۱۷ روز مانده به انتخابات اصلاحطلبان چه میتوانند بکنند
تدبیر اصلاحطلبانه برای منافع ملي
نفیسه زارعکهن
پس از ماهها فرازوفرود آمیخته با بیم و امید، ماراتن رقابت انتخابات اسفندماه 94 برای اصلاحطلبان و اعتدالگرایان به دو هفته پایانی خود نزدیک شده است. هرچند این رقابت چه بهلحاظ تعداد و کیفیت کاندیداها و چه بهلحاظ مسیر رقابت برای اصلاحطلبان، تناسبی با شرایط رقبای اصولگرای آنها ندارد، ولی آنچه اینبار تندروها را کلافه و تا حدی عصبانی کرده، تداوم حضور جدی اصلاحطلبان در عرصه انتخابات با وجود همه موانع موجود است. اما با وجود این، بهطور قطع آنچه مسلم است، اینکه در فاصله 17 روز تا انتخابات، پیشبینی و پیشگویی شرایط اصلاحطلبان در انتخابات آتی عجولانه است اما گویی اصلاحات اینبار پس از سفرهای طولانی در سیاست ایران و عبور از فرازوفرودهای گذشته، مانند یک بازیگر حرفهای و صبور در عرصه سیاسی بنا دارد پیچ تند انتخابات امسال را با هدفگذاری و استراتژی درست و تاکتیکهای واقعبینانه به نفع نزدیکشدن بیشتر به اهداف خود رقم بزند. اگرچه هنگام ثبتنامها برای انتخابات مجلس دهم، اصلاحطلبان حدس میزدند شانس چندان زیادی برای تأیید صلاحیت همه کاندیداهای خود نخواهند داشت، اما شاید گمان آن را نمیبردند با چنین شرایطی مواجه شوند. همین است که امروز به گمان خیلیها باید استراتژی خود را تغییر دهند و این درحالی است که هدف اصلی اصلاحطلبان از ابتدا هم نه هدفی حداکثری مبتنی بر دستیابی به مجلس با اکثریت اصلاحطلبانه که تنها شکلگیری مجلسی بوده است که تندرویهای آن کاهش یافته و روندی منطقی به خود بگیرد. بر همین مبنا، اولین استراتژی مطرحشده از سوی اصلاحطلبان، قهرنکردن با صندوق آرا و ترکنکردن عرصه انتخابات بهمنظور حصول به مجلسی با تندرو کمتر، عنوان شد و این موضوع خارج از انتظار تندروهاست. واقعیت آن است که اصلاحطلبان، ظاهرا هرچند پیگیری ردصلاحیتهای صورتگرفته را در دستور کار خود داشتند، اما ظاهرا اینبار بنا ندارند بر بحث ردصلاحیتها متوقف و منفعل بمانند و با وجود برخی انتقادات، تصمیم گرفتهاند تمام اعتبار و هویت اصلاحطلبانه خود را اینبار نهفقط برای راهیابی کاندیداهای اصلاحطلب باقیمانده که در پای حفظ منافع ملی و مصالح عمومی جامعه هزینه کنند. لیستبستن، چگونه؟ سؤالی که مطرح میشود این است که در چنین شرایطی و فارغ از محدودیتها، برای بستن فهرستهای کامل در شهرهای مختلف (که این مهم با لحاظ هدف واقعبینانه و حداقلی «مجلسی با تندروی کمتر» به نظر، باز هم دستیافتنی بوده و بهدرستی به شوراهای هماهنگی اصلاحطلبان در سراسر کشور واگذار شده) برنامه و استراتژی عملیاتی و تبلیغاتی اصلاحطلبان چه باید باشد تا به نتیجهای که میخواهند در انتخابات مجلس دست پیدا کنند؟ آنچه مسلم است برای اثرگذاری، کنترل و مدیریت استراتژیک هر موضوعی، ابتدا باید بتوان آن موضوع را بهدرستی سنجید و اندازهگیری کرد. در موضوع انتخابات و اثرگذاری روی افکار عمومی و کسب آرا نیز باید از ابزارهایی مانند نظرسنجی یا آمارگیری علمی برای سنجش افکار عمومی و شناخت جامعه هدف، بهطور مداوم بهره برد. اما به دلیل محدودیتهایی که در این زمینه برای اصلاحطلبان وجود دارد، امکان بهرهبردن از این ابزار مهم، کمتر فراهم است. با وجود این، براساس آمارهایی که از گذشته وجود داشته و آنالیزهایی که درباره انتخاباتهای گذشته صورت گرفته، میتوان به برخی تحلیلها و نتایج دست پیدا کرد. بررسی برخی نظرسنجیها و نیز آنالیز انتخاباتهای گذشته، نشان میدهد میتوان جامعه ایرانی را براساس نوع کنشهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی خود در شرایط فعلی به چهار دسته تقسیم کرد: 1- دسته نخست؛ بیتفاوتها این دسته که طبق آمار انتخاباتهای پیشین، حدود 15 تا 20 درصد افراد جامعه را تشکیل میدهند، معمولا در هیچ کنش سیاسی شرکت نکرده و چندان روی مشارکت آنها در انتخابات گوناگون نمیتوان حساب کرد. این افراد یا از قشر فوقالعاده مرفه جامعه هستند که چندان روند تحولات و تغییرات کنونی جامعه برایشان مهم نیست یا از افراد فوقالعاده ناامید از آینده تحولات هستند یا قشر فرودست جامعه که بهطورکلی توان مشارکت در مسائل سیاسی، اجتماعی را از دست دادهاند. بههرروی، حتی اگر بخواهیم بخشی از این قشر را برای شرکت در فعالیتها ترغیب کنیم، نیاز به کار اقتصادی -فرهنگی طولانیمدت فراوانی دارد که با توجه به زمان محدود فعلی، چندان نمیتوان برای این دسته اقدام چشمگیری انجام داد و روی مشارکت آنها حساب کرد. 2-دسته دوم؛ طرفداران وضع موجود یا محافظهکاران این دسته گروهی هستند که خود شامل محافظهکاران سنتی و مذهبی، محافظهکاران سیاسی و محافظهکاران منفعتی هستند و در مجموع شامل حدود 20 تا 25 درصد جامعه ایران میشوند که بالطبع زیاد در حوزه اثر اصلاحطلبان قرار نمیگیرند. اعضای این دسته به احتمال زیاد، به کاندیداهای مخالف اصلاحطلبان رأی خواهند داد، چراکه به گمان آنها، حضور اصلاحطلبان در قدرت باعث تضعیف سنت، مذهب و نظام خواهد شد (محافظهکاران سنتی و مذهبی). پس کسانی را برمیگزینند که با تغییر، مخالف باشند (محافظهکاران سیاسی) یا به خاطر منافع اقتصادی و سیاسی و اجتماعی شخصی خود از تداوم وضع موجود، با اصلاحطلبان مخالفت میورزند (محافظهکاران منفعتی). در این میان شاید بتوان با نشاندادن صداقت اصلاحطلبان در علاقهمندی به نظام، انقلاب و اسلام و اثبات کارآمدی اصلاحطلبان در اداره بهتر مملکت، بخشی از محافظهکاران سنتی- مذهبی را تا حدی به سوی اصلاحطلبان جذب کرد. این گروه شاید 5 تا 10 درصد جامعه را شامل شوند که البته در شهرهای مختلف ممکن است متفاوت باشد؛ بااینحال باید برایشان پیامهای جداگانهای داشت که هم نشان از اثبات کارآمدی اصلاحطلبان داشته باشد و هم به رفع سوءتفاهم نسبت به تقید اصلاحطلبان به باورهای مذهبی و سنتی کمک کند. بهعنوان مثال حضور بخش زیادی از خانواده شهدا و جانبازان در طیف اصلاحطلبی و فعالشدن آنها برای اقناع این بخش و ازبینبردن تصورات ناصحیح درباره اصلاحطلبان، میتواند تا حدی، مفید و اثرگذار باشد. 3-دسته سوم؛ تحولخواهان و طرفداران تغییر اما سومین دسته، تحولخواهان و طرفداران تغییر هستند که نسبت به شرایط و وضعیت و رویهها و روشهای موجود انتقاد دارند و میخواهند شرایط تغییر کند و رو به بهبودی برود. اما تحولخواهان را نیز که در مجموع حدود 30 تا 35 درصد جامعه را تشکیل میدهند، میتوان دو بخش دانست: الف) تحولخواهان اپوزیسیون نظام ب) اصلاحطلبان اولین اقدام لازم جریانات اصلاحطلب بهمنظور اثرگذاری در انتخابات پیشِرو، در وهله اول باید توجه ویژه به طیف اصلاحطلبان باشد تا با ممانعت از گسترش یأس و ناامیدی و تقویت روحیه این بخش به حضور فعال در عرصه انتخابات، نهتنها این طیف را به شرکت در انتخابات تشویق کنند که از پتانسیل این بخش برای اقناع و ایجاد شور و شوق و تقویت فضای انتخاباتی و تشویق و ترغیب دیگران به شرکت در انتخابات و رأی به اصلاحطلبان و تحولخواهان، نیز استفاده کنند زیرا این بخش میتوانند به موتور محرکهای برای انتخابات تبدیل شوند، آن هم در شرایطی که اصلاحطلبان به لحاظ امکانات، رسانه تأثیرگذار، فرصت و امکان سازماندهی تشکیلاتی هم در مضیقه هستند. به نظر میرسد در این شرایط اصلاحطلبان باید این بخش اصلاحطلب کنشگر جامعه را اقناع و در ستادهای خود سازماندهی و با آموزش هرچهسریعتر این نیروها، تعداد زیادی از این افراد را به نیروهای ستادی جریان اصلاحطلبی تبدیل کنند. اما در وهله دوم، اصلاحطلبان برای تبلیغ مؤثر باید برای اقناع بخش تحولخواه اپوزیسیون نظام هم کار کرده و آنها را متقاعد به پذیرش کارایی و اثربخشی منطق اصلاحطلبی تدریجی و مسالمتآمیز (در مقابل سایر مدلهای تغییر) کنند و با صندوق رأی آشتی دهند و به شرکت در انتخابات ترغیب کنند. اگرچه رد صلاحیتها باعث بروز ناامیدی بهویژه در میان این طیف شده است ولی باید آنها را برای حضور قانع و ناامیدی را از آنها دور کردچراکه به احتمال زیاد از آنجایی که این طیف نیز خواستار تغییر وضع موجودند، با توضیح این موضوع که تنها راه بهبود شرایط اصلاحطلبی است، ممکن است بتوان به رأیدهی تشویقشان کرد؛ مگر گروه محدودی از این افراد این طیف با مبانی نظام زاویه جدی داشته باشند که در این صورت راه گفتوگو و اقناع مسدود خواهد بود. 4- دسته چهارم؛ بیتصمیمان یا آرای سرگردان جامعه اما چهارمین دسته افراد جامعه طیفی است که اکثریت جامعه را تشکیل دادهاند و در واقع بهنوعی تعیینکنندهترین بخش جامعه در کنشهای سیاسی-اجتماعی از جمله انتخابات هستند که حدود 40 تا 45 درصد جامعه را شامل میشوند. این قسمت از جامعه بیشتر از آنکه بر اساس منافع و منطق تصمیمگیری کنند، اغلب بر مبنای احساس تصمیم میگیرند و تا روزهای آخر قبل از انتخابات هم در تصمیمگیری و انتخاب گزینهها مردد هستند. آنها اگرچه با انتخابات کمتر قهر میکنند ولی بررسی رفتارهای انتخاباتی آنها در دورههای گذشته نشان میدهد هر طیفی که بیشتر احساسات آنها را تحتتأثیر قرار دهد پیروز میدان خواهد بود. مثلا یک بار با چهره فرد نامزد، بار دیگر با منظره خانه و ماشین وی و دفعه بعد با حاضرجوابی کاندیدا، احساسات آنها را تحتتأثیر قرار میدهد. ارتباط روشنفکران و نخبگان با این بخش جامعه بسیار کمرنگ است و اصولا گاه تا هفته آخر و حتی ساعات قبل از رأیگیری، تصمیم نهایی خود را اتخاذ نکردهاند و همین امر هم هست که به اعتقاد بسیاری از صاحبنظران، انتخابات در ایران را غیرقابلپیشبینی کرده است. و در این میان اگرچه بارها بر تغییر مشی روشنفکران برای درک این طیف و یافتن راهحل توصیه شده است اما این واقعیتی است که در مهلت کوتاه و معین نمیتوان آن را حل کرد. تلاش برای افزایش آگاهیهای این بخش و تقویت عقلانیت به جای احساس در تصمیمگیری و... شاید در درازمدت بتواند در کاهش این مواجهه جوگیرانه و احساسی با مسائل اجتماعی - فرهنگی- سیاسی اثرگذار باشد اما درکوتاهمدت باقیمانده تا انتخابات پیشرو، شاید برای اثرگذاری بر این قشر هم چارهای جز توجه به عواطف و احساسات و هیجانات این بخش نباشد. فراموش نشود که مهمترین جامعه هدف برای اثرگذاری در انتخاباتها، اتفاقا این بخش از جامعه هستند که نهایتا آرای این قشر در روزهای پایانی، سرنوشت اکثریت آرا را تعیین میکند. اما این طیف را هم میتوان به سه دسته تقسیم کرد: الف- ناراضیان اقتصادی ب- ناراضیان اجتماعی و فرهنگی و ج- ناراضیان سیاسی ناراضیان اقتصادی اغلب طبقه متوسط رو به پایین هستند و قسمت بیشتر این طیف را تشکیل میدهند. در شرایط کنونی با توجه به قیمت پایین نفت و شرایطی که در گذشته بوده است، نمیتوان وعده بهبود وضع اقتصادی را بهسرعت داد ولی راهی که میتوانند اصلاحطلبان از آن استفاده کنند، توضیح علت و دلایل بروز این شرایط است که بیشتر به سیاستهای غلط دولت گذشته و مانعتراشیهای افراطیون بازمیگردد. قانعکردن این طیف برای اعتماد به اعتدالگرایان و اصلاحطلبان، نه تنها برای افزایش رأی اصلاحطلبان مفید فایده خواهد بود که از غلتیدن سرگردانی آرای این بخش به سمت اصولگرایان هم مانع خواهد شد. اما ناراضیان اجتماعی و فرهنگی را بیشتر زنان و جوانان و هنرمندان تشکیل میدهند که از وضع موجود ناراضی هستند. برای این طیف هم باید توضیح داده شود که علت بسیاری از این نارضایتیها، تندرویها و رفتارهای تند جریانات افراطی است که هزینههای بسیاری را بر جامعه و کشور تحمیل کرده است. ناراضیان سیاسی اما همانهایی هستند که مدام به ابراز نارضایتی میپردازند و در هر شرایطی ناراضی هستند. اصلاحطلبان اما این طیف را باید قانع کنند که به کنش و اصلاحات گامبهگام روی بیاورند، چه مواضع سیاسی اصلاحطلبان نشان داده که تا چه حد به دموکراسی و رأی اکثریت نزدیکترند. برنامه چیست؟ اما اکنون در شرایطی که در تأییدصلاحیتها به نظر نمیرسد گشایشی چندان رخ دهد هدف گذاری برای مجلسی با اکثریت اصلاحطلبان و حتی حداکثر اعتدالگرا که در صورت تأییدصلاحیتها ممکن بود، به نظر دستیافتنی نيست؛ بنابراین هدفگذاری کنونی اصلاحطلبان منطقا دستیابی به مجلسی با حداقل تندرو و برخوردهای افراطی کمتر خواهد بود. پس باید روی اثرگذاری حتی یک نماینده یا ممانعت از آثار منفی یک نماینده تندرو مانور داد تا جامعه حضور فعال خود را در عرصه انتخابات بهطور مطلق بیاثر تلقی نکند و از بروز سرخوردگیها جلوگیری شود. در شرایط فعلی و کنونی، حضور فعال اصلاحطلبان و اعتدالگرایان در انتخابات بیشتر برای جلوگیری از تأثیر منفی بیشتر و نه لزوما تأثیر مثبت بیشتر خواهد بود و این امری است که به نظر میرسد اصلاحطلبان در انتخابات پیشرو به آن میاندیشند و بهعنوان استراتژی خود براساس آن رفتار میکنند؛ نگاهی که واقعبینانهترین حالت ممکن است. ابزارها، روشها و تاکتیکها: اما با توجه به این شرایط باید اصلاحطلبان چه تاکتیکهایی را برگزینند. بر همین اساس است که به نظر میرسد نخستین گام تاکتیکی اصلاحطلبان در انتخابات پیشرو در این مرحله، میتواند فضاسازی انتخاباتی باشد؛ اینکه در فرصت اندک باقیمانده، شهرها، فضای انتخاباتی به خود بگیرند و رنگ و بوی انتخابات فراگیر شود اما برای این فضاسازی باید از همه ابزارها بهره برد؛ ابزارهایی مانند فعالسازی دانشگاهها، برگزاری میزگردها و سخنرانیها و تریبونهای آزاد دانشجویی و همایشهای بزرگ تبلیغاتی در شهرهای مختلف و سازماندهی ستادها و آمادهسازی نیروهای ستادی برای تبلیغات میدانی در سطح شهرها. البته باید مراقب بود به هیچ عنوان این فعالیتها به تنش و کشمکش منجر نشود؛ چراکه ايجاد چنين فضایی در آستانه انتخابات خواسته تندروها برای بهحاشیهراندن اصلاحطلبان است. همچنین استفاده از پتانسیل نشریات و روزنامهها با روشهایی مانند انتشار ویژهنامهها و افزایش تیراژ در ایام انتخابات میتواند در تقویت فضای انتخاباتی مؤثر باشد. اما شاید آنچه از همه مهمتر است توجه به شبکههای مجازی است که این روزها بسیار فراگیر هم شده است. بنابر آمار بیش از 40میلیون اسمارتفون در ایران وجود دارد و حدود 22میلیون نفر عضو شبکه اجتماعی تلگرام هستند و کانالی گستردهتر از این برای ارتباط و تبلیغ وجود ندارد. استفاده از پتانسیل تلگرام برای انتقال متون و محتواهای تولیدشده به عموم جامعه در این انتخابات، فرصتی بینظیر برای تبلیغات و آموزش با کمترین هزینه و در کوتاهترین زمان ممکن است که بیشک باید بیش از هر ابزار تبلیغاتی دیگر مدنظر قرار گیرد. نکته دیگری که به نظر میرسد اصلاحطلبان باید در حوزه کارزار انتخاباتی به آن توجه کنند، انجام تبلیغات میدانی است تا همه اهالی شهر فضای انتخابات و ضرورت شرکت در آن را درک کنند. براساس آمارهای دورههای قبل و برخی آنالیزها، میزان مشارکت زیر 60 درصدی در کل کشور و زیر 30 درصد در تهران شانس اصلاحطلبان برای موفقیت در داشتن مجلسی با تندروی کمتر و میانه را به شدت پایین میآورد، در حالی که مشارکت بالای 70 درصد در کل کشور و بالای 50 درصد در تهران موفقیت اصلاحطلبان را تضمین کرده و شکست تندروها را قطعی میکند. نکته دیگر در این زمینه، تدوین شعارها و برنامههای نه صرفا روشنفکرانه و دانشگاهی بلکه شعارهایی است که روی عموم جامعه تأثیر بگذارد و بخشهای مختلف جامعه و بهویژه آرای سرگردان را قانع کند که اصلاحطلبان نسبت به تندروها و رقبای اصولگرا اولویت و برتری دارند. البته باید توجه داشت در این زمینه توجه و استفاده از پیامهای کوتاه و عامهفهم میتواند بسیار مؤثر باشد. توجه ویژه به مفهوم آموزش در عرصه تبلیغات نکته مهم دیگری است که اصلاحطلبان باید همواره آن را مدنظر قرار دهند که به آن هم در دو عرصه آموزش نیروهای ستادی و تبلیغاتی و دیگری آموزش فرهنگ عمومی در عرصه انتخابات باید مدنظر قرارگیرد. اصلاحطلبان آموزش نیروهای ستادی و تبلیغاتی و اقناع آنها به چگونگی فعالیتهای تبلیغی و رعایت اصول درست تبلیغات و نیز توجه به منشورهای اخلاقی تدوینشده را حتما مدنظر داشته باشند، به نحوی که هیچ نیروی تبلیغی در هیچ زمینهای، بدون فراگرفتن حداقلهای آموزشی برای تبلیغات وارد عرصه نشود؛ چراکه گاه رفتارهای غلط یک نیروی تبلیغی به جای تبلیغ یک کاندیدا یا یک فهرست، ممکن است به ضد تبلیغ تبدیل شود. اما در بخش آموزش فرهنگ عمومی در عرصه انتخابات باید به این نکته توجه کرد که از آنجایی که بخش اعظم جامعه در دقیقه 90 تصمیم میگیرند که به چه کسی رأی بدهند و معمولا روز رأیگیری در شعب اخذ رأی سرگردانند باید به اعضای جامعه آموزش داده شود تا اولا لیستی رای بدهند و از رأیدادنهای پراکنده و غیرلیستی حتیالمقدر اجتناب کنند، ثانیا در رأیدادن به فهرست جریان سیاسی مدنظر خود، از نوشتن فهرست ناقص و عدم تکمیل برگه رأی تا جایی که امکان دارد اجتناب ورزند و با تکمیل آن نقش مشارکتی خود را کامل ایفا کنند که اگر اینگونه آموزش داده نشود نتایج مثبتی در بر نخواهد داشت. اما متأسفانه در اکثر انتخاباتها درصد تکمیل ظرفیت تعرفههای انتخاباتی در تهران کمتر از 50 درصد بوده و این موضوع منجر به پراکندگی آرا و رهاکردن فرصت انتخاب در اختیار جریانات مقابل خواهد بود. اهمیت این موضوع در انتخابات پیشرو وقتی دوچندان میشود که امسال به دلیل همزمانی انتخابات مجلس شورای اسلامی و مجلس خبرگان، تعداد اسامیای که باید در تعرفههای رأی نوشته شود بیش از همیشه است، مثلا در تهران مجموعا باید نام 46 نفر (30 نفر در تعرفه رأی مجلس و 16 نفر در تعرفه رأی خبرگان) نوشته شود و نوشتن ناقص اسامی در تعرفه برگه رأی، ایجاد فرصت برای جریان مقابل خواهد بود. این نکات و هزاران نکته ناگفته دیگر در فرایند انتخابات که با مشارکت چهرههای اهل قلم و اندیشه اصلاحطلبی میتواند تکمیل شود، با وجود همه ناملایمات و مانعتراشیها، حصول به هدف تشکیل مجلسی با تندروی کمتر را عملی میکند. البته نباید فراموش کرد گرچه هر دو انتخابات مجلس شورای اسلامی و مجلس خبرگان، از اهمیت ویژهای برخوردار است و باید برای این انتخاباتها برنامهریزی جدی و عملیاتی داشت و این فرصت را دستکم نگرفت ولی نباید هم فراموش کرد که این انتخابات آخر دنیا و فرجام اصلاحطلبی نخواهد بود و اصلاحطلبی و اعتدالگرایی بهعنوان گرایش غالب جامعه ایران (به گواه نظرسنجیها) هنوز هم هزار راهنرفته و هزار گام برنداشته و هزاران فرصت بروز و گسترش خواهد داشت. شیوه عمل امروز اصلاحطلبان نشان داده اصلاحات حذفشدنی نيست و این خاصیت اصلاحطلبی است که ناامیدی را به خود راه نمیدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.