گفتوگو با سیدجواد روشن، کارگردان نمایش «کوپن»
خندهای که همراه با افسوس است
رضا آشفته: سیدجواد روشن که نمایش «کوپن» را در سیودومین جشنواره بینالمللی تئاتر فجر به روی صحنه برده بود، بعد از دو سال انتظار، این نمایش در تالار سایه مجموعه تئاتر شهر در حال اجراست. متن این نمایش را سپیده خمسهنژاد براساس داستان «کارت»، نوشته مارسل اِمه به رشته تحریر درآورده است. در این نمایش طنز، داستان شهری روایت میشود که به خاطر مشکلات مختلف، زندگی مردمانش، کوپنی میشود که براساس این قانون، حق نویسندگان از زندگی فقط پنج روز در ماه است. در نمایش «کوپن» مسعود میرطاهری، مرضیه صدرایی، فهیمه امنزاده و خیام وقارکاشانی به ایفای نقش میپردازند و سینا ییلاقبیگی در مقام طراح صحنه، الهام شعبانی به عنوان طراح لباس و محمد فرشتهنژاد به عنوان آهنگساز در اجرای این اثر نمایشی همکاری دارند.
نمایش کوپن از کجا میآید؟ تقریبا بهار سال 92 بود که این نمایشنامه به دستم رسید. در مواجهه اول که با متن داشتم، کار را بسیار پسندیدم و علاقهمند شدم تا روی این نمایشنامه کار کنم. «کوپن» لایههای مختلفی دارد که مخاطب را به فکر وامیدارد و خیلی برای من اهمیت دارد که یک نمایشنامه حرفی برای گفتن داشته باشد. با خانم خمسهنژاد (نویسنده کار) تماس گرفتم و مجوز متن را گرفتم. اولین اجرای ما از این اثر، در برنامههای نمایشنامهخوانی تالار حافظ در تابستان 92 بود که با استقبال خوبی مواجه شد. در ادامه متن را برای سیودومین جشنواره تئاتر فجر ارسال کردم. کار پذیرفته شد و در نهایت در بخش چشمانداز جشنواره روی صحنه رفت و در سه بخش نمایشنامهنویسی، کارگردانی و بازیگری مرد کاندیدای دریافت جایزه شد. به دلایل مختلف اجرای عمومی به وقفه افتاد تا الان که بعد از حدود دو سال نمایش به روی صحنه رفته است. چقدر میشود از این وضعیت سهمیهبندی زندگی هراسید؟ همینطور که اشاره کردید ایده اصلی کار کوپنیکردن زندگی است. ایدهای که متعلق به داستان کارت، نوشته مارسل امه است که این نمایشنامه نیز با نگاهی به آن اثر نوشته شده است. این ایده به شکلی که در نمایشنامه آمده و انسانها دچار مرگ دورهای میشوند، مسلما واقعی نیست و همان قدر که فانتزی و خنده دار است، ترسناک هم هست. به موارد مختلفی که در زندگی خود ما به شکل سهیمهبندی تجربه کردیم دقت کنید؛ سهمیهبندی آب، بنزین، مواد غذایی، طرح زوج و فرد تردد اتومبیلها و... . در زمانهای مختلف، در مواجهه اول، این موارد برایمان دور از ذهن و حتی گاهی مسخره بوده است، ولی در شرایطی مجبور به تجربهکردن آنها شدهایم. به نظر من این موقعیت بیش از هر چیز در ذهن مخاطب ایجاد سؤال میکند و این اهمیت دارد. در ادامه میشود گاهی به این شرایط مضحک خندید و گاهی ترسید یا حتی افسوس خورد. چرا باید این وضعیت را در کمدی به بازی گرفت؟ اصلا نگاه من کمدی نیست و معتقدم نمایشنامه نیز کمدی نوشته نشده است، بلکه همینطور که گفتم یک فضای فانتزی بر کل اثر حاکم است که این فانتزی در کنار برخی شوخیهای کلامی، رفتاری و... ایجاد خنده میکند. این نمایشنامه فضای کمدی دارد و ما هم در اجرا سعی کردیم به آن توجه کنیم، ولی به هیچ عنوان کل نمایش را کمدی نمیدانم و ما نیز هیچ تلاشی برای اینکه کمدی اجرا کنیم، نداشتیم، ولی فراموش نکنیم در زمان معاصر ما حتی به تراژدیها نیز میخندیم و این خصوصیت این عصر است. خندهای که همراه با یک افسوس است. در زمان حال ما در فضای مجازی، ویدئوهایی میبینیم و به آنها میخندیم، ولی کمی که دقت کنید میبینید ما داریم، برای مثال به صحبتها یا رفتارهای یک چهره سیاسی در یک سخنرانی یا مجمع بینالمللی میخندیم که مسلما دردآور است. وجه تراژدی آن چقدر برایتان اهمیت داشته و به نظرتان چقدر از پس اجرای آن بر آمدهاید؟ این نمایشنامه همانقدر که کمدی نیست، تراژدی هم نیست. از نظر نگاه، کلاسیک است، ولی به دسته تراژدیهای مدرن نزدیک است. اینجا الزاما قهرمان و ضدقهرمان کلاسیک وجود ندارد، ولی فلگمون (نویسنده) تا حدودی ویژگیهای یک قهرمان را با خود دارد و در مقابل مالفرو (دوست سیاستمدارش) ویژگیهای یک ضدقهرمان را. چیزی هم که در پایان، وضعیت نویسنده را سخت میکند، اشتباهات و انتخابهای خود اوست و البته شرایط محیط پیرامون که بر او تحمیل شده است. آنچه به نظر من در اینجا اهمیت دارد، این است که باید محتوا و عمق نمایشنامه درک شود و بههیچوجه نمیخواستم در میان قهقهه تماشاگر و احتمالا سرخوشی او، این محتوا فراموش شود. برای همین سعی کردیم فضایی بهوجود بیاوریم که مخاطب از دیدن نمایش لذت ببرد و با آن همراه شود، ولی همواره متوجه سؤالهای جدی نمایش باشد. به عبارت دیگر، لبخند بزند و بخندد، ولی همانقدر هم کار را جدی دنبال کند. در اینکه چقدر در این مسیر موفق بودهام، باید شما منتقدان و مخاطبان نظر بدهید. خیام وقارکاشانی چهره کمتر شناختهشدهای برای بازی کمدی است، این گزینش چقدر به سود یا زیان کار بوده است؟ همانطور که گفتم، اصلا باور کمدی نداشتم و در انتخاب بازیگران نیز توانایی آنها در بازی کمدی برایم اهمیت نداشت، بلکه فاکتورهای مختلفی، مانند فیزیک بدنی، صدا، جنس بازی، توانایی فنی، اخلاق گروهی و... مد نظرم بود. در نهایت و با جمیع شرایط این گروه بازیگران را انتخاب کردم که همگی از فعالان و بازیگران خوب تئاتر هستند و تجربیات متفاوتی دارند و از زمان نمایشنامهخوانی تا اجرای جشنواره و همین الان فقط یک تغییر در گروه بازیگران داشتم که خانم مرضیه صدرایی به گروه اضافه شدند و این نشان میدهد به بازیگرانم اعتقاد داشتم و دارم. خیام وقار کاشانی نیز شاید در سالهای اخیر بازیگر کمکاری بوده باشد، ولی تجربههای مختلفی در بازیگری دارد و بسیار نیز برای ایفای این نقش و رسیدن به خواستههای من از نقش، زحمت کشید و از نظر من نمره خوبی گرفته است. بازی فهیمه امنزاده متناسب با یک کمدی ملایم است و این نقطه، مقابل هولناکی ماجرای کوپن است، چرا بازی متناقضی را برای او در نظر گرفتهاید؟ باید به تحلیل نقش دقت کنیم. لوست (با بازی فهیمه امنزاده) دختری جوان و فرصتطلب است که با بهرهگیری از زیبایی و زنانگیاش میخواهد سریع پیشرفت کند. او از طبقه فرهیخته جامعه نیست و سواد کافی نیز ندارد. حالا شرایط کوپنیشدن زندگی موقعیتی را برای او به وجود میآورد تا رشد کند؛ مثل خیلی از آدمهای فرصتطلب که در شرایط ناملایم فقط به فکر سودآوری خود هستند؛ مثلا جنگ. جنگ سیاه و تلخ است، ولی عدهای در این جنگ به قدرت و ثروت میرسند؛ پس ما از یک طرف شرایط دردآور را داریم و از طرف دیگر دختری سرخوش که فقط به فکر منافع خود است. او از این شرایط راضی است و این رضایت در بازی بازیگر هم نمود دارد و نقطه مقابل شرایط است که به نظرم خانم امنزاده ارائه خوبی از این نقش دارد. مسعود میرطاهری حالا دارد در بازی کمدی و طنز چهره میشود، اما باز هم شما خلاف بازیهای متداولش از او بازی گرفتهاید. چرا میرطاهری را از کنشهای معمولی دور کردید؟ چون اعتقادی به کمدیبودن نداشتم و ندارم. شما مسعود میرطاهری را فقط در یک سال اخیر که در سه نمایش ایرانی و طنز (مضحکه شبیه قتل کار حسن کیانی، جیجیک علیشاه کار رحمت امینی و شیش و بش کار خودم) بازی کرده، نباید ببینید. کارهای دیگر او مثل گلنگری گلنراس یا نمایشهای محمد یعقوبی و... را نیز به خاطر بیاورید. او بازیگر توانایی است که کمدی و طنز را هم خوب میشناسد و من سعی کردم از مجموع توانایی او در نمایش استفاده کنم. چرا باید مرضیه صدرایی بازی کمدیاش خیلی آشکار باشد؛ چنانکه به نظر با بقیه هماهنگ نیست، درعینحال بازیاش شیرینتر و گرمتر هم به نظر میرسد و این تناقض چه مفهومی دارد و چقدر به سود کار است؟ اگر به نظر شما بازیها یکدست نیست، این تقصیر من است که نتوانستم یک هارمونی در بازیها به وجود بیاورم. از نظر من هر بازیگر جنس بازی و امضای خودش را دارد. در این نمایش نیز قرار ما درصدی از اغراق در بازیها بود، ولی متناسب با نقش. شخصیتپردازی مارتا به عنوان یک خدمتکار (با بازی مرضیه صدرایی) یک نوع بازی را طلب میکند و شخصیتپردازی نویسنده (با بازی خیام وقارکاشانی) یک نوع بازی. فراموش نکنیم که مارتا نمونهای از عوام است که سریع شرایط را میپذیرند و سعی میکنند با آن همسو شوند. روزمرگی باعث شده تا مارتا زیاد عمیق نباشد؛ پس باید جنس بازی او روتر باشد، ولی نویسنده باید درونیتر بازی کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.