گفتوگو با محمدامین قانعیراد
رئیس انجمن جامعهشناسی ایران:تلاش طبقه متوسط به نفع خود
نگار حسینی
در حالی که تعداد زيادي از کاندیداهای اصلاحطلبان و اعتدالگرایان که بهنوعی نمایندگان بالقوه طبقه متوسط محسوب میشوند، ردصلاحیت شدهاند، افراد این طبقه که پیش از این با نزول جایگاه اقتصادی تا حدودی برای تعقیب اهداف متعلق به طبقه متوسط ناتوان شده بودند، حالا با خطر طرد سیاسی نیز مواجه هستند. جدا از پیامدهای بهحاشیه رفتن اين طبقه، درحالحاضر این پرسش در میان افراد این طبقه مطرح است که بهترین عملکرد در فعالیتهای سیاسی ازجمله انتخابات پیشِرو چه میتواند باشد. با محمدامین قانعیراد، رئیس انجمن جامعهشناسی ایران، دراینباره گفتوگو کردهایم:
در جاییکه طبقه متوسط به لحاظ اقتصادی به طبقه پایین سقوط کرده، طبیعی است این اتفاق در مشارکت سیاسی هم تاثير بگذارد. با توجه به بحث بررسی صلاحیتهای کاندیداهای موردنظر این طبقه، تکلیف مشارکت طبقه متوسط در انتخابات پیشِرو چه میشود؟ در روند 10ساله اخیر، پایگاه و وضعیت اقتصادی این طبقه در حال نزول است. اتفاق دیگری که در انتخابات پیشِرو در حال رخدادن است، ردصلاحیت نمایندگان بالقوه طبقه متوسط است كه در پی این اتفاق، نوعی تنزل وضعیت سیاسی هم به این طبقه دست خواهد داد. این طبقه درعینحال انتظارات فرهنگی خود را کمابیش حفظ خواهد کرد. در شرایطی که رویکردهای فرهنگی آن حفظ خواهد شد، ولی از نظر اقتصادی و سیاسی دچار تنزل میشود، نوعی ناسازگاری پایگاهی در وضعیت طبقه متوسط رخ میدهد که ممکن است پیامدهای منفی متعددی داشته باشد. در جامعه جدید اساسا ملیت معنای سیاسی دارد و مبتنی بر قراردادی سیاسی است تا اینکه معنای نژادی و حتی فرهنگی داشته باشد. در ملت به مفهوم متأخرتر آن، افراد با نژادهای متفاوت و فرهنگهای مختلف میتوانند پیمان سیاسی یکسانی را امضا کنند و عضو یک ملت سیاسی باشند که نمونههای آن در دنیا زیاد است. در کشورهایی که در آنها گرایش چندفرهنگی وجود دارد، میشود فردی مجوز اقامت در کشور را بگیرد بیآنکه به لحاظ نژادی و حتی از نظر زبانی و مذهبی، به آن سرزمین تعلق داشته باشد و البته بعد از آن، فرد میتواند در فعالیتهای سیاسی آن مملکت شرکت کند. تصور برخي آن است که این جریان اصلاحطلبی بر مبنای تصمیمگیریهای تعمدی و سیاسی ایجاد شده و قابل حذف است. این در حالی است که اگر این افراد دقت بیشتری داشته باشند، میتوانند متوجه شوند اصلاحطلبی را باید به عنوان یک جریان اجتماعی، فرهنگی و تاریخی تلقی کرد که سابقه دستکم 110ساله و از مشروطه به بعد دارد، پس چیزی نیست که بهسادگی بتواند حذف شود. درباره اصولگراها هم چنین واقعیتی وجود دارد. اصولگرایی هم بازتاب یک جریان فرهنگی در کشور است و این دو جریان باید هستی هم را به رسمیت بشناسند و بدانند امکان حذف رقیب وجود ندارد و تنها راهی که هست ایجاد گفتوگو و دیالوگ است. پیامدهای حذف سیاسی طبقه متوسط از جامعه، چه چیزی ممکن است باشد؟ طبقه متوسط مولدان فرهنگ و دانش هستند. کاری که افراد این طبقه در جامعه جدید میکنند، این است که مشاغل حرفهای را در اختیار دارند. درحالحاضر و با درنظرگرفتن اینکه با شرایط کاهش قیمت نفت به 20 دلار و گذشتن جمعیت از مرز 80 میلیون نفر و نیز مسائل تغییر اقلیم و خشکسالی و شکست پارادایم اقتصاد صنعتی در ایران، ظاهرا تنها راهی که باقی میماند تقویت اقتصاد دانشبنیان و فرهنگ است. در چنین شرایطی و در هنگامی که مولدان فرهنگ- یعنی کسانی که با عنوان نخبگان و اساتید، پژوهشگران، مخترعان، مبتکران، هنرمندان، روزنامهنگاران و دانشجویان، کسانی که در عرصه موسیقی و سینما فعالیت میکنند و میتوانند به رشد اقتصاد فرهنگ و اقتصاد دانشبنیان کمک کنند-، به حاشیه رانده شده و بیانگیزه شوند، بنیانهای اقتصادی تضعیف خواهد شد. این بدان دلیل است که اقتصاد دانشبنیان و اقتصاد فرهنگی نیاز به خلاقیتی دارد که این خلاقیت در شرایطی که افراد در حاشیه قرار دارند، ممکن است بستر لازم برای خلاقیت نیابد. این نقش اقتصادی، تولید، اقتصاد فرهنگ و دانشبنیان، نقش اینها را به عنوان نخبگان فرهنگی و دانشی جامعه نشان میدهد. هنگامیکه سلب ملیت در طبقه متوسط احساس میشود و احساس طلاق سیاسی پیدا میکنند و حس میکنند در جامعه خود جایگاه سیاسی و اقتصادیشان روزبهروز تضعیف میشود،- این دو جایگاه بهطورمعمول در پیوند با هم است به این معنا که وقتی گروهی نماینده سیاسی ندارد، به لحاظ اقتصادی نیز ممکن است منافع او مورد توجه رسمی واقع نشود- در چنین شرایطی یکی از راههایی که میتوان در پیش گرفت آن است که افراد به صورت غیررسمی به منافع خود بپردازند که این برای برخی افراد راضیکننده نیست. این اتفاق ارتباط با محیط اجتماعی افراد را کاهش میدهد و تمایل به خروج از کشور را تقویت میکند. این است که پدیده فرار مغزها رخ میدهد. از طرف دیگر، نبودن مغزها، کاهش ظرفیت اندیشهای جامعه و تولید در عرصه اقتصاد دانش و اقتصاد فرهنگ، ابعاد اقتصادی جامعه را تضعیف میکند. در پی چنین وضعیتی، کارآفرینان و سرمایهگذاران نیز احساس میکنند زمینههای مناسب برای بهکارانداختن سرمایهها وجود ندارد؛ یعنی ممکن است پدیده فرار سرمایهها رخ دهد. فرار مغزها و سرمایهها، رفتار گریز طبقه متوسط و طبقه بالاست چون این دو طبقه به شکلی احساس سرنوشت مشترک میکنند. اگر طبقه متوسط که پیش از این مسئولیت تولید فرهنگی و دعاوی عامگرایانه را بر عهده داشته، بهناچار دست از فعاليت سیاسی بردارد، چه آیندهای در انتظار جامعه خواهد بود. به عبارت دیگر، انفعال و طردشدگی در طبقهای که کارکرد تاریخی آن تأثیرگذاری بوده، چه پیامدهایی خواهد داشت؟ افراد طبقه متوسط به طور معمول مشاغل حرفهای را اشغال میکنند، بنابراین از آنها انتظار میرود یک رسالت عام را در جامعه تحقق بخشند. اساسا رویکرد حرفهایگرایی یک رسالت عام برای جامعه همراه دارد. برای مثال، کسانی که با عنوان حقوقدان، پزشک، مدیر، معلم و کارشناسان جزء طبقه متوسط هستند، قرار است علیالاصول به کلیتی توجه کنند که این کلیت منافع ملی و کل جامعه است. هنگامی که این افراد به حاشیه رانده میشوند، از طبقه متوسطی که میتوانند یک نگاه عامگرایانه داشته باشند، به یک طبقه متوسط کینهتوز تبدیل میشوند. چنین طبقه متوسطی در مواقع تصمیمگیری به نفع طبقه خود و به نفع شغل و حرفه خود عمل میکند و این بدون درنظرگرفتن منافع طبقه پایین است. در چنین شرایطی نهادهای عامگرای جامعه که نیاز هر جامعه سالم است، تخریب میشود. این بدان معناست که هستی معنوی سازمانها و نهادهای عامگرا تخریب میشود. پرولتاریزهترشدن طبقه متوسط، آنها را نیازمند میکند و آنها را به طرف کار بیشتر و کسب درآمد بیشتر سوق میدهد. این موجب میشود موقعیت فرهنگی آنها تنزل یابد. اما نکته مهمتر این است که طبقه متوسط هنگامی که میبیند به حاشیه رانده شده است، به صورت ناخودآگاه تصور میکند کسانی که طبقه او را به حاشیه میرانند، توده مردم هستند. بنابراین درون رفتارهای این طبقه به صورت ناخودآگاه یک نوع ضدیت با توده مردم شکل میگیرد؛ درحالیکه جایگاه آنها که حرفهای و عامگرایانه است، مستلزم توجه به منافع همین توده است. درنهایت افراد این طبقه به سمت این میروند که در همه تصمیمگیریها فقط منافع خود را لحاظ کنند. بنابراین پزشکان از افزایش تعرفهها، استادان دانشگاه از پولیشدن دانشگاهها، حقوقدانان از افزایش دعاوی در جامعه استقبال میکنند و بانکها برای کارمندان خود اولویت وامدهی در نظر میگیرند. بنابراین نوعی رویکرد مادیگرایانه در طبقه متوسط رشد میکند که بنیانهای زندگی اجتماعی را تضعیف خواهد کرد. بنا بر گفتههای شما، بخشی از این طبقه متوسط ممكن است از كشورخارج شوند. عدهای که داخل ایران میمانند، چه رویکردی ممکن است در پیش بگیرند؟ افرادی که میمانند احتمال دارد در رویههای خودشان تولید پادگفتمان کنند. تفاوت در عرصه فرهنگی مثبت است اما چنین موقعیتی ممکن است ذهنیت دوقطبی را پرورش دهد که اتوپیک (آرزومندانه) است. این ذهنیت نمیتواند کمک کند که نسل جوان به محیط اطراف خود بپردازند و آن را اصلاح کنند. درواقع یک نوع اندیشهای تولید میشود که به جای اینکه بر واقعیتهای موجود سوار شود و سعی کند آنها را بهبود ببخشد و ارتقا دهد و نقاط ضعف اجتماعی را برطرف کند، به طرف گریز از این وضعیت پیش میرود. دیدگاه اتوپیکی تمایل به برهمزدن دارد و نه اصلاح واقعیتها در تعامل با واقعیتها. راه درست این است که با واقعیتها درگیر شد، با آنها تعامل کرد و آنها را فهمید و بعد راهی برای تغییر آنها یافت. اگر این ذهنیت نباشد یک ذهنیت رادیکال اتوپیک شکل میگیرد. در شرایط کنونی بهترین روش برخورد از سوی دولت با طبقه متوسط و این طبقه با سرنوشت خود چگونه باید باشد؟ به حاشيه رفتن يك جريان هزینه دارد. بخشی از هزینهها اقتصادی است که به آن اشاره کردم، بخشی از آن تضعیف تولید فرهنگی است، فرار مغزها و سرمایهها و بخش دیگری از آن که به خود دولت برمیگردد، در پاسخ به بخش دیگر پرسشتان درباره عملکرد کنونی طبقه متوسط، باید بگویم باید مشارکت کرد چون اگر قرار است چیزی به نام اصلاحطلبی شکل گیرد، چیزی نیست جز بهرسمیتشناختن واقعیتهای موجود، بهعلاوه تلاش برای بهبود شرایط در چارچوب امکانات موجود. اگر چنین تعریفی را ارائه دهیم، نباید قهر کنیم. کسانی که قهر میکنند عمدتا تئوری موانع را دارند ولی ما میتوانیم به تئوری منابع برسیم. تئوری منابع میگوید منابع موجود سعی در استفاده بهینه از آن کند و توانایی کسی که میخواهد کنشگری کند، در این است که از امکانات موجود استفاده مناسب کند. چطور؟ یکی با حضور حداکثری طبقه متوسط که میتواند روی نتیجه انتخابات اثر بگذارد. اگر طبقه متوسط پیش از این تصور میکرد میتواند سهم 70درصدی از مجلس را داشته باشد، حالا باید همه تلاش خود را کند که دستکم 40 تا 50 درصد نمایندگان مجلس را به خود اختصاص دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.