌کند ایران و اروپا در فصل تازه همکاری‌های خود بتوانند منافع عظیمی را برای یکدیگر تأمین کنند.حال اگر تمایل مردم و تجار ایرانی به تعویض کالاهای چینی موجود در بازار ایران با صنایع و کالاهای اروپایی و جذاب‌بودن بازار 80 میلیونی ایران برای اروپایی را نیز در نظر داشته باشیم، می‌توان چشم‌انداز بهتری از روابط ایران و اروپا ترسیم کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.