گفتوگو با احسان شمسی کوشکی متخصص اخلاق پزشکی:
در مرحله جنبش حقوق بیماران هستیم
مونا حسینی
با افزایش آگاهیهای عمومی و پیشرفتن روزبهروز به سمت جامعه مدنی، جوامع آرامآرام به دنبال استیفای حقوق شهروندی هستند و بالطبع بیماران که بالقوه همه افراد جامعه را دربر میگیرند، به دنبال دریافت این حق. گفته میشود درحالحاضر جامعه ایران در مرحله جنبش حقوق بیماران است. در موقعیت کنونی طبیعی است که شکاف میان انتظارات بیمار امروزی از طبیب و نگرش پزشکان که هنوز در قالب پدرسالارانه سنتی است، مشکلاتی را میان این دو گروه ایجاد کند. با احسان شمسی کوشکی، متخصص اخلاق پزشکی، دراینباره گفتوگو کردهایم.
به نظر میرسد از آنجا که در حرفه پزشکی با جان آدمها که احتمالا میشود گفت عزیزترین بخش زندگیشان است، مواجهیم، آیا لازم است قوانین سختگيرانهتري در حوزه اخلاق وجود داشته باشد يا وضع و اجرا شود؟ اينطور نيست؟ شاید بهتر باشد سؤال را جور دیگری بپرسیم. در واقع اینکه بگوییم اخلاق قوانین سختگیرانهتری دارد، از لحاظ فنی چندان دقیق نیست، میشود گفت در این فضا الزامات اخلاقی جدیتری وجود دارد یا به عبارت دیگر، در این فضا استانداردها یا ارزشهای اخلاقی سطوح متفاوتی از الزام دارند. به طور كلي ميتوان گفت كه از نظر الزامآور بودن، استانداردهاي اخلاقي در دو دسته كلي قابل بررسي هستند، گروه اول از اين استانداردهاي اخلاقي تکالیف اخلاقیاند؛ یعنی انتظار ميرود كه همه افراد آن را انجام دهند؛ مانند راستگویی و وفاداری. گروه دیگر کارهای پسندیدهای هستند، اما نمیتوان آنها را تکلیف کرد، به این مفهوم که اگر کسی اين دسته دوم از اعمال را انجام نداد، نبايد سرزنش یا تنبیه و مجازات شود؛ برای مثال اگر یک نفر عمل ایثارگرانهاي مانند اهداي كليه به بيمار نیازمندی را انجام نداد، نميتوان او را مورد سرزنش یا مجازات قرار داد. حال آنکه اگر چنین اتفاقی بیفتد و فردي داوطلبانه كليه خود را به بيماري اهدا كند شايسته است آن فرد بهشدت مورد تشویق قرار گيرد؛ بنابراین به طور کلی ارزشهای اخلاقی یا استانداردهای اخلاقی را به دو دسته تقسیم میکنیم: یک دسته آنهایی که تکلیف اخلاقیاند و بخشی دیگر که در حوزه فراتکلیف قرار میگیرند و به نوعی فضایل و ایدهآلهای اخلاقی هستند. به نظرم سؤال شما در سطح نخست مطرح است. البته بايد توجه داشت مواردي هم كه ما به عنوان تکلیف اخلاقی برای افراد تعریف میکنیم، میتوانند سطوح متفاوتي از الزام اخلاقي داشته باشند. مثلا در جوامع برخی رفتارها را جرمانگاری میکنند؛ برای مثال تکلیف اخلاقي آزارنرساندن به ساير افراد اگر نقض شود، مجازات حقوقی اجتنابناپذیر است؛ از اين رو است كه در جوامع بسته به اهميت تكاليف اخلاقي برای آنها، پشتوانه حقوقی در نظر میگیرند و در مواردي نقض آنها را مجازات ميكنند. بر اين اساس ميتوان گفت كه پزشکان و دیگر افراد این حرفه، از آن دسته افرادی هستند که تکالیف اخلاق عمومی بر آنها بار میشود و آنها نيز مانند ساير افراد جامعه ملزم به رعایت استانداردهاي اخلاق عمومي هستند، اما درون برخی حرفهها تکالیفی ورای تکالیف معمول وجود دارد. حرفه پزشکی از آن دسته حرفههاست که در آن مواردی وجود دارد که ورای تکالیف عمومی است؛ برای مثال درباره رازداری؛ اگر شخصی راز شخص دیگری را افشا کند، بعید است بابت این موضوع زندانی شود، ولی اگر یک پزشک راز بیمارش را فاش کند، حتی ممکن است با مجازات کیفری مواجه شود. رازداری در اخلاق عمومی ممكن است یک فضیلت محسوب شود اما در اخلاق حرفهای پزشکی یک الزام اساسي است كه نقض آن ممكن است با مجازات جدي مواجه شود؛ به عنوان مثالي ديگر، شهروندان عادي بابت برخورد غیرمؤدبانه با ديگران بعيد است مورد تنبيه قرار گيرند يا محدوديت جدي براي آنها ايجاد شود، ولی پزشک اگر برخورد نابجایی با بیمار داشته باشد، ممکن است براساس قوانین انضباطی و كدهاي اخلاق حرفهاي پزشكي با او برخورد شود و مورد سرزنش و بازخواست جدي قرار گيرد. در پاسخ به پرسش شما در مجموع میتوانم بگویم بله اشتغال به حرفه پزشکی و حرفههای حساس دیگر، مانند قضاوت مستلزم رعایت استانداردهای اخلاقی بالاتری هستند و خود حرفه باید ساختارهایی داشته باشد که این استانداردهای بالاتر را تضمین کند و این ساختارها لازم است جدا از ساختارهای اخلاق عمومی باشند. درحالحاضر وضعیت در جامعه پزشکی چگونه است؟ آیا این به گفته شما تکالیف و فراتکالیف در این جامعه ضمانت اجرائی دارند؟ این را از آن جهت میپرسم که چندی پیش ماجرای بخیه چانه کودک اصفهانی مدتها روی آنتن رسانهها بود و بعضا با بزرگنماییای مواجه شد که چه بسا با ماجرايی که واقعا اتفاق افتاده بود، فاصله زيادي داشت. بروز چنین مواردی و واکنش جامعه گویا از این حکایت دارد که حالا اگر تکالیف و فراتکالیف در حوزه پزشکی رعایت نشوند، جامعه سخت واکنش نشان میدهد. درحالحاضر روابط میان حرفهمندان حوزه سلامت و مردم، به عنوان گیرندگان خدمت، دچار تغيير شده است؛ به عبارت دقيقتر شايد بتوان گفت كه زمینههای این ارتباط کاملا دچار تحول شده است. شاید علت اصلی این واکنشها غریبگی این دو گروه با هم باشد. گفتمان پزشکی اصولا گفتمان پیچیدهای است يعني بسيار تخصصي است. يك فرد برای اینکه درک خوبی از وضعیت پزشکی داشته باشد، نیازمند سطح قابل قبولی از دانش است. براي مثال براي درك بسياري از فرايندهاي پزشكي يك فرد لازم است با مفاهيم پايهاي مانند مفهوم سلول آشنا باشد. در پزشکی با نوعي پدرسالاری روبهرو هستيم. برای قرنها پزشکان بر مسند والد مینشستند و بیمار بر مسند فرزند. محبتداشتن، احترامداشتن میان طبیب و بیمار وجود داشته، اما در نهایت حرف آخر را همواره پزشک میزده و البته نیازی هم نمیدیده که برای توضیح به بیمار وارد جزئیات شود. این در حالی است که جامعه بیماران تغییر کرده است و ما با طیفی از بیماران روبهرو هستیم که سطح آگاهیهای بالایی دارند. جامعه پزشکی باید خود را با این تغییر سطح آگاهیها و تغییر متوسط سواد عمومی و تغییر انتظارات عمومی از طبیب وفق بدهد. آموزش پزشکی ما به گونهای است که وقتی پزشک فارغالتحصیل میشود، تصویر ذهنیاش از بیمار تصویر فردی کمسواد و ناآگاه است و این تصوير ذهني اغلب در سالهای طبابت همچنان وجود دارد و در شرایطی که سطح آگاهی جامعه بالا رفته و بیمار آن شخص ناآگاه گذشته نیست، اين نگرش ريشه بسياري از مشكلاتي است كه امروزه ارتباط اخلاقي بين بيمار و پزشك را تهديد میکند. در گذشته فاصلهای به لحاظ آگاهی و انتظار میان طبیب و بیمار بوده که موجب میشده رابطه، رابطهای کمابیش یکسویه باشد. امروز اما با تغییر اجتماعی و بالارفتن سطح آگاهیهای عمومی، این فاصله کمتر شده است. حالا چیزی که از بیرون به نظر میرسد، این است که پزشکان در حال استفاده از قدرتی هستند که نیاز بیماران به آنها، ایجاد کرده است. در جامعه جدید اینکه پزشک از قدرتش که از آن آگاه است، برابر بیمار استفاده کند را چگونه میبینید؟ این تفاوت سطح دانش را پیش از این داشتهایم و این آرامآرام نگرشی به وجود آورده که پزشک چیزی میگوید و بیمار عمل میکند. این نادیدهگرفتن تغییرات اجتماعی است که امروز هم مانند 20 سال قبل عمل کنیم. سالهای سال است که در جوامع مختلف بحث حقوق بیماران مطرح شده است. اگر تغییرات ایجاد شده در متن جامعه را باور نکنیم، تفاوت سطح قدرتی که شما به آن اشاره کردید، از بیرون مشاهده میشود. البته بايد تأكيد كنم كه من اصولا ادبیات قدرت را ادبیات حوزه پزشکی نمیدانم. بلكه معتقدم كه ادبیات محبت ادبيات این حوزه است، اما باید دید چه چیزی بروز کرده است که شما به عنوان یک خبرنگار فکر کردهاید که چیزی به نام قدرت در این میانه بیتوازنی ایجاد کرده است. عمل ما مبتنی بر نگرش و دانش است و اینها با هم ارتباط طولی دارند. وقتی چنین نگرشی وجود داشته باشد که پزشک نسبت به بیمار جایگاه برتری دارد، این نگرش در عمل بروز میکند. به عنوان مثال من به عنوان پزشک ممکن است نگاهم این باشد که اگر بهترین درمان را به بیمارم بدهم، بهترین احترام را به او دادهام، اما انتظار بیمار از مفهوم احترام با من فرق میکند. بههرحال این نگرش پاییندیدن بیمار و از بالا به پایین نگاهکردن، منجر به این میشود که پزشک با بیمار تعامل کاملی نداشته باشد. باید بدانیم که اگرچه پزشکی به پزشک علم بالاتر میدهد و از لحاظ جايگاه اجتماعي منزلت او را ارتقا ميدهد اما از آنجا كه تمام ابناي بشر از لحاظ شأن انسانی برابرند اين تفاوت جايگاه علمي و اجتماعي نميتواند مستند تفاوت در شأن و كرامت انساني قرار گيرد. بحث مهم دیگری که در این زمینه باید به آن توجه کرد، بحث حقوق شهروندی است. هنگامی که جوامع در مسیر پیشرفت اقتصادی اجتماعی حرکت میکنند، سطح رفاه اجتماعی بالا میرود و دسترسیهای افراد به رسانه بیشتر میشود و در مجموع افراد جایگاه خود را در عالم بهتر متوجه میشوند و امکان مقایسه خود را در کل دنیا مییابند. بعضا حقوقی را طلب ميکنند كه تا قبل از آن شايد كمتر به آن توجه ميكردند. حقوق بیمار بخشی از حقوق شهروندی است. همانطور که میبینیم جوامع آرامآرام به دنبال استیفای حقوق شهروندی هستند و بالطبع بیماران که بالقوه همه مردم هستند، به دنبال استیفای این حق. نمونههای این استیفا را میتوان در جوامع دیگر دید؛ برای مثال در دهه 60 در ایالات متحده آمریکا تحقیقی انجام شد که نشان میداد جراحان سرطان در 90 درصد موارد به بیمارانشان درباره نوع بیماری آنها چیزی نميگفتند. 16 سال بعد همین تحقیق تکرار شد و نتایج از این قرار بود که در این زمان 90 درصد جراحان سرطان درباره نوع بیمارانشان به آنها آگاهی میدادند. علت این اتفاق مسیری است که در جامعه پیش میرود و مطالبهای است که از طرف جامعه شکل گرفته است. این تغيير در مطالبات عمومي مردم به عنوان بيمار پديدهاي است که بعضا از آن به عنوان جنبش حقوق بیماران ياد ميشود. چنين جنبشي بود كه در كشوري مانند آمريكا نهایتا به اين منجر شد که انجمن پزشکی آمریکا در دهه 80 عبارت «حقوق بیمار» را در متن دستورالعمل اخلاقی خود وارد كرد. اهميت ورود عبارت حقوق بيمار به اين دستورالعمل وقتي واضحتر ميشود كه بدانیم وقتی از حقوق بیمار صحبت میکنیم، این عبارت بار حقوقي دارد، به این دلیل که ما وقتی وارد ادبیات حق و تکلیف شویم، بهرسمیتشناختن هر حقی براي يك طرف، تکلیفی را بر عهده طرف دیگر میگذارد. وقتی میگوییم حقوق بیمار یعنی بیمار میتواند آن را مطالبه کند و پزشك مكلف است آن حق را ادا كند. به نظر من درحالحاضر جامعه ایران در این مرحله است؛ مرحله جنبش حقوق بیماران؛ یعنی میتوانم بگویم که جامعه ایرانی درحالحاضر در حال گذار از یک مرحلهای است که مردم به عنوان بیماران بالقوه که گاهی بالفعل میشوند، به دنبال استیفای حقوقشان هستند. آیا جامعه پزشکی نیز به عنوان بخشی از جامعه با این جنبش همسوست؟ این یک واقعیت اجتماعی انکارناپذیر است. چند سال پیش منشور حقوق بیماران در ایران تدوین شده است. سال 89 این منشور بازنگری شده و در مجموع ميتوان گفت كه منشور حقوق بیماران خوبی داریم. در واقع منشوری داریم که نشان میدهد چه چیز درست است. اين منشور محتوای قابل دفاعی دارد و به بیمار حقوق جدی میدهد. وزارت بهداشت این را تصویب و ابلاغ کرده و این حقوق را برای بیمار به رسميت شناخته و تکالیف حرفهمندان پزشکی را هم مشخص كرده است؛ بنابراین اين منشور یک مقرره است كه حقوق بيماران را قانونمند ميكند و براساس آن از لحاظ تئوری میدانیم چه چیز درست است و حقوق قابل مطالبه بيمار به زعم قانون كدامند. تصويب منشور حقوق بیمار توسط وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي یعنی اینکه حاکمیت به این نتیجه رسیده است که بیمار حقوقی دارد و در سوی دیگر میبینیم که بعد از چند سال مردم هم به دنبال استیفای چنین حقوقی هستند. به اعتقاد شما اتفاقی که در حاکمیت افتاده از انتظارات مردم ناشی شده است؟ به اعتقاد من در مجموع بالارفتن آگاهیها و انتظارات و سطح رفاه اجتماعی و بزرگترشدن جامعه شهری در این مهم مؤثر بوده است. درحالحاضر شاخصهاي بهداشتي جامعه ایرانی به نسبت ساير جوامع مشابه قابل قبول و حتي در مواردي مطلوب است. اما نكته اينجاست كه در انتظارات جامعه از نظام سلامت تغییراتی رخ داده است و جامعه پزشکی باید خود را با این تغییرات وفق دهد که گام اول در اين مسير به رسمیت شناختن این تغییرات است. درحالحاضر حقوق مردم به رسمیت شناخته شده است، ولی همزمان میبینیم در سایر اسناد مهم مانند آییننامه انتظامی نظام پزشکی، تکالیف متناظر با این حقوق دیده نمیشود. این در حالی است که اگر حق را به رسمیت شناختهایم، باید تکلیف را هم اعمال کنیم. روشن است که شکافی میان حقی که مردم برای خود به رسمیت شناختهاند و چیزی که به عنوان تکلیف اعمال میکنیم، وجود دارد. ضمانتها باید متناسب با این حقوق باشد. ضمانتهایی که الان وجود دارد، متناسب با حقی است که بیمار چند دهه قبل از این انتظار داشت و نه بيمار امروز. مشکل دیگری هم وجود دارد و آن شیوه برخورد رسانهها با نظام سلامت و جامعه پزشکی است. اين در حالي است كه باید میان مسائل پزشکی و مسئلهاي مثل حاشيههاي فوتبالي يا مسائل مربوط به بازيگران سینما تفاوت گذاشت. بعضا ديده ميشود كه رسانهها با مسائل پزشکی همانجور رفتار میکنند که با حاشيههاي ورزشي؛ اين در حالي است كه ما میتوانیم ورزش را سرگرمی مردم بدانیم، ولی پزشکی سرگرمی نیست؛ بنابراین اگر با خبر حوزه پزشکی سهلانگارانه برخورد شود، ضربهاش را جامعه خواهد خورد. از مجموع گفتههای شما میشود اینطور برداشت کرد که جامعه پزشکی با حقی که مردم درحالحاضر برای خود قائلاند هماهنگ نیست. اینجا تناقضی وجود دارد؛ بخش مهمی از جامعه پزشکی متعلق به طبقه متوسطاند و ظاهرا حقوق شهروندی یکی از مطالبات آنها هم هست. حقوق بیماران بخشی از حقوق شهروندی به حساب میآید. چه میشود که پزشکانی که در تئوری از حقوق شهروندی و جامعه مدنی دفاع میکنند، در عمل نمیتوانند با آن موافق باشند؟ باید بدانیم اگر خواهان تغییرات اجتماعی هستیم، باید بخشی از این تغییرات باشیم و اینکه جامعه نیز از پزشکان انتظار دارد، به همین خاطر است. جامعه انتظار دارد اگر قرار است یک گروه برای تغییر جامعه پیشرو باشند، نخبگان باشند و پزشکان به نوعی نخبگان جامعه تلقی میشوند. از این نظر حق با مردم است که چنین انتظاری داشته باشند، اما اینکه چرا بعضا نظام سلامت و جامعه پزشکی به عنوان بخشي از آن، این حقوق را استیفا نمیکند و تمام این حقوق را به مردم نمیدهد، بخشی از آن به ریشههای تاریخی برمیگردد. پزشکی یک سنت پیوسته تاریخی است و تغییرات در آن دشوار است. اساسا نگاه پدرسالارانه، بهراحتی ریشهکن نمیشود. البته نباید از این نکته اساسی غافل شد که حرفهمندان سلامت بخشی از یک سیستم پیچیده به نام نظام سلامت هستند و شاید مهمترین جای خالی این پازل سیاستگذاری مناسب در نظام سلامت باشد. به نظر میرسد درحالحاضر وضعیت این گونه است که بیماران حقوقی طلب میکنند و جامعه پزشکی برای دادن این حق به بیماران آماده نیست. در واقع گویا شکافی وجود دارد میان چیزی که باید باشد و چیزی که هست. این شکاف را چگونه میشود پر کرد؟ این شکافی است که از دو طرف ایجاد شده است؛ از یک طرف انتظارات بعضا نابجاي بیماران است- نمیخواهم بگویم همه انتظارات نابجاست و انتظارات معقول باید پاسخ داده شود؛ برای مثال اینکه مردم انتظار داشته باشند آخرین درمانهاي روز دنيا بايد توسط دولت به صورت رايگان يا با قيمت بسيار نازل در اختيار همه آنها قرار گيرد، انتظاري است كه با واقعيت جهاني چندان همخواني ندارد و به نوعي انتظاري نابجاست، و از سوی دیگر پاسخ متناسب با این انتظارات از سوی جامعه نظام سلامت و جامعه پزشکی اصولا امكان ندارد چرا كه محدوديت منابع مالي از يك سو و پيشرفت روزافزون فناوريها و روشهاي تشخيصي و درماني گرانقيمت از سوي ديگر برآوردهكردن همه انتظارات را غيرممكن ميكند. اینجا بحث عدالت مطرح میشود. مردم میتوانند انتظار داشته باشند که همه مردم در حوزه سلامت از بودجه عمومی کشور سهم متناسب و عادلانهای بهره ببرند و بیمه پایه برای همه یکی باشد. این یک انتظار معقول است. اینکه پزشک با آنها با احترام و ملاطفت برخورد کند یک انتظار معقول است. یک بخش هم این است که در واقع انتظارات معقول درست پاسخ داده شود. این به آن معناست که اگر حقی وجود دارد، این حق را درست تعریف کنیم و خوب اجتماعی کنیم، و بر اساس این حقوق انتظاراتی ایجاد شود و در نهایت این انتظارات پاسخ داده شود. این یعنی حق بر سلامت را تبیین کنیم و این خود یعنی هر شهروند حق دارد از خدمات بهداشتی - درمانی پایه به طور عمومی و در مواقع اورژانس برخوردار باشد یا حق دارد برخورد محترمانهای را دریافت کند. در واقع انتظارات باید براساس حقوقی باشد که روی آن اجماع وجود دارد. تکالیف هم باید بر همین اساس باشد. مشكل معمولاً ريشه در اين واقعيت دارد كه گاهی میبینیم که در تعریف حق مشکل داریم. حق و انتظارات و تکلیف، اگر بتوانند در یک محور قرار بگیرند، این شکاف میان جامعه پزشک و بیمار پر میشود. اساسا چیزی که به آن نیاز داریم، آن است که گفتمان پزشکی باید در جامعه ما باز و شفاف شود. من فکر میکنم گفتمان در حال بازشدن است و مسائل در حال مشخصشدن هستند. ما در دوره جنبش حقوق بیماران و شفافشدن گفتمان پزشکی هستیم که این عوارضی هم دارد. ولي در مجموع پديده مثبتي است و پيامدهاي خوبي ميتواند داشته باشد. پزشکان و جامعه پزشکی هم باید بدانند نمیتوانند گفتمان را بسته نگاه دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.