|

در نقد نمایش «هملت»، کاری از آلمان

برداشتی معاصر از هملت دادخواه درون

ستاره جاوید

«توماس اوسترمایر» هملت‌اش را با جمله‌ای تکان‌دهنده (Sein Oder Nicht Sein)، آغاز می‌کند؛ تصویری لرزان از هملت روی پرده توری فلزی - که بعدها می‌بینیم این پرده توری لرزان، چقدر نقش مکمل و جامعی را در لابه‌لای بازی‌ها تزریق می‌کند و به بازیگران کمک می‌کند چگونه از یک پاساژ حسی به پاساژ دیگر بخزند و مردم را هم با خود ببرند- در نمایی درشت، دور و ابزورد هویدا می‌شود. نور بر گوری گل‌آلود و پوشیده از تابوتی نمادین درست در مقابل صحنه می‌تابد. تصویر لرزان هملت که از درون مشوش و بی‌قرار او حکایت دارد، محو می‌شود. پروجکشن می‌لرزد و بازیگران به‌ترتیب به روی صحنه می‌آیند تا یکی از مدرن‌ترین و زیباترین طراحی‌های صحنه برای تجسم تئاترالی از گورستان را برای ما بازی کنند. تقلایی تلخ، وحشی و غم‌بار از گورکن و هملت را می‌بینیم. استفاده از عناصر و تجهیزات بسیار جزئی اما به‌غایت مهم و مدرن مانند استفاده از آب‌پاش‌های الکترونیکی برای خلق باران در کنار عناصر انسانی و بازیگران، همه شانه‌به‌شانه یکدیگر صحنه باشکوهی از گورستان را خلق می‌کنند و صحنه خاک‌سپاری پادشاه به قتل‌رسیده دانمارک با زبان نمادینی از طراحی صحنه، ضربه کاری نخست را بر پیکر تماشاچیان وارد می‌کند؛ ضربه میخکوب‌کردن او روی صندلی و تداوم همراهی‌اش برای ادامه دو ساعت باقی‌مانده از این نمایش. دو ساعتی که به دلیل قدرت اجرا و قدرت متن، گویی دقیقه‌ای است... گرترود ملبس به مانتوی مشکی و عینک دودی - که در تمام طول نمایش در نقش گرترود به چشم دارد و استعاره از کوربودن او نسبت به دنیای پیرامونش است - سوگوار و غمگین پادشاهش را به خاک می‌سپارد. تراژدی آغاز می‌شود و صحنه‌به‌صحنه پیش می‌رود. شاهکار شکسپیر، برداشت معاصر و مدرن مایر از این متن جاودان در کنار اجرائی به‌غایت خلاقانه، نو و امروزین با بازیگرانی حرفه‌ای و هماهنگ، دست به آفرینش هنری بزرگی می‌زنند که دست‌کم برای سال‌ها در ذهن و یاد تماشاگران ایرانی باقی می‌ماند. مایر همان‌قدر بر مدیوم تئاتر تسلط و اشراف دارد که یک جراح کارکشته مغز بر تک‌تک یاخته‌های عصبی. تک‌تک عناصر تئاترالی که مایر برای ارائه خوانش خود از تراژدی معروف شکسپیر انتخاب کرده، بر قلب و روح تماشاچی زخمه می‌زند و اثری گس و به‌غایت عمیق را بر جای می‌گذارد. تالار وحدت کیپ‌تاکیپ از تماشاچیان پر شده و نشستن در بالکن سوم شرقی شانس دیدن نمایش هملت را از چشم‌اندازی عمودی فراهم و کمک می‌کند در یک پرسپکتیو تماشایی و جامع، شاهد تقلا و تلاش ستودنی بازیگران تراژدی باشیم؛ بازیگرانی که خود گرداننده صحنه‌اند و در خلق پاساژهای حسی بسیار پیچیده و‌ هزارتوی درون آدمی، جایی برای حرف‌زدن باقی نمی‌گذارند و نفس‌ها را در سینه‌ها حبس می‌کنند. نوشتن درباره اثر مایر، کارگردانی که مدیوم تئاتر را مثل راه خانه‌اش، خوب بلد است و خیلی خوب می‌داند چگونه تماشاچی را در مشت خود بگیرد و او را با گودترین زاویه دنیای خود همراه کند، هم سخت است هم پیچیده. هملتی که در تهران تماشا کردیم هملت متفاوتی از جنس انسان معاصر است و به گذشته یا تاریخ ادبیات طعنه نمی‌زند. تک‌تک آدم‌ها و عناصری که ما در این خوانش می‌بینیم، عناصر و کسانی هستند که به‌غایت به ما نزدیکند و گویی در درون خود ما نفس می‌کشند و بزرگ می‌شوند. استفاده از دوربین تصویربرداری و خلق سکانس‌های لایو تصویری با آن پرده توری لرزان، بی‌ثباتی و سرعتی سرسام‌آور از درون متلاطم انسان امروز و انسان معاصر را برای تماشاچی خلق می‌کند. هملت مایر هم نو است هم کهن، هم می‌خنداند هم می‌گریاند. هم حالت را خوب می‌کند هم حالت را می‌گیرد و این تابلوی دوست‌داشتنی از تمام پارادوکس‌های پنهان و آشکار درونمان است که بر اثرگذاری و زیبایی اثرش می‌افزاید. پیش از نوشتن درباره چگونگی پردازش مایر از هملت، باید گفت سادگی بسیار مفرط و مینی‌مالیسم غیرقابل پیش‌بینی‌ای که در همه عناصر صحنه تا مؤلفه‌های انسانی شاهدیم، همه نقشی سنگین بر گرده دارند و تمام عناصر، چه جاندار و چه بی‌جان در تمام طول نمایش یک پارادوکس بی‌پایان را برای ما بازی می‌کنند و هر جز، در چند وجه ظاهر می‌شود. خوانش معاصر مایر از هملت و نگاه کمدی مدرنی که به چیدمان و گفتمان درونی نمایشش دارد، همه درنهایت به آفرینشی هنری، چندوجهی و تأمل‌برانگیز ختم می‌شود. شخصیت لایه‌لایه و چندوجهی هملت با آن حضور کمیک تراژیک خود در مقابل تماشاچیان ایرانی و درگیر کردن تماشاگران در روند اجرا، از نقاط بسیار پرقدرت و تعیین‌کننده نمایش است و اوج این قدرت و هوشمندی زمانی است که هملت به میانه مردم می‌آید و از مردم می‌پرسد آیا هملت در حق پدرش - «منظور ناپدری‌اش که پادشاه را کشته است» - ظلم کرده است؟ در این لحظه و به‌اصطلاح سینمایی‌ها، در این سکانس فوق‌حساس کنش - action - و واکنش -reaction- میان بازیگر و تماشاچی است که فلسفه اصلی خوانش این کارگردان آلمانی به زیبایی عریان می‌شود و نقبی زده می‌شود به همه انگیزه‌هایی که در پشت تک‌تک عناصر تئاترال به نمایش‌درآمده از آغاز تاکنون مقابل چشمان همه ما آفریده شده است؛ تمام جزئیات و عناصر مدرن، طراحی‌ بسیار خلاقانه صحنه در هر پرده، با آن توری عمودی فلزی که در همه لحظات حضور فعال و زنده دارد و مثل یک پروجکشن لایو و زنده تلویزیونی، لابه‎‌لای بازی‌های تکنیکال و جذاب بازیگران می‌خزد و اجرا را تکمیل می‌کند، همه‌وهمه در کنار هم تابلویی چندوجهی خلق می‌کنند که درنهایت تقلا می‌کنند از انسان مدرن معاصر یک تماشاچی صرف نسازند و او را به تظلم‌خواهی، دادخواهی، عصیان، واخواهی حق و حضور در دادگاه و قضاوتی ابدی دعوت کنند که در درون همه ما برای همیشه پابرجاست و محکمه وجدان نام دارد و هرگز تنهایمان نمی‌گذارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.