مهمترین دلیل اعتبار یک آزمایشگاه
استفاده از متخصصان رشتههای علوم پایه پزشکی
غلامرضا ایراجیان. میکروبشناس - دبیر جامعه علمی آزمایشگاهیان ایران
1- فعالیت آزمایشگاه تشخیص طبی به دو قسمت تقسیم میشود؛ نخست پاتولوژی (آسیبشناسی) آناتومی و دوم آسیبشناسی بالینی که این رشته شامل ایمونولوژی، میکروبشناسی، انگلشناسی، قارچشناسی، هماتولوژی (خونشناسی)، ژنتیک و بیوشیمی است. امروزه علم به اندازهای گسترده شده که یک متخصص علوم آزمایشگاهی قادر نیست مهارتهای فوق را در هفت رشته تخصصی کسب کند. بنابراین بخش کلینیکی آزمایشگاه نیازمند استفاده از تخصصهای مختلف رشته آسیبشناسی بالینی است. به همین علت آزمایشگاههای کنونی برخلاف گذشته که از سوی یک متخصص اداره میشد، به صورت تیمی اداره میشود. تا جایی که حتی در آزمایشگاههای سادهتر حداقل دو، سه تابلو با عناوین بخشهای مختلف از قبیل میکروبشناسی، خونشناسی، سرولوژی و... به چشم میخورد. اما در آزمایشگاههای پیشرفته همه این بخشها به صورت جداگانه وجود دارد. حتی در بخشی مانند ژنتیک که حوزهای تخصصی است، در آزمایشگاههای پیشرفته بخش جدیدی با عنوان تشخیص مولکولی به صورت مجزا اداره میشود. با این توضیح، روشن میشود چرا وقتی در تهران از پزشکی درباره آزمایشگاههای معتبر تشخیص طبی سؤال میشود، او فقط چهار، پنج آزمایشگاه معتبر را معرفی میکند. در نزد بیماران نیز تعداد آزمایشگاههایی که مورد اعتماد و وثوق آنان باشد، اندک است. مهمترین دلیل اعتبار یک آزمایشگاه استفاده از متخصصان رشتههای مختلف علوم پایه است که موجب تخصصیترشدن کار میشود. اما در سایر آزمایشگاهها فقط یک مسئول فنی آزمایشگاه وجود دارد و این فرد بقیه تخصصها را با کمک کارشناسان و کاردانهای شاغل در آزمایشگاه اداره میکند. از سوی دیگر، پیشرفت علم پزشکی در دنیا سبب شده به دلیل گستردگی آزمایشها، وابستگی پزشکان به بخش پاراکلینیک نیز بیشتر شود. برای نمونه وقتی یک نفر دچار مشکل میشود و پزشک، آزمایشهای خاصی را برایش تجویز میکند، در صورتی که آزمایشها توسط یا تحتنظر یک ایمونولوژیست بررسی شود، بسیار متفاوت از یک کارشناس آزمایشگاه است که به صورت عمومی در رشته علوم آزمایشگاهی مدرک گرفته است. به همین طریق، در مواقعی که تفسیر یک آزمایش نیازمند نظر کارشناسی از سوی یک متخصص میکروبشناس است، موضوع به همین روال است. 2- امروزه آزمایشگاهها سادگی 20، 30 سال پیش را ندارند. برای مثال، برای اندازهگیری چربی خون فقط یک آزمایش از فرد گرفته میشد، اما امروزه این آزمایشها بسیار تخصصیتر شده است. درباره پروتئینها هم به همین صورت است. همچنین در سالهای گذشته برای تست قند خون، فقط قند ناشتا را اندازهگیری میکردند، سپس آزمایش قند دوساعته و بعد تست تحمل گلوکز و بعد اندازهگیری میزان انسولین، هموگلوبین C HbA1 به آن اضافه شد. در دهه 40 خورشیدی، وقتی فردی تخصص آزمایشگاه میگرفت، قادر به اداره یک آزمایشگاه بود، اما امروزه دیگر چنین نیست. در دو دهه گذشته رشته علوم آزمایشگاهی به پیشرفتهای زیادی نائل آمده است. روشها، تکنیکهای نوین، بیماریهای جدید همگی بر تحول این رشته تأثیرگذار بودهاند. در حال حاضر تقریبا همه پزشکان از آزمایشهای پیشرفته استفاده میکنند. بنابراین حضور متخصصان رشته علوم پایه در آزمایشگاههای تشخیص طبی ضروری است. 3- درحالحاضر کمتر از دو درصد آزمایشگاههای تشخیص طبی در سراسر کشور با همکاری متخصصان رشتههای علوم پایه اداره میشود. بهعبارتی از پنجهزار و 500 آزمایشگاه در سطح کشور، کمتر از صد آزمایشگاه با این شرط اداره میشود. بخش دولتی هرچند ممکن است از امکانات و تجهیزات خوب برخوردار باشد، اما بسیاری از آزمایشهای تخصصی به دلیل حضورنداشتن متخصصان علوم پایه پزشکی یا مقرونبهصرفه نبودن، در این بخشها انجام نمیشود. انجام اینگونه آزمایشهای تخصصی، به بخش خصوصی یا دولتی که دارای امکانات و نیروی متخصص نیز هست، ارجاع میشود. 4- در بخش دولتی بهویژه بیمارستانهای آموزشی، نیاز مبرم به متخصصان رشته علوم پایه وجود دارد. این احساس نیاز در دو حوزه بیشتر احساس میشود؛ نخست بخش تشخیصهای تخصصی و دوم حوزه آموزش. آموزش، دو گروه را پوشش میدهد؛ اول رزیدنتهای بالینی که نیاز به آموزش موضوعات تخصصیتر دارند و دوم دانشجویان تحصیلات تکمیلی (کارشناسی ارشد و دکترا) که با توجه به رشته تحصیلی باید با بالین آشنا شوند. هرچند موضوع بهکارگیری متخصصان رشته علوم پایه پزشکی در بیمارستانهای دولتی سالیان سال است که از سوی جامعه علمی آزمایشگاهیان کشور در حال پیگیری است، اما هماینک فقط در چند کلانشهر مانند مشهد، تبریز و بهتازگی شیراز این امر محقق شده و همچنان در تهران هنوز هیچ بیمارستان آموزشیای در دانشگاه علوم پزشکی از تخصص متخصصان علوم پایه پزشکی بهره نمیگیرد که با رایزنی و حمایتهای انجامشده، امیدواریم این مشکل در تهران نیز مرتفع شود. 5- در کشورهای پیشرفته دنیا برای دریافت مجوز مسئول فنی یا تأسیس آزمایشگاه، ضوابط محدود به داشتن مدرک نیست، بلکه متخصصان رشته پاتولوژی و سایر رشتههای علوم پایه، در صورتی که دارای تأییدیه از انجمنها یا سایر مراجع علمی باشند، میتوانند مسئول آزمایشگاه شوند و درنهایت در این کشورها ملاک کار تخصصی و تیمی است. ما نیز انتظار داریم در کشور از همین الگو تبعیت شود. هماینک بیمارستانهای آموزشی ما فقط از سوی یک یا دو همکار پاتولوژیست اداره میشود و در آنجا هم از کار تیمی خبری نیست. 6- یکی از مهمترین دلایل برگزاری کنگرههای آزمایشگاه و بالین از سوی جامعه آزمایشگاهیان کشور، تعامل نزدیک میان متخصصان رشتههای مختلف بالین (پزشکان رشتههای مختلف) و متخصصان رشتههای علوم پایه مرتبط با آزمایشگاه و سایر متخصصان آزمایشگاه بوده است. درحقیقت از آنجا که این دو طیف با وجود نیاز به یکدیگر هر یک در مسیر خود حرکت میکردند، برپایی این کنگرهها موجب شد هم پزشکان با توانمندیهای جدید بخش آزمایشگاه آشنا شوند و هم متخصصان رشتههای علوم پایه بتوانند انتظارات خود را از جامعه پزشکی مطرح کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.