گفتوگو با «نعمتالله سروری»، رئیس دانشکده «ژورنالیسم و ارتباطات جمعی» هرات
خبرنگاران عقبنشینی نخواهند کرد
اخترمحمد ماکویی
«چهارشنبه سیاه» عنوانی است که جامعه رسانهای افغانستان بر روز حمله به کارکنان و خبرنگاران شبکه طلوع گذاشت. این حمله که در آن هفت نفر از کارکنان این رسانه جان خود را از دست دادند، موج عظیمی از نفرت علیه طالبان را در این کشور به راه انداخته است؛ در همین مورد با «نعمتالله سروری»، رئیس دانشکده «ژورنالیسم و ارتباطات جمعی» دانشگاه هرات گفتوگو کردهایم:
از حس خود در لحظهای که خبر کشتهشدن هفت نفر از خبرنگاران «طلوع» را شنیدید، بگویید. بههرحال ما بشر هستیم و از شنیدن چنین خبرهایی متأثر میشویم و اینکه به طور خاص ما هم جزئی از خانواده خبرنگاران افغانستان هستیم؛ بنابراین به هر یک از اعضای خانواده که آسیبی برسد، برای ما سخت و دشوار است. این جنایت هولناک را از تمام رسانههای افغانستان دیدیم که با شدیدترین لحن محکوم شد و از دولت خواستند که این جنایتکاران و عاملان این رخداد دستگیر شوند و به پنجه قانون سپرده شوند تا اینکه چنین مسائلی تکرار نشود. قطعا هیچ توجیهی برای این کار وجود ندارد؛ ولی به نظر شما چرا طالبان یا هر گروه دیگری باید به رسانهها حمله کنند؟ خب، اولین مسئله وضعیت جنگ است. دوم اینکه تفاوت کلی بین تفکر طالبانی و تفکر شهری وجود دارد؛ آنها (طالبان) مطابق همان تفکرات سنتی خود بزرگ شدهاند و در طرف مقابل یک جامعه مدنی و دموکراتیک قرار دارد؛ بنابراین برخورد این دو قطب متضاد، سبب چنین اتفاقاتی میشود. در این طرف (دولت) با جنایتکاران و دزدان برخورد انسانی میشود، در ضمن تا حدودی فساد هم در دستگاه دولت وجود دارد، به خاطر همین به جای مجازاتشدن آزاد میگردند. در طرف دیگر آنها در جنگ جبههای توانایی مقابله ندارند؛ به همین دلیل برای اینکه موجودیت خود را نشان دهند دست به چنین حملات ناجوانمردانهای که مورد قبول هیچ وجدانی نیست میزنند. چند ماه قبل طالبان این رسانه را به عنوان یک هدف نظامی تهدید به حمله کرده بود؛ در این جریان اخیر چقدر دولت و خود رسانه مقصر هستند؟ در جنگهای پارتیزانی، چریکی و داخل شهری، محافظت واقعا مشکل است. افغانستان یک کشور کوهستانی است، تنها مرز دیورند (خط مرزی با پاکستان) بیش از دو هزار کیلومتر طول دارد. توانایی دولت مرکزی هم برای کنترل این مرزها بسیار اندک است؛ به همین دلیل دشمن نفوذ میکند، به هر نوعی که باشد، فرقی هم نمیکند، با لباس زنانه و لباس سربازی میآیند. دولت باید ظرفیت استخباراتی خود را افزایش دهد تا چنین اتفافی نیفتد. دولت بیتقصیر نیست ولی راه علاج اصلی همکاری مردم است. چیزی که میتواند در این زمینه کارساز باشد و اوضاع را تغییر دهد، مردمند؛ زیرا برای جلوگیری طالبان که از شرق وارد کشور میشوند و تا غرب میروند؛ همکاری مردم ضروری است. تفاوتهای زیادی بین برخورد گروههای مختلف با رسانهها وجود دارد؛ مثلا داعش مجلهای دارد به نام «دابق» که روی آن میلیونها دلار سرمایهگذاری میکنند ولی طالبان رسانهای به آن صورت ندارد؛ به نظر شما دلیل این تفاوتها چیست؟ داعش یک حرکت بینالمللی است؛ حرکتی که حتی رئیس آن «ابوبکرالبغدادی»، خلافت اسلامی جهانی را اعلام کرده است، در حالی که طالبان گروهی است که داخل جامعه افغانستان بوده و از جانب دشمنان ملت تجهیز میشود و آنگونه که داعش قدرت و پول دارد، طالبان ندارد. طالبان گروه خاصی است که از جانب پاکستان و بعضی از کشورهای عربی حمایت میشود؛ بنابراین در سطح جهان به عنوان یک تهدید شناخته نمیشود. در طرف دیگر، داعش، شما میبینید که حتی به پاریس حمله میکند و تهدیدی برای امنیت کل اروپا و آمریکا به وجود میآورد، بنابراین داعش خطر بسیار بزرگتری است. همه این گروههای تروریستی یک نقطه اشتراک دارند و آن، این است که این گروهها برآمده از یک تفکر ضد ارزشهای مدنی، دموکراتیک و انسانی هستند که اصلا هدفشان معلوم نیست، چون آنگونه که خودشان میگویند بر اساس اسلام میجنگند، ولی بر اساس آموزههای دینی اقدامات وحشیانهای که این گروهها انجام میدهند؛ درتضاد با دین است. اگر واقعا برای اسلام میجنگند چرا به کشوری مثل اسرائیل اعلام جنگ نمیدهند، این که مسلمانکشی است که قابل تأسف است. به حملات پاریس اشاره کردید. پس از حمله به مجله شارلی ابدو رسانههای بینالمللی روزها به آن پرداختند، ولی به این موضوع چنان توجهی نکردند؛ چرا در رسانههای بینالمللی در نحوه پوشش این دو خبر تناقض وجود دارد؟ این موضوع به سؤال قبلی برمیگردد. داعش یک سازمان بزرگ و کاملا سازمانیافته است، حتی خطرناکتر از القاعده که سالهای متمادی عمر داشت. منابع مالی زیادی پیدا کرده است مانند منابع نفتی موصل؛ به خاطر همین بزرگی خبر و تهدید جهانی که گفتم به آن موضوع توجه بیشتری شد. به این اتفاق اخیر هم واکنشهای زیادی نشان داده شد، سازمانهای زیادی مثل یونسکو، سازمان ملل، فدراسیون بینالمللی خبرنگاران و. . . این حمله را محکوم کردند. گزارشهایی است مبنی بر اینکه خبرنگاران خبرهای مربوط به طالبان را تحریم کنند؛ این تحریم خبری آیا تأثیری بر کاهش این حملات خواهد داشت؟ به نظر من طالبان ارزشی برای خبر قائل نیستند و تعریفی از خبر ندارند. ما شش، هفت سال با طالبان زندگی کردیم و شاهد بودیم که رسانهها را مسدود و تلویزیونها را قطع کردند. اگر خبر پخش شود یا نشود، آنها برای آن ارزشی قائل نخواهند شد و برایشان تفاوتی ندارد. شما دیدید وقتی رهبرشان فوت کرد، در رفتارشان هیچ تفاوتی دیده نشد و حتی بدتر شدند، بنابراین به چنین مسائلی وابسته نیستند که خبرهایشان تحریم شود یا نشود. حتی افکار عمومی منطقه و جهان به این رفتار اخیر آنها واکنش نشان دادند. برای طالبان این مسائل اهمیتی ندارد، یک راهی دارند که مرگ و زندگی است. با تحریم خبرهای این گروه موافق هستید؟ به نظر من این کار معقول و منطقی نیست. نباید خبرهای مربوط به طالبان تحریم شود. چرا؟ چون وقتی ما دم از آزادی بیان میزنیم نباید با یک انتحار و انفجار از بین برود. آزادی بیان یک اصل است، اینچنین اتفاقات هم هرروز حتی در کابل رخ میدهد؛ شاید خود من تا خانه زنده نرسم. این موضوع نمیتواند استراتژی کلی جنگطلبی طالبان را عوض کند. به نظر شما، این حمله چه تأثیری بر رفتار خبرنگاران خواهد گذاشت؟ به نظر من دموکراسی و آزادی بیان در افغانستان به جریان افتاده و آزادی بیان وجود دارد و تا حدودی هم در فرهنگ رسانهای ملت نهادینه شده است. من فکر نمیکنم که خبرنگاران عقبنشینی کنند؛ چراکه انتحار و انفجار در همه جا هست و روزی هم دامنگیر خبرنگاران میشود. ملت افغانستان همراه با خبرنگاران هدف خود را مشخص کردهاند و آن را تعقیب خواهند کرد، چنین مسائلي تأثیری روی آن نخواهد گذاشت. این حمله را حمله به آزادی بیان خواندید، آیا این حمله به آزادی بیان صدمهای خواهد زد؟ بههرحال آزادی بیان طبق ماده ۳۴ قانون اساسی افغانستان از تعرض مصون است و به هر افغان حق میدهد که فکر و نظر خود را بیان کند. آزادی بیان یکی از ارزشهای جامعه مدنی و یکی از پایههای اساسی دموکراسی در جوامع دموکراتیک است. فکر نمیکنم که این حمله بتواند صدمهای به آزادی بیان بزند، البته کسانی که در همین عرصه کار می کنند باید آمادگیهای لازم را داشته باشند و در مقابل چنین رفتارهایی مقاومت و ایستادگی کنند. این موضوع در طول تاریخ وجود داشته که دولتهای استبدادی و امپراتوریها، ژورنالیستها را سرکوب کردهاند. همین طالبان را که ما در افغانستان داریم فرصت کار را به خبرنگاران نمیدهند. به هر حال جامعه باید جلو برود، چون دنیا روبه جلو در حرکت است. این یک حرکت بزرگ است، من معتقد نیستم که چند تا انتحار و انفجار؛ این حرکت بزرگ را بتواند متوقف کند. همانطور که شما اشاره کردید، سازمانها و نهادهای زیادی این حمله را محکوم کردهاند. به نظر شما این محکومیتها چقدر میتواند روی انجامشدن یا نشدن چنین حملاتی تأثیر داشته باشد؟ من معتقدم طالبان افرادی هستند که با مسائلی مانند محکومیت و ابراز همدردی و ارزشهایی از این قبیل نه آشنا هستند و نه هم علاقه دارند، ولی به هر حال بازتاب و تأثیر خود را حتما دارد؛ چون در این حادثه کابل که هفت نفر از همکاران ما شهید شدند، افکار عمومی را به حرکت درآورده و حتما روی سیاستهای طالبان تأثیر میگذارد. مردم روزبهروز از طالبان فاصله میگیرند و از طرز تفکر و ایدئولوژی طالبانی فاصله میگیرند؛ بنابراین این حرکتها به ضرر طالبان است. هیچ جنگی در دنیا ابدی نیست، جنگ تمام میشود. آیا طالبان فکر کردهاند که بعد از ختم جنگ، ما در افغانستان چه وضعیتی خواهیم داشت؟ با این اعمالی که انجام میدهند؛ نفرت و انزجار مردم را برمیانگیزانند. نمی دانم آیا به این موضوع فکر کردهاند که بعد از جنگ چگونه میخواهند به چشمان این مردم نگاه کنند. به صلح اشاره کردید، در چند روز گذشته گفتوگوهایی برای مذاکرات صلح با طالبان آغاز شده است. به نظر شما مذاکره با گروهی که به آزادی بیان حمله میکند، چه معنایی دارد؟ این منطقی است که در جوامع مدنی دروازه صلح به روی همه باز است، ولی پیشیینی مشکل است که ما بگوییم چه نتیجهای خواهد داشت. ولی به هر حال حرکتی برای گفتوگو و مذاکره و اینچنین مسائل آغاز شده که میتواند از دو بعد قابل بررسی باشد. اول اینکه این جنگ فرسایشی چندساله است، از سال۱۳۷۳ که طالبان وارد افغانستان شدند،شروع شده و تا الان که بیش از ۲۰ سال میگذرد. این افراد ۲۰ سال از مردم دور بودهاند و ۲۰ سال در جامعه جایگاهی نداشتهاند. کسانی که از اینها حمایت میکنند نیز خسته شدهاند. این موضوع میتواند دلیلی باشد که کنار بروند. از طرف دیگر تفکر طالبانی، تفکری است که با هیچ منطقی متوقف نخواهد شد. پیشبینی شما از آینده خبرنگاری در افغانستان چیست؟ این موضوع باز هم از دو بعد قابل بررسی است؛ اول اینکه واقعا در افغانستان آزادی بیان بوده و رشد کمی رسانهها هم قابل توجه است، ولی از لحاظ کیفی کمبودهای زیادی هست. از طرف دیگر مشکل اشتغال برای خبرنگاران وجود دارد. جامعه ما نهتنها ظرفیت پذیرش این همه خبرنگار بلکه هیچ شغلی را ندارد و این افراد از این بابت در وضعیت خوبی قرار ندارند، مخصوصا بانوان که نظر به همان اعتقادات سنتیای که در جامعه وجود دارد کمتر در رسانهها ظاهر میشوند؛ که این جای تأسف دارد. این روزها من مشغول دیدن پایاننامههای دانشجویانم هستم، وقتی از آنها در مورد شغل سؤال میکنم؛ میگویند که بیکار هستند. آینده خبرنگاری روشن است یا تاریک؟ همهچیز به سیاست برمیگردد. اگر از طرف جامعه جهانی خبر خوشبينانهاي نسبت به آینده کشور و اراده برای تأمین امنیت وجود داشته باشد، آینده خوبی در انتظار خواهد بود، اما اگر همین وضعیت فساد دوام پیدا کند و به شایستهسالاری هم اهمیتی داده نشود، امیدواری کم خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.